REKLAMA

Co się zdarzyło 8 marca 1968 roku?

Powrót do przeszłości
Data emisji:
2021-03-08 22:00
Prowadzący:
Czas trwania:
53:18 min.
Udostępnij:

8 marca 1968 roku był wyjątkowy. Co dokładnie wtedy się stało i jak doszło do tego, że wybuchł wtedy jeden z najbardziej złożonych kryzysów społeczno-politycznych w powojennych dziejach Polski?

AUTOMATYCZNA TRANSKRYPCJA PODCASTU

Transkrypcja podcastu
najpierw jest październik i towarzysząca mu nadzieja później są tylko stracone złudzenia duszna atmosfera Mieczysław Moczar konserwuje system i rozpędza antysemicką nagonkę wtóruje mu Władysław Gomułka, krzycząc żydowskiej piątej kolumnie, a w tym samym czasie w dorosłość wchodzi pokolenie lat czterdziestych kraj jest pełen młodych ludzi nieskażonych pamięcią strasznej wojny pamiętających jak przez mgłę stalinizm i rozruchy czerwcowe wtedy jeszcze dziećmi Bierut Rozwiń » patrzą na nich portretów teraz już dojrzali warunkach małej stabilizacji systemu niby jest przezroczyste, ale jednak nie fałszem momentem zwrotnym jest zdjęcie z afisza Dziadów miesiąc później Stefan Kisielewski mówi z goryczą o dyktaturze ciemniaków dzieje się to na zebraniu związku literatów polskich tym samym, na którym zostaje przyjęta rezolucja do władz mnożą się nasilają ingerencje sprawujący zwierzchnictwo nad kulturą system cenzury jest arbitralny i niejawny ten stan rzeczy zagraża kulturze narodowej tydzień później co ustalono wcześniej ma się odbyć demonstracja studencka na dziedzińcu Uniwersytetu Warszawskiego pełnego młodzież jest spokojnie, ale tylko do czasu PRL wysyła przeciwko swoim rówieśnikom są i ORMO spółkami jest 8marca 1968 roku powrót do przeszłości w poniedziałki po dwudziestej drugiej zaprasza Karolina Lewicka dobry wieczór państwu rozpoczynamy audycje powrót do przeszłości przy mikrofonie Karolina Lewicka moim państwa dzisiejszym gościem jest prof. Andrzej Friszke historyk Polskiej Akademii Nauk dobry wieczór panie profesorze dobry wieczór będzie to historia wydarzeń marcowych, ale zaczniemy od października 50 tego szóstego roku i od wielkiej nadziei, która tym wydarzeniom październikowym towarzyszyła, a jednocześnie wielkiemu rozgoryczeniu, o które zapanowało w Polskim społeczeństwie wtedy, kiedy władze sukcesywnie krok po kroczku odchodziło od zdobyczy października no tak daczy wielkie rozgoryczenie dotyczyło przede wszystkim tych środowisk, które w październiku miały wielkie nadzieje na głębokie zmiany systemu, a to nie jest całe społeczeństwo musimy to niestety oddzielić różne grupy społeczne, ale jeżeli mówimy o studentach o inteligencji o dziennikarzach naukowcach od tych ludziach, którzy zajmują się nauką refleksją dyskusją potrzebują książek sami piszą cała ta duża grupa intelektualistów studentów inteligencji w ogóle w roku pięćdziesiątym szóstym miała nadzieję na to, że ten system przejdzie głęboką ewolucję w kierunku wolności po prostu i teraz nadzieje zostały rzeczywiście zawiedzione wróciła kontrola bardzo głęboka publikacji cenzura likwidacja niezależnych stowarzyszeń, które po październiku powstały dotyczyły ze stowarzyszeń młodzieżowych grup młodzieżowych wolności słowa w dyskusjach również na uczelniach wszystko to tzw gomułkowska normalizacja stopniowo rozmontowywali zła, chociaż trwało to lata w zasadzie możemy powiedzieć, że gdzieś do sześćdziesiątego 0210. trzeciego roku te po październikowe zdobycie w jaki sposób były były praktykowane były obecne właśnie w życiu akademickim życiu studenckim, a potem no nie potem nasze stopniowo tak premia ograniczano potem sześćdziesiątym trzecim roku właściwie odczuwano przede wszystkim presja, ale musimy tutaj być świadomi tego, że nigdy nie była tak silna presja nie było to tak silny zapach potem powrót do dawnych reguł dyktatury braku wolności jak naszych naszych sąsiadów Polska nadal była krajem dużo większe swobodnie związek radziecki niż NRD niż Czechosłowacja, a nawet niż Węgry jednak Polska mimo wszystko zachowa dużo pozostałości po tym roku pięćdziesiątym szóstym to również w temacie marca ma dla dla nas pewne znaczenie, dlatego że pewne środowiska pewnej grupy zawodowej czy społeczne no nie aż tak bały się władzy miały poczucie pewnej siły wobec władzy gotowości do sporu z władzami myślę przede wszystkim literata, ale też od znacznych kręgach taktem Intela dyrektor listów naukowców, zwłaszcza ze środka Warszawskiego, bo Uniwersytet warszawski, bo takim jednak centrum bardzo silnym centrum na skupiające nie tylko naukowców wielu dziedzin, ale także takich intelektualistów partyjny prawda Kołakowski brąz Baumann i szaf i wielu wielu innych Żółkiewski ludzi, którzy byli jednocześnie, jakby częścią aparatu władzy na przynajmniej niektórzy z tych, o których mówiłem, ale jednocześnie liczyli się w środowisku akademickim bez takiego rozłożenia tych powiązań no to ten marzec też by miał inny charakter po prostu do tego rozgoryczenia rozczarowania, które pojawiały się pan profesor powiedział w niektórych częściach polskiego społeczeństwa doszły pojawiające się od początku lat sześćdziesiątych nastroje antysemickie one przybrał na sile po wybuchu wojny sześciodniowej, czyli w roku 1967, kiedy już władze organizowały w zakładach pracy wiece tak potępiające żydowskie zapędy imperialistycznym wtedy ms z Voo zaczyna rejestrować pro izraelskie wypowiedzi, bo jednak część mieszkańców Polski sympatyzowała z Izraelem to pojęcie syjonizm wkrótce stanie się podstawą marcowej propagandy jest słynne przemówienie Władysława Gomułki w Pałacu kultury nauki w czerwcu 1007. roku, które z pewnością pan profesor powie, ale uruchomienie tych nastrojów antysemickich to po co się wydarzyło no to jest cała długa historia znowu musimy się cofnąć do pięćdziesiątego szóstego roku, bo w roku pięćdziesiątym szóstym w aparat partyjny ten wpływowy aparat partyjny podzielił się na 2 frakcje puławian i NATO Chińczyków nie będziemy oczywiście tego dokładnie omawiać w tej chwili, ale trzeba zauważyć, że na to Chińczycy, walcząc z puławianami dużo opowiadać za poszerzeniem granic wolności do opowiadali się za utrzymaniem ścisłego centralizmu i że tak po takim odwołaniem się władzy komunistycznej do zwykłego człowieka do zwykłego obywatela zwykłego robotnika najczęściej, ale tak obserwowali tego robotnika tak oceniali żony jest on nienawidzi Żydów i w związku z tym można posłużyć walce z konkurentami z puławianami narzędzie antysemityzmu no z takimi hasłami, że to życie odpadają zostali być może również za dużo w urzędach, że Żydów jest za dużo wśród inteligencji, że trzeba stopniowo eliminować, że tam powinni być dzieci polskich robotników chłopów, a nie jest tak po jacyś Żydzi to jest uruchomiony już pięćdziesiątym szóstym roku później przygasa troszkę Domurat żartem trochę przygaszony te nastroje, ale one miały swoje znaczenie, jakbyśmy rozmawiali z punktu widzenia np. ludzi, którzy wyemigrowali z Polski 5 po pięćdziesiątym szóstym roku, bo to jest tzw. Alicja wyjazd wielu Żydów do Izraela to oni oni mówili oni czuli, że tak po narastający takiej antysemicki Kret, który wynosił z pełną świadomością Napoli no potem było moje parę minut trochę się uspokoiło, ale następnie już od sześćdziesiątego 0210. trzeciego roku Mieczysław Moczar, który był wiceministrem spraw wewnętrznych, a następnie stał się ministra 60 czwartym roku budowa wokół siebie taką alternatywną wobec tej oficjalnej dominującej wokół Gomułki hierarchii politycznej i próbował walczyć o zawłaszczenie całkowite MSW posłużył się antysemityzmem w całym tego słowa znaczeniu to znaczy hasłem eliminowania Żydów najpierw bezpieki z milicji z wojska następnie z taktem sukcesywnie podgryzanie takimi dążeniem do eliminacji z redakcji różnych czasopism także jak przyszedł ten sześćdziesiąty siódmy rok to akcja tak powiem wypychania osób żydowskich korzeniach była w pełnym toku idea zwana ideologię partyzancka w gruncie rzeczy odwoływała się do tego samego do czego kiedyś odwołał się Natolin tylko dodawała do tego element patriotyzmu bardzo specyficznie rozumiany, bo na to Chińczycy nie mówili o patriotyzmie o polskości natomiast Moczar owcy ta mianowicie tworzyli taką figurę prawdziwego Polaka ten prawdziwy Polak oczywiście powinny ludowe korzenia najlepiej chłopskie przechodził w czasie wojny przez udział w partyzantce oczywiście najlepiej w armii ludowej 2 dni ludowej, ale akowcy też jak by zostali tutaj dostrzeżeni, a następnie po czterdziestym piątym budował ludową ojczyznę budował ludową ojczyznę uznawał prawda dominującą rolę partii Robotniczej PPR PZPR no ale tak pewnie nikt nie mógł osiągnąć odpowiedniego poziomu kariery właśnie na szczytach siedzieli Żydzi miastem Żydów należy usuwać wyczyścić aparat Żyro no wtedy władza znajdzie się w ręce Polaków patriotów Ludowego Najda najczęściej chłopskiego czasem robotniczego pochodzenia to jest największym skrócie ideologią Moczar ska, która jest nieodłączną częścią marca i oczywiście ona też uderzała nie tylko Żydów, ale w ogóle chcą lubią zachód lubią współczesne prądy intelektualne zachodnie no bo czują się, jakby oni powiedzieli na kinematografii zachodniej da, bo dach literackich na wodach naukowych im przeciwstawiał moczary z taką wizję prawda zdrowego moralnie politycznie Ludowego Patriot, czyli taka mieszanka nacjonalizmu komunizmu i dokładnie zdobyłem mieszanka nacjonalizmu i komunizmu też przez część tych ludzi podejmowana z taką świadomością, że taki komunizm jak jeszcze pięćdziesiątym szóstym roku dominował w tej partii były językiem, czyli marki szalenie internacjonalizm wszystkie rzeczy się wyczerpało już na nikogo nie działa czas budować nową, jakby ideologię i ona właśnie ma być narodowa komunistyczna zresztą to nie tylko Moczar owcy, bo takie tendencje były w związku Radzieckim takie tendencje realizują ciał szewską Rumunii to byłby taki prąd w ogóle odejścia od tego całego internacjonalizacji, których nikt nie wierzy no oczywiście związek radziecki zawsze będzie na czele prawa, ale ten, ale pozostałe elementy tej tezy tej równości między narodami to zawracanie głowy tu trzeba skupić się na zbudowaniu narodowo komunistycznej dyktatury a dlaczego panie profesorze te antysemickie wystąpienia działalność partyzantów wpisał się Władysław Gomułka mówiła o tym przemówieniu 19czerwca 60 tego siódmego roku tak określił Żydów mianem piątej kolumny oskarżał Żydów mieszkających w Polsce działanie na szkodę państwa to był tylko odprysk tej sytuacji międzynarodowej, czyli wojny sześciodniowej, które już wspomniałam czy to po prostu element rywalizacji o władzę i Gomułka uznał, że te hasła antysemickie rzucane przez Moczara i jego serwisantów to są nośne społecznie trzeba się podnieść odłączyć czy coś jeszcze zatem stało też też też, że tam stało dużo rzeczy po pierwsze, oczywiście ogólna sytuacja międzynarodowa Izrael pokonał państwa arabskie związek radziecki solidaryzują się z państwami arabskimi zerwał stosunki z Izraelem Boga jak rozumiem uznał, że to jest taka sprawa, że nie ma miejsca na niuanse nie mam miejsca w czasie całkowicie podporządkować Police radziecki, ale przychodziło mu to łatwo, dlatego że on miał ogromne pretensje żale nie lubił tego Towarzystwa, które właśnie wcześniej tej partii komunistycznej dominowało uważał, że to są ludzie odpowiedzialni za to, że znalazł się więzieniu słowo bardziej stalinizm i miał taką generalną niechęć do całego tego kręgu tak powiem tak dawnych puławian, który zresztą do władzy wynieśli no ale wynieśli go ja uważam, że podoba wynieśli, żeby próbować za jego plecami naprawdę rządzić ona oczywiście nie pozwolił wyeliminował wielu tych działaczy no ale taką taki uraz miał taki uraz miał do nawet konkretnych osób no a poza tym oczywiście to co pani powiedziała to znaczy on widział, że ta taka retoryka patriotyczna narodowa zaczął sam się do niej odwoływał do trochę winne winnym tonacji bądź wszystkim odwoływał do retoryki antyniemieckiej podtrzymywanie poczucia zagrożenia ze strony Niemiec dawało może tak powiem takie poczucie, że on, że on może tak panować nad emocjami społecznymi i tym językiem docierać do do mas społecznych, a z drugiej strony oczywiście te masy społeczne były głównym adresatem całej propagandy i i Gomułka uważał, że to jest ta baza właśnie, na które się może opierać moim zdaniem może wcale nie mylił dojdziemy do tego za chwile, kiedy będziemy mówili właśnie o tym czy wszyscy tak bardzo, że teren traktowali to odejście od od roku 50 tego szóstego ja się odnosić do tego, o czym mówimy tutaj, a to społeczeństwo bardzo zróżnicowane nie i Gomułka powiedział, że ten język, że tak powiem taki Narodowy taki jednocześnie właśnie przeciwko obcym w tym przeciwko Żydom znajduje zrozumienie on znajduje duże zrozumienie i to również nawet w takich środowiskach, które wydawało się, że są wyraźnie wyraźnie nie antykomunistyczna lat wśród duchowieństwa i na to są pewne badania, które przeprowadziła MSW swoim czasie, badając tak po reakcje właśnie księży no to one były tak powiem na przychylne dlatego, żeby Żydów usunąć no jak odejdą Żydzi to przyjdą na stanowiska dzieci polskich chłopów robotników widać bardzo dobrze takie sygnały on miał takie badania miał i żebrak PE był chętny chętnych tylko ta sprawa późniejsze wymknie spod kontroli zaczął moim zdaniem nawet sześćdziesiątym siódmym roku sądził rząd zapanuje nad mechanizmem tej czystki, a prawda oczywiście będziemy mówić o państwie w kwietniu maju sześćdziesiątego ósmego roku się obaj rzecz nie zapanuje nad mechanizmem, że to muszę wszystko wymyka spod kół tak był bardzo bardzo ostry zwrot prawda już niemożna było publikować różnych antysemickich artykułów np. ale do tego dojdziemy, a teraz panie profesorze, jeżeli pan pozwoli przerzuca nas na odcinek kultury tego odcinka antysemickiego, bo w listopadzie 60 tego siódmego roku przypadała 50 rocznicę wybuchu rewolucji październikowej i teatr Narodowy wystawił z tej okazji Dziady Adama Mickiewicza premiera miała miejsce 25listopada 60 tego siódmego rzecz jasna spektakl nie spodobał się wydziałowi kultury komitetu centralnego PZPR szef tegoż wydziału Wincenty Kraśko zarzucił wiadomo szkodliwość polityczną i tendencyjny charakter Władysław Gomułka oświadczył, że Dziady wbijają nóż plecy przyjaźni polsko radzieckiej pytam ten odcinek kultury, bo przecież to co się wydarzyło ze zdjęciem z afisza Dziadów 30stycznia było ostatnie przedstawienie reakcja studentów potem także reakcja związku literatów polskich to był ten spirytus movens wydarzeń marcowych ta ta teraz wszystko zaczęło no tak jak powiedział w ten sposób, że pomysł, żeby uczcić rocznicę rewolucji październikowej dziadami był pomysłem oryginalnym ryzykownym z punktu, bo prawda, jeżeli czytaliśmy Dziady pamiętamy je ze szkoły no to to jest utwór mało rosyjskiej ropy słaby mało prorosyjski no dokładnie przez to, że wszystko dzieje się tak Pm w buncie wobec cara tu opowiada o prześladowaniach ze strony władz carskich i oczywiście można było tak jak zresztą komuniści próbowali robić po pięćdziesiątym szóstym roku rozdzielać, jakby 2 wątki mówi no tak tam to był imperializm rosyjski cara itd. a my jesteśmy właśnie internacjonalizm się do nie wolno tego łącz na, ale to była konstrukcja sztuczna i oczywiście ludzie patrzyli na te poszczególne frazy utworu Mickiewicza również mając ten kontekst aktualny pan cieszenie się Rosjan w Polsce zależność polskiego związku Radzieckiego i rabowała publiczność spontanicznie oklaskami prawda ogromnymi i i trochę nawet Dejmek, czyli reżyser tego spektaklu wielu nawet denerwowało, bo rzeczywiście był to spektakle niezwykłe niezwykle wszyscy to mówią o niezwykłej reżyserii niezwykłej inscenizacji wspaniałe gra toru no i to wszystko oczywiście było zauważane, ale żywe reakcje wywoływały szczególnie te momenty no gdzie podkreślano ten element wolności od ucisku rosyjskiego czy no to co partie denerwowało i właśnie to jest też pytanie czy sam Kraśko tak na to wpadła pani powiedziała ja się zgadzam to jest taka notatka fraszki też znam natomiast istnieje podejrzenie, że to sam Zenon Kliszko, czyli prawa ręka Gomułki, który był człowiekiem interesujących się kulturą okresu romantyzmu sam się zajmował tak prywatnie specjalny niepublikowane dość dogłębnie podobno Norwidem i on się wybrał na te Dziady obejrzał to wszystko i po prostu był wściekły to wściekłość przekazał go bolce w rezultacie powstała decyzja o stopniowym tak powiem zdejmowanie Dziadów ze sceny narodowej ten tekst Kraśki szefa wydziału kultury KC jest elementem tej operacji, które my do końca nie jesteśmy w stanie do tej pory poznać jak biegu jak biegły decyzję, ale ja się przychylamy do tego, że decyzja musiałaby samego Gomułki, żeby to zdjąć, żeby nie było tych tych reakcji publiczności bo, bo to jest tak podniecenia antyradzieckich nastrojów w Polsce mamy manifestacje studencką do studentów przyłączają się pisarza i w lutym odbywać takie burzliwe posiedzenie związku literatów polskich wtedy właśnie Stefan Kisielewski mówi o skandalicznej dyktaturze ciemniaków w Polskim życiu kulturalnym, jaką obserwujemy od dłuższego czasu to wygaszanie Dziadów na scenie narodowej to była taka kropla, która przelała czarę goryczy, bo i tak gotowy trzeba tutaj zrobić, jakby osobny wykład oczywiście tego nie zrobi, ale parę punktów wskaże te stosunki między władzami literatami się psuły stawały się coraz trudniejsza od paru lat można powiedzieć, że tutaj właśnie na 603 rok przeze mnie wspomniany był pierwszym takim bardzo mocnym punktem, kiedy władza powiedziała, że literatura kultura powinna pokazywać wielkość Polski ludowej i powinna być raczej nakierowana właśnie na pochwałę socjalizmu niż taką wolność za każdy może o sobie potem był zjazd partii bez związku literatów polskich, na który jak wiemy do badań IPN-u około założono podsłuchy w pokojach hotelowych najważniejszych pisarzy próbowano niektórych nie dopuścić do dobra tego zjazdu to następny punkt później był rok sześćdziesiąty szósty wyrzucenie Leszka Kołakowskiego z partii wystąpiła z niej wtedy kilkunastu czołowych literatów wtedy między Wiktor Woroszylski Jacek Bocheński wiele takich osób bardzo ważnych z trzeciej strony po liście 34, gdzie większość podpisanych pod tym listem o liberalizację cenzury to jest rok sześćdziesiąty czwarty pisarzy no rozpętano taką kampanię przeciwko tym, którzy w ogóle ośmielają się żądać czegoś od partii no z PAP różne restrykcje na tych literatów, a parę osób miałoby sprawy sądowe łącznie z DPS Melchiora Wańkowicza, który miał regularny proces, więc ten ten ciąży tak powiem konfliktu pomiędzy literatami, a władzą trwało dobrych paru lat, a ja oczywiście towarzyszyło też zaostrzenie cenzury blokowanie niektórych utworów przed publikacją wzmożenie cenzury pism kulturalnych przejęcie większości tych pism kulturalnych pod tak ścisłą kontrolę partii przede wszystkim myślą o kulturze warszawskiej no właśnie cenzura w różnych dziedzinach Kisiel w tym swoim słynnym przemówieniu dawał też przykłady nieobecności w Polsce wybitnych dzieł literatury emigracyjnej albo przedwojennej, który nie dopuszczano natury rzeczy, bo to antyradzieckie, bo to emigrantów nie drukuje wiele takich elementów się nakładało na siebie i można powiedzieć właśnie, że to zdjęcie Dziadów na przelało czarę goryczy zresztą do przemówienia Kisielewskiego jest najbardziej znane prawdo Ciemniaka, którzy sprawują dyktaturę nad kulturą polską taki między była tego fraza no ale tam występowali Andrzejewskim zdobyła Kołakowski Słonimski Jasienica wielu jazd, którą wielu wybitnych pisarzy wszyscy w zasadzie jednoznacznie krytykując, pokazując no i szkody, jakie cenzura jako dyktatura polityczna wyrządza polskiej kulturze no i uchwalono rezolucję, w której to wszystko napisano to znaczy nie tylko o samych Dziadach, ale w ogóle tendencja w polityce kulturalnej, które ograniczają rozwój polskiej kultury i w ten sposób dochodzimy do 8marca, bo datą posiedzenia związku literatów polskich była związana data wiecu demonstracji studenckiej na dziedzińcu Uniwersytetu Warszawskiego ustalono, że ten wiec odbędzie się tydzień po posiedzeniu związku literatów polskich, czyli wypadł 8marca podczas jest już bardziej skomplikowane, bo ten tego wiedzą pewnie w ogóle nie było tego wiedzą w ogóle nie było, gdyby nie represje, które spadły na studentów bo, że protestowali podczas ostatniego spektaklu Dziadów prawda przeciw Klary z handlarzy do 30 stycznia, bo Street była taka mała demonstracja głównie złożenie po i kwiatów pod pomnikiem Mickiewicza ci, którzy znają Warszawę to nie jest taki daleki to jest taka daleka droga do teatru wielkiego placu teatralnego pod pomnik Mickiewicza na krakowskim Przedmieściu, ale wystarczyło na to milicja na tych studentów 7 życzyła zaczęła ich wyganiać zatrzymywać następnie postawiła przed Kolegium do spraw wykroczeń o przekroczenie na porządkowych przepisów tam bałagan w mieście tak dalej dostali grzywny równocześnie jednakowoż już w tym momencie trwała akcja petycję, na którą zorganizowało środowisko Adama Michnika Jana Lityńskiego Seweryna Blumsztajna Barbarę Toruńczyk, czyli tzw. komandosi tzw. komandosi studenci z aktywni politycznie różnych akcja sprzeciwu od paru la no i zebrano do początku lutego o jak dobrze pamiętam ponad 3000 podpisów to była nieprawdopodobna liczba jak na tamte czasy i właśnie cały Uniwersytet był poruszony te listy przekazano do Sejmu one były protestem przeciwko właśnie zdjęciu Dziadów przeciwko represjom wobec studentów no to jest poruszenie całego środowiska studenckiego przede wszystkim do tego się dokładają bezpośrednie represje, które są z kolei odpowiedzią na to, o czym mówimy, czyli trzydziestego pod ten dam się nam chyba były trzydziestego może następnego dnia rada Adam Michnik Henryk Slayer spotkali się z korespondentem Le Monde w Warszawie Bernardem Margueritte ten, któremu opowiedzieli o tym co się zdarzyło właśnie na tym ta manifestacja 30stycznia co się dzieje na Uniwersytecie i za sam fakt spotkania z dziennikarzem zachodnim zostali postawieni w stan oskarżenia natychmiast bezpieka i tam być śledziła postawiła stan oskarżenia ten stan oskarżenia się przekuł w ciągu paru tygodni na reagowanie Uniwersytetu wiadomość o tym delegowania przyszła 3marca i odpowiedział na to delegacja była próba zaznaczenia Solidarności ze studentami z tymi wyrzuconymi, że nie pozwolimy bezkarnie się wyrzucać trzeba zrobić coś co odpowie na te na tę tendencję no i wtedy po 1 do tego 3marca decyzję, że będzie jednak wiedzieć, bo to wiadomo było, że pani dobrego z tego nie będzie Karol Modzelewski był temu niektórzy chcieli tego wiecu wcześniej, ale Karol Modzelewski, zwłaszcza proponować nastroje próbował przetłumaczyć młodzież tak daleko nie można na to natomiast odbędziemy represje no ale sytuacja represji i tak przyszły niezależnie od tego ani zrobili ten wie czy nie no to już trzeba ten wiec zrobić i to jest bezpośrednia geneza wie co 8marca to teraz zapytam pana profesora trochę szerszy kontekst tych wydarzeń bo jakim pokolenie mamy do czynienia mamy do czynienia z pokoleniem, które jest rówieśnikiem Polski ludowej mamy do czynienia z młodymi ludźmi, którzy przeszli na świat już po wojnie nie pamiętają innej Polski niż ta Polska socjalistyczna ustrój w zasadzie powinien być dla nich przezroczysta, ale nie dla wszystkich jest niektórzy odczuwają jego zakłamanie fałsz jego adekwatność przeciwko tym swoim równo latkowie PRL wysyła ZOMO i ORMO ta dokładnie jest pani męża jeszcze dodam do tej charakterystyki kolejną rzecz to są wszystko młodzi ludzie, którzy dorastają już po pięćdziesiątym szóstym roku, czyli oni nie pamiętają stalinizmu nie pamiętają takich ostrych represji tamtego okresu przypomnijmy młodym słuchaczom PRL też zasadzał na tym, że nie wolno było opisywać historię poprzednich lat w związku z tym normalny człowiek o tym co się działo w okresie stalinowskim to w ogóle nigdzie nie przeczyta nigdzie, chyba że słowa wolnej Europy to coś dowiedział Zachodu, ale to miało, jakby wiele wiele elementów było w tym zawartych, ale również taki efekt, że młodzi ludzie nie byli świadomi, że ten, który może być tak represyjny do 8 tam coś rodzice mogli mówić, ale wiadomo jak to jest młodymi ludźmi nie wszystko tak przyjmują dosłownie krótką oni się mało bali myśleli, że na wiele sobie mogą pozwolić im to wygaszanie takiego poczucia, że ten system naprawdę potrafi ugryźć on był bardzo osłabiony, bo te konflikty, których ja mówione toczyły się właśnie na poziomie z literatami toczyły się już prawda środowiskach tak jednak zamkniętych też tak nie wszystko to bardzo śledzili i w związku z tym było takie poczucie że, że jak protestujemy to mamy prawo protestować, dlaczego nie mamy prawa protestować i nagle tu się zderzyli się tak powiem taką machiną właśnie, którą wysłano przeciwko nim tak jak pani powiedziała najpierw wysłano aktyw robotniczy zmobilizowany warszawskich zakładach pracy przeważnie ludzi partyjnych prawdopodobnie też dużą częścią obranej cywilne ubrania jest lepsza chodzili po cywilnemu funkcjonariusze służby bezpieczeństwa oni mieli tak po szarpać tych studentów poszarpać głosić, że tak Pm do rozejścia się no Vera wyłącznie, dlatego że przeszli do 40 letnia dwudziesto paroletnią robotnicy od dwudziestolatków kawał chłopa 1 drugi na ta młodzież przestraszy ucieknie, ale tak się nie stało w związku z tym, że tak powiem pojazd się nie stało tam się zaczęło dziać na tym na tym dziedzińcu Uniwersyteckim różnie tam młodzież przeszła pod gmach rektora zaczęły rozmowy z dyrektorem no to uderzyła po prostu taka no taka panda policyjna, czyli po prostu z dużymi upałami w hełmach taka milicja do rozpędzania demonstracji, którą normalny 3 wtedy w ogóle nie oglądał takiej sytuacji nie było, żeby policja w ten sposób interweniowała, więc to był szok to było przerażenie na jej oczywiście ta te uderzenia w tej milicji tak Pm skończyło się tym że, że wszystkich wywalono tam z obszaru uniwersytetów ludzie uciekali wielu ciężko pobito no może nie tak ciężko jak czasem się wtedy mówiło i jak możemy mieć jakieś porównania nie było tam ofiar śmiertelnych nie było zabierania do szpitali chyba, ale kary w razie potłuczonych studentów ogromnie no i to wywołało ogromne poczucie krzywdy sprzeciwu buntu wobec takiego takiej reakcji władzy no, który przerodził się to co właściwym marce było potem, czyli wiedzę na uczelniach demonstracje strajki okupacyjne i rozmaite rezolucje podejmowane powstawania komitetów strajkowych i tak da np. 11marca przyjęto kolejną rezolucję, kiedy studenci wyrazili swój protest przeciwko łamaniu konstytucji, a taką milicji ORMO ingerowaniu władz bezpieczeństwa życie akademickie oraz przeciwko antysemityzmowi oczywiście domagali się przywrócenia praw uniwersyteckich tym realizowanym studentom protesty były też w innych miastach Radom Katowice Szczecin Kraków Lublin Łódź Wrocław, ale teraz chciałbym pana profesora zła ale kiedy mali słowo, bo to pan parę miast pani wymieniła, w których nie było szkół wyższych takie Radom np. w ogóle nie miał szkoły wyższej, ale słusznie pani wymieniła, dlatego że ta fala prawda strajków w ośrodkach akademickich ona po kilku dniach zaczęły się przynosić do mniejszych ośrodków próbowała jakoś manifestować przeciw młodzież szkół średnich pojawili się również robotnicy zaczęto produkować jakieś ulotki takie domowe pisane prawda przy nie było dostępu do żadnych środków powielania, ale no jakieś prawda ulotki ręcznie pisane na maszynie pisane ten ruch ogarnął właściwie całe młode pokolenie prawie całe młode pokolenie wielu miast to była taka nasza wariacja roku sześćdziesiątego ósmego, ale wariacja pani rozumie się będą mówi o tym, że sześćdziesiąty ósmy rok to w krajach Europy zachodniej rewolucja obyczajowa, ale też protest studencki zastanawiam się czy po prostu było takie napięcie w skali światowej młodego pokolenia tego powojennego właśnie, które nie pamiętało wojny, które nie zgadzało się na ten świat, który został stworzony przez ich rodziców i no walczyła o coś innego no to zła nasza Polska wariacja ze względu na to, że trudno było przeprowadzać w warunkach socjalizmu rewolucję obyczajową na to miejsca nie było myśmy tutaj walczyli o wolność tak to prawda tata coś w tym jest oczywiście te z te strajki młodzieżowe demonstracja oczyszcza ogarnęła Europę zachodnią stany Zjednoczone było coś narzeczy no tak czy dorastająca młodzież właśnie dwudziestoletnia mniej więcej no zakwestionowała ten system zakłamania jak oni mówili wtedy to zakłamanie było różne u nas różne np. w RFN albo w stanach Zjednoczonych i odpowiedziała bardzo ostrym takim buntem tylko swojej swoim rodzicom, bo nie była tylko kwestia obyczajowa oczywiście obyczajowa jest często najmocniej przywoływana, ale np. jak mówimy o Niemczech to to jest też błąd przeciwko milczeniu o zbrodniach Niemiec to jest też element taki prawda, że sprzeciw wobec liczona jak to tutaj nic nie mówicie co tutaj się działo i co jeszcze jednak robili 20 parę lat temu w czasie wojny to to oczywiście po poszerzyło doń to nie jest sam sześćdziesiąty ósmy rok to przyniosło potem w latach siedemdziesiątych taki zwrot w kierunku no właśnie takim pewnych rozliczeń, ale co było to było to było wyraźne jak i musiałem długo mówić nie jestem może najbardziej kompetentne jak to we Francji wyglądał, ale też miało ten aspekt prawda przemilczenia różnych złych rzeczy to związane z kolonializmem czy związanych z okupacją kolaboracją także, więc to był taki błąd ludzi młodych moralny pragną szukających prawdy sprzeciwiających się kłamstwo sprzeciwiających się takiemu właśnie świadome milczeniu o niewygodnych sprawa no i w Polsce to podobieństwo też pewne można tutaj zaznaczyć, bo też miał taki charakter prawda, jeżeli jest wyjść naprzeciw temu zarzutom, bo takie przez sąd cały czas obecne, żeby ci liderzy ruchu studenckiego często są dzieci dygnitarz jakiś tam dygnitarzy niektórzy może byli dygnitarzami, ale to jest pytanie co bez dygnitarz w zasadzie tam chyba najwyższy stopień, bo wiceminister, który miał swoje dziecko w tej w tej w tej elicie komandosów buntujących się to nie byli wielcy dygnitarze ale owszem, ludzie związani z aparatem władzy to jest też sprzeciw wobec tak po tych swoich rodziców no o to, że taki właśnie no 1 stworzyli system, w którym oni nie mogą się pogodzić i nie chcą się pogodzić to jest wszystko zawiłe bardzo, bo często rodzice też na wylocie już wylecieli też nie bardzo bardzo z tym wszystkim, więc to jest wszystko skomplikowane bardzo, ale niewątpliwie jest w tym element buntu przeciwko systemowi, który został stworzony do i przede wszystkim opiera się na tym, żeby ograniczać wolność ograniczać wolność człowieka wolność wypowiedzi wolność dyskusji to jest centralny nurt wszystkich rezolucji, którą oni podejmują pani cytowała z 11marca, ale przy tym rezolucji było mnóstwo one zresztą zostały wydane krótko potem w specjalnej książce przez Jerzego Giedroycia też wszystkie, ale można powiedzieć, że we wszystkich tych rezolucja powtarzały się pewne wątki kolarzy sprzeciw wobec przemocy żądanie poważnej rozmowy z młodymi ludźmi w ogóle społeczeństwem sprzeciw wobec kłamstwa w prasie propagandzie sprzeciw wobec antysemityzmu, gdy był narzędziem niszczenia tego tego ruchu i jego jego no dobrego imienia i dążenie do tego, żeby młodzi ludzi się mogli organizować swoje stowarzyszenia kluby jak Platformy tak powiem swojego życia towarzyskiego społecznego na własną rękę, a nie to, że partia mówić oni mają robić to w gruncie rzeczy się powtarzały wszystkich rezolucji i życie no cóż jest podkreślanie wolności autonomii Uniwersytetu jako pochodną tego, że te na Uniwersytet nie ma prawa wchodzić milicja bić kogokolwiek Uniwersytet jest miejscem, gdzie się spory toczyli też naturalne to teraz zabieram pana profesora do sali Kongresowej jest 19 marca 60 tego ósmego roku wiec polskiej zjednoczonej partii Robotniczej głos zabiera Władysław Gomułka i mówi jak należy interpretować to wszystko co w kraju się dzieje i co mówi tak, że to jeszcze powiedzmy musimy to tak troskę filmową zobaczyć w sposobie funkcjonowania tej władzy taki wieczór właściwie prawie nie było była to rzecz zatem nadzwyczajna, że przywódca państwa, czyli partii przechodzi na 2, gdzie to nie jest posiedzenia komitetu centralnego czy posiedzenie Sejmu nie to jest wiec, na którym się sprowadza około 1000 osób aktywu, czyli jest to taka manifestacja siły partii i w gruncie rzeczy powiedzenia co każdy ma myśleć klub nie ma to nie jest do dyskusji to jest przekazanie obiektywnej prawdy, która obowiązuje wszystkich partii, a i właśnie powinna obowiązywać całe społeczeństwo i ten wie Gomułka mówi różne rzeczy powierza opisuje na swój sposób ten bon studenckiej jako coś absolutnie nieodpowiedzialnego jako warcholstwo jako chuligaństwo właściwie opisuje protektorów tego błędu, czyli uderza pisarzy szczególnie się znęca nad Pawłem Jasienica, któremu wydobywa, żeby po wojnie żołnierzem wyklętym, jakbyśmy dzisiaj powiedzieli następnie stawia taki znak zapytania, że ocalił życie sam wie, dlaczego więc stawia tak bardzo dwuznaczną oskarżenie to jest w tym momencie po prostu Jasienica przestaje istnieć jako obywatel od tej pory nie wolno się nazwiska nigdzie wymienić, bo takie konsekwencje tego typu przemówienie tego typu zarzuty atakuje innych pisarzy czy literatów Słonimskiego atakuje atakuje profesorów atakuje emigrację Giedroycia Mieroszewskiego, że ci studenci ten cały ruch jest związany z zachodnim imperializmem, które chce wyłuskać Polskę z bloku socjalistycznego, a więc spadają najostrzejszą oskarżenia w tamtym okresie no i atakują oczywiście rzędu jako, twierdząc że część Żydów nie ma poczucia lojalności wobec Polski i tacy ludzie powinni Polskę opuścić no tych wątków jest dużo to było bardzo długie Przemo wie godziny wolało sura 2 godziny trwało no to właśnie Boya oczywiście jego nigdy nie słyszałem w całości, ale czytałem wielokrotnie to jest długi i tak do czytania 30 parę stron, więc ono, że tak powiem było takie wszechogarniające miało cechy wiecu tutaj w tym sensie, że przerywane było oklaskami owacjami skandowania ami wezwaniami jak zawsze mówiło, że dach ostrzej o śmielej śmielej tak jest część z tych obecnych na sali przyniosła demon takie transparenty, które miały bardzo antysemicki charakter do to była to była przerażająca oczywiście to było przerażające po co mógł to wszystko zrobił to rzeczywiście osobne pytanie moim zdaniem oczywiście zrobił to, żeby panować na to, że NATO falą jechać na tej fali, bo poprzednie dni przemówienie miała miejsce 19marca dla od 11marca rozkręca się kampania propagandowa antysemicka przede wszystkim dla oczywiście przeciwko studentom jak najbardziej, ale też Żydzi byli wymieniani jako ci, którzy za tym stoją, czyli syjoniści prawda państwo za imperializm i oczywiście rewizja niż dawniej Stalin mieści i taka kampania szyła z województwa województwa w kolejnych miastach odbywały się wiece, na których pierwsi sekretarze takie rzeczy mówili my to chodziło często też na poziom małych zakładów gdzie, jakby powtarzano to fale powstały 1 się coś niesamowitego zdarzy w wielu miejscach naraz kraju nieomal codziennie odbywały się podobne zgromadzenia nie tak wielki jak to w Warszawie, ale podobnej treści i można powiedzieć, że w systemie dyktatury, którą był PRL no nagle ten pierwszy sekretarzu tak powiem nie miał kontaktu z tym co się dzieje w jego aparacie najniższe szczebla w związku z tym też przemówienia dziewiętnastego miało być takim przypomnieniem faktu jest przywódca on myśli podobnie jak wy macie się temu podporządkować i miało tak po by opanować ten rozpada się właściwie aparatu partyjnego na nowe frakcje należy tak te grupy działania na na, a prawda poszczególne ogniwa, które same próbowały zdefiniować sytuację jeszcze ostrzej w związku z tym tak by na to patrzył do zaczyna to jest obiektywne co ja mówię, dlaczego ma doświadczenie w dokumentach różnych czynnikiem bardzo istotne stało się MSZ pomoc Czarnowski dawno nie mogliśmy znowu ma czas Partyzanta, ale MSW, a służba bezpieczeństwa stało się organizatorem dużym stopniu tej kampanii, bo to oni wysyłali, że tak powiem dola, że zaprzyjaźnionych redakcji informację z inwigilacji, które pozwalały zaatakować poszczególnych ludzi no oni wysyłali również to co powiedziałem tutaj Gomułka jeśli nic, skąd go mogę powiedzieć, gdzie jaśniejsze w jakim oddziale było dobrze nie wiedział o nich pamiętać dostał materiały i użył niezależnie od tego tego typu materiały były ogłaszane w prasie w Kurierze polskim pojawili się dziennikarzy, którzy specjalizowali w tych atakach najbardziej znany z nich to Ryszard Gontarz właśnie atakujący Jasienica, ale nie tylko studentów działaczy partyjnych tutaj, aby była też takie prawda, że to od dawni Stali jeszcze chcą wrócić do władzy na plecach tych robotników w gruncie rzeczy trzeba powiedzieć, że sam ten marzec no to jakimś sensie, bo anarchia w tej partii to nikt nie kierował, a to była partia, którą żelazną ręką kierował kierowała Warszawa Gomułka jego najbliżsi ludzie nic nie powinno dziećmi nawet wbrew woli oni na tym już nie panowali siedziały różne rzeczy na niższych szczeblach i to przemówienie było próbą wejścia na tę falę przez kolejne dni trwają jeszcze wiece protest Politechnika warszawska 2 dni po tym, przemówieniu ogłosiła strajk okupacyjny, ale ostatni wiec odbył się 28marca władze oczywiście zwalnia wykładowców Kołakowski Bauman Stefan Morawski są rozwiązywane cały wydział ekonomii filozofii trzeci rok wydziału matematyczno-fizycznego psychologia na wydziale pedagogicznym nagle ponad 1600 osób przestaje być studentami duża część z nich jest wcielona do wojska niektórzy nawet brali udział w operacji Dunaj, czyli zdławieniu praskiej wiosny taki paradoks dramatycznych historii oczywiście wiemy o tych konsekwencjach, które dotknęło obywateli żydowskiego pochodzenia w Polsce Polska by opuszczają kolejne osoby to jest wszystko sprzeczne z prawem międzynarodowym, bo dostają paszport z prawem wyjazdu bez prawa powrotu kierunkiem tego wyjazdu ma być Izrael, ale jeszcze na koniec naszej rozmowy chciałabym pana profesora zapytać o konsekwencje polityczne marca, bo jak rozumiem te doświadczenia protestacyjną polityczne nie poszły na marne no tak one w myśl tych czynników, które pani wymieniła je pani minęła bardzo ważna mianowicie około 2 tysięcy osób aresztowała, aby część z nich przeszła przez więzienia parę tygodni, ale niektórzy trafili na amen do więzienia w sumie do końca października przeprowadzono procesy 78 studentów no ale to były procesy takie na poważnie natomiast ilu przeszło przez kolegia do spraw wykroczeń trzymiesięczne wyroki to jest aktem takie uderzenie, które bardzo wielu ludzi właśnie studentów doświadczyło więzienia doszło do odłączenia specjalną rolę dla volvo c Lewski na 3,5 roku skazani tak uznanych za inspiratora ona to są tak jest to są te wielkie procesy można powiedzieć, które odbędą jesienią 68 i na początku, że 1009. Kuroniem Michnikiem w roli głównej z Karolem Modzelewskim prawda Janem Lityńskim Seweryna Blumsztajna, czyli komandosami oni mieli być odpowiedzialni za wszystko dostali najwyższe do formalnych jak solidne procesy prawda i wysokie wyroki 3 lata dzieci najważniejsze, ale my, ale 1 tchem to było takie starcie, które w gruncie rzeczy jeśli chodzi o to masy studentów no podzieliła podzieliła nie nie możemy ich, że wszyscy wyszli we właściwą stronę byśmy powiedzieli jako przeciwnicy tego reżimu jako sympatycy opozycji później, ale to była bardzo ważny czynnik jak się pojawi Solidarność no to wielu z tych weteranów marcowych, nawet jeżeli nie było wcześniej specjalnie aktywnych to się tam pojawiła, bo już mieli takie to zderzenie na progu swojej wolność swojego życia z tym systemem zasadnicze, że właściwie oni już nie chcieli nigdy z tym mieć coś wspólnego i wspierali kolejny nurt działania opozycyjnego obie Kor potem Solidarność natomiast oczywiście też po drugiej stronie byli ci, którzy na fali Marta zrobili kariery wypłynęli Stali się aktywni znaleźli się w redakcjach w telewizji radiu prasie w aparacie partyjnym awansowali MSW w wojsku marzec wykreował też bym powiedział nową generację elity Peerelu, która będzie tak naprawdę rządzić tym PRL-em do końca znają bardzo duża część tego aparatu władzy to dla nich chrztem bojowym był właśnie marzy się 1008. roku to można śledzić na wielu przykładach nie będę tego rozwijał, bo nie mamy za dużo czasu, ale powiem tylko 1 rzeczy jak w osiemdziesiątym ósmym roku, czyli Rosji rok przed okrągłym stołem była kolejna rocznica marca to w trybunie ludu ukazał jakiś wielki artykuł prawda próbujący jakoś to wyminąć tę rafę i było kompletnie niezadowalający ani nie mogli już tak w żadnym z istotnych punktów przyznać racji tej społecznej stronie w gruncie rzeczy bronili wszystkiego i tej kampanii propagandowej i tych procesu i tych czystek i ograniczania wolności no, a antysemityzm to się nie wypowiadali dyplomatycznie, jakby w ogóle nie było krowa to obejść, bo to była dla tej partii po marcu kluczowa sprawa w gruncie rzeczy takie odnowa narodziny trochę i wszyscy ci ważni ludzie mieli jak jakość byli w to uwikłani może nie wszyscy, ale ogromna większość była jakoś to uwikłana w sposób no absolutnie naga w także jak będzie jeszcze 1 rzecz na koniec, bo to na początku powiedziałem, że nie całe społeczeństwo sympatyzowała z ruchem wolnościowym niestety to jest także wiec rozmaite, które odbywały długie lata sądziliśmy żony tylko były, bo tam ludzi uzgodniono itd. ale ja niestety oceniam, że polskie społeczeństwo było jest podzielone dla bardzo dużej grupy mocna władza żelazna ręka wrogość do jakich właśnie wykształciuchy u Jagi, którym się nie wiadomo co za Che EBA w zakresie wolności również prawda Żydów, którzy są obcy wrodzy to zyskiwało poparcia to uzyskiwało poparcie w dużych grupach społecznych i niestety trzeba powiedzieć, że noże jesteśmy podzieleni jako naród jako społeczeństwo widzimy również dzisiaj i pewne rodzaje pewne hasła, które są dla dla mnie oburzający wielu ludzi oburzające wydawały się być całkowicie sprzeczne z wizją demokratycznego społeczeństwa mają mają zrozumienie zyskują poklask nie całe społeczeństwo chce być obywatelskie prof. Andrzej Friszke historyk Polskiej Akademii Nauk panie profesorze bardzo dziękuję za rozmowę bardzo dziękuję bardzo, dziękuję państwu dziękuję za wspólnie spędzony czas oczywiście zapraszam na powrót do przeszłości już za tydzień już po dwudziestej drugiej w poniedziałek Zwiń «

PODCASTY AUDYCJI: POWRÓT DO PRZESZŁOŚCI

Więcej podcastów tej audycji

REKLAMA

POPULARNE

REKLAMA

DOSTĘP PREMIUM

Podcasty TOK FM oraz radio TOK+Muzyka bez reklam - teraz 60% taniej w promocji Black Friday!

KUP TERAZ

SERWIS INFORMACYJNY

REKLAMA
REKLAMA
REKLAMA