REKLAMA

Jak przebiegała kampania wyborcza przed... pierwszą wolną elekcją?

Maciej Zakrocki przedstawia
Data emisji:
2021-05-11 23:00
Prowadzący:
Czas trwania:
52:08 min.
Udostępnij:

11 maja 1573 r. w pierwszej w Polsce wolnej elekcji został wybrany na króla Polski Henryk Walezy. Jak to wyglądało?

AUTOMATYCZNA TRANSKRYPCJA PODCASTU

Transkrypcja podcastu
Maciej Zakrocki przedstawia dobry wieczór we wtorek 11maja wtorek, czyli czas na historię Polski Małgorzata Łuczyńska wydawczyni audycji zerknęła do kalendarium zobaczyła, że 11maja 1500 siedemdziesiątego trzeciego roku we wsi kamień pod Warszawą w pierwszej w Polsce wolnej elekcji został wybrany na króla Polski Henryk Walezy może warto o tym porozmawiać, chociaż zgodziłem, bo to bardzo ciekawa sprawa, tym bardziej że zdaniem niektórych historyków już wybór Jagiełły Rozwiń » blisko 200 lat wcześniej był pierwszą lekcją króla, ale nie wolną elekcją może dlatego dopiero ta druga zależy była pierwsza była wolną elekcją to spróbujemy dzisiaj rozstrzygnąć, ale w sumie to nie tak ważne czy Jagiełło czy Walezy był pierwszy ważne, że już kilkaset lat temu wpadliśmy na pomysł wyboru szefa państwa demokratyczny sposób to prawie, bo w przeciwieństwie do modelu dwudziesto wiecznego obecnego nie były to wybory powszechne i król nie miał mandatu całego narodu, którego zresztą we współczesnym rozumieniu też nie było, ale reszta wyglądała niemal jak dzisiaj w tym 1500 siedemdziesiątym trzecim roku do rywalizacji stanęło na 10 poważnych kandydatów nie było jeszcze telewizji, więc nie było debat telewizyjnych, więc rodzi się pytanie, jakie kandydaci mieli szansę na pozyskanie serc wyborców, kto im robił kampanię czy rywalizowali na programy wyborcze obietnice co wtedy stanowiło kiełbasę wyborczą doszło w końcu do akcji okazało się, że frekwencja była słaba, bo króla wybierało między 4050 000 osób później okazało, że to i tak nieźle, bo podczas następnej wolnej elekcji głosujących było około 12 000 rodzin, więc pytanie czy to był dobry sposób, że taki król miał silny mandat do rządzenia jest zatem jakaś prawidłowość król wybierany przez liczne grono szlachty był mocny przez garstkę słaby okazuje się, że ciężko tu, o jaką jakąś prawidłowość w każdym razie sprawa jest ciekawa wiele mówi o naszych dziejach Jonas Sammy z wnioskami sięgającymi do teraźniejszości stąd ostateczny pomysł by się wolną elekcją zająć na dodatek sam Henryk Walezy zasługuje na uwagę, bo wykonał numer nie z tej ziemi objął tron króla w Polsce zaraz potem potajemnie czmychnął i tyle było z niego pociechę na dodatek jak twierdzą dzisiaj niektórzy domorośli historycy, uciekając zabrał nam widelce dzięki temu Francuzi nauczyli się kulturalnie jeśli z tego powinna wynikać zgodna dla nas wdzięczność, które jednak nie zawsze okazują, a już poważnie sprawę widelców też mówimy, ale jednak to Henryk Walezy wolna elekcja zdominują naszą audycję goście moimi państwa będzie pan dr Sebastian Adamkiewicz historyk muzeum tradycji niepodległościowych w Łodzi publicysta portalu Histmag org ale zanim pan doktor się pojawi zapraszam państwa subiektywny przegląd informacji dnia jak Maciej Zakrocki przedstawia Polka Małgorzata Lewicka pracowała w salonie samochodowym Wład Ford pod Londynem skarżyła się na prześladowania dyskryminacji ze względu na płeć właśnie dzisiaj dowiedzieliśmy się, że wygrała w sądzie wysokie odszkodowanie w procesie przeciwko byłemu pracodawcy spór dotyczył też spraw, które można pozornie uznać za małostkowe mało ważne, ale okazało się, że nie dla sądu pani Małgorzata skarżyła się np. że wykluczono ją z tradycyjnego piątkowego zamawiania pizzy szef tłumaczył, że nie można było jej uwzględnić w PIT co owych piątkach, ponieważ kończyła pracę wcześniej niż pozostali jak informuje Mirror panią Lewicką wykluczono także zespół pracowników ignorowano połączenie telefoniczne do niej czy jej do firmy 2019 roku ostatecznie Polka zwolniono z pracy tłumaczono, że jej stanowisko musi być pełnoetatowy pani Lewicka jest samotną matką, więc mogła przejąć całego etatu sąd uznał skargę i argumenty przekonujące zasądził odszkodowanie w wysokości 23 000 funtów, czyli około 120 000zł warto walczyć o swoje Maciej Zakrocki przedstawia inna ciekawa informacja o pracujących za granicą Polakach oto Deutsche Welle dotarła do naszych rodaków pracujących na jednej z największych niemieckich farm szparagów, na której wybuchła epidemia koronawirusa zarażonych jest już 130 osób setki innych pod okiem ochroniarzy wychodzą tylko do pracy obecnie 1011 osób pracuje na farmie szparagów Heinricha firma na kilku zbiorów to jest w dolnej Saksonii 412 z nich to Polacy jest też wielu pracowników z Rumunii pod koniec kwietnia, gdy zaczynała się robocza kwarantanna zarażonych było 47 pracowników dzisiaj to już właśnie 130 firma lokalne władze odmawiają informacji o liczbie osób w szpitalu Deutsche Welle dotarła do 6 polskich pracowników, którzy przez telefon opowiedzieli o sytuacji za zamkniętą bramą pracownicy rad zarzucają firmie niedotrzymanie zasad sanitarnych spóźnioną reakcję na pierwsze przypadki zakażeń oraz brak informacji podczas izolacji ci, którzy chodząc zakładu boją się o swoje zdrowie ci, którzy odmawiają pracy dalej muszą płacić za zakwaterowanie pandemia po raz kolejny eksponuje nierówności na europejskim rynku pracy dwutygodniowej kwarantannie zdecydował 30 kwietnia powiatowy urząd sanitarny ze względu na rozproszone występowanie infekcji firmie nie było możliwe jednoznaczne określenie osób, które miały bliski kontakt z zakażonymi tłumaczy decyzję Mary Reilly rzeczniczka powiatu, gdy Holec innymi słowy wirus był już wszędzie robocza kwarantanna oznacza zakaz opuszczania miejsca zakwaterowania z wyjątkiem chodzenia do pracy to rozwiązanie skrojone w czasie pandemii na potrzeby niemieckich fabryk rzeźni farm, w których pracują pracownicy sezonowi przeważnie z Europy wschodniej nawet wybuch epidemii nie zatrzymuje produkcji jestem ciekaw, jaki będzie ciąg dalszy historii opisywane dzisiaj na portalu Onetu za Deutsche Welle Maciej Zakrocki przedstawia o tym, że szczepienia na koronawirusa będą miały pozytywny przełom przełożenie na turystykę mówi się od dawna teraz teza znajduje potwierdzenie w liczbach tak wynika z analizy firmy folwarki, która monitoruje dziennie ponad 80 000 lotów i ponad 17 000 000 rezerwacji jak podaje firma w komunikacie prasowym w Europie zainteresowanie Grecją i Islandią, które zapowiedziały, że tego lata będą przyjmować zaszczepionych turystów bez dodatkowych warunków w momencie ogłoszenia tej informacji bardzo wzrosło najchętniej na najbliższe tygodnie lata zamawiają podróżni z krajów, których program szczepień postępuje szybko, czyli Izraela Stanów zjednoczonych Wielkiej Brytanii w tej ostatniej popyt na wyjazdy do Grecji od lipca do września jest tak duży, że liczba rezerwacji przekroczyła już 12% wynik sprzed pandemii na drugim miejscu jako cel podróży znalazł się Cypr około 80% sprzedaży sprzed 2 lat daje Hiszpania 65% Malta Chorwacja niecałe 60 Włochy Polska oba kraje trochę ponad 40% 2 ostatnie pozycje zajmują Francja i dania wiceprezes Fortis Oliver Ponty podkreśla, że wzrost popytu związany jest z rosnącym zaufaniem podróżnych do wyjazdów zagranicznych co wynika z postępu programu szczepień oby to się jak najszybciej przechodziło przewidywalny system obowiązujący w wielu państwach najlepiej w przynajmniej we wszystkich państwach Unii to myślę, że turystyka szybko się odbuduje Maciej Zakrocki przedstawia dzisiejszy cytat dnia wziął się z dialogu, jaki przy pomocy mediów prowadzili panowie Ryszard Terlecki Zbigniew Ziobro wicemarszałek Sejmu szef klubu PiS mówiąc o reformie sądownictwa był uprzejmy zauważyć, że reforma wymiaru sprawiedliwości nie powiodła się w takim zakresie w jakim oczekiwaliśmy wkrótce na tę krytykę odpowiedział minister sprawiedliwości nie czyniłem tego sprawą publiczną, ale Ministerstwo Sprawiedliwości przygotowało cały kompleks ustaw, które od dobrych kilku lat zalegają w szufladach zbierają kurz zapadła decyzja polityczna, aby kontynuować reformy tylko podjąć negocjacje z panem Fransem Timmermansem zakończyła się one fiaskiem poprosiliśmy o komentarz do tego ciekawego głosu panią Elizę Rutynowska prawniczkę forum obywatelskiego rozwoju tak naprawdę trudno z punktu widzenia prawniczego komentować czysto polityczne opinie czy też dyskurs prowadzony pomiędzy panem Ziobro, a panem Terleckim natomiast przy okazji tej dyskusji warto przypomnieć, że tak naprawdę czy ostatnie lata czas trwania postępowań wydłużył się, a o 1,5 miesiąca średnio jak wiemy już tutaj dane z dostarczone jest przestaną minister sprawiedliwości chodzi o szybkość działania naszych sądów i jaka jest ta reforma czy reforma wymiaru sprawiedliwości przypomnijmy mówimy o tak naprawdę personalnych zmianach w gruncie rzeczy, gdzie dochodziło do masowych wymian prezesów sądów powszechnych mówimy o reformie wymiaru sprawiedliwości, która doprowadziła do upolitycznienia Trybunału Konstytucyjnego i zresztą mówimy o reformie wymiaru sprawiedliwości, który doprowadził do wkroczenia tętna wojenną ścieżkę prawną występowała z unijnego, o czym przypominają postępowania obecnie i sprawy zawisłe przed Trybunałem sprawiedliwości Unii Europejskiej, ale przez tymczasowe nakładane przez grzyby nasiąkliwość Unii Europejskiej względem nowo utworzonego choćby podmiotu, jakim jest tzw. izba dyscyplinarna przy Sądzie Najwyższym, które również powstała w wyniku zmian wokół wymiaru sprawiedliwości także, odnosząc się do komentarza pan Ziobro, że w szufladach jeszcze są nowe projekty przygotowane projekty kolejnych zmian jest wąskie natomiast uważam, że dla dobra demokratycznego państwa prawa i dla dobra w związku z gości te projekty najlepiej, żeby w tych szufladach pozostały bardzo dziękuję, a teraz już pora na główny temat audycji Maciej Zakrocki przedstawia jest już z nami zapowiadany pan dr Sebastian Adamkiewicz historyk muzeum tradycji niepodległościowych w Łodzi publicysta portalu Histmag org dobry wieczór dobry wieczór pan dobry państwu, zanim będziemy rozmawiali o tym konkretnym dniu, czyli i 11maja 1500 siedemdziesiątego trzeciego roku nawet nie policzyłem, która rocznica dokładnie rzecz biorąc to oczywiście dobrze zacząć od początku no może najpierw zapytam czy rację mają ci, którzy twierdzą, że tak na dobrą sprawę o lekcji polskiego króla powinniśmy mówić w przypadku Władysława Jagieł no bo on co prawda to był 1300 osiemdziesiąty szósty rok nie był chyba wybierany w na zasadach wolnej elekcji, ale jednak był wybierany w jakim sensie tak w zasadzie tron dynastyczny w Polsce znikną wraz z dynastią Andegawenów która, o ile ona faktycznie posiadała, a krąg z racji dziedziczenia Korony o tyle Jagiellonowie już takiego prawa nie posiadali Władysław Jagiełło był to brany jako małżonek Jadwigi andegaweńskiej i z tej mocy sprawował władzę królewską natomiast absolutnych praw do tronu i jego synowie w zasadzie dynastia Jagiellonów to jest dynastia elekcyjne i o tym świadczą chociażby wydarzenia czy to po śmierci Władysława Warneńczyka czy później także Kazimierza Jagiellończyka te wszystkie wydarzenia okoliczności ani ich wstępowania na tron świadczą o tym, że faktycznie już wówczas mówiono elekcji starano się tworzyć pewne procedury lekcyjne oczywiście ona dotyczyła 1 dynastii, ponieważ zdawano sobie sprawę, że osadzanie na stronie 1 dynastii no decyduje o sile państwa o sile władzy centralnej, więc zwyczajowo wybierany oczywiście z 1 dynastii władców ale kiedy oni bywali krąg krąg dni przed objęciem tronu czy przed waszym zasadzie, bo przed elekcją no czasami zdarzały się takie sytuacje, że grożono mu grożono na tych elekcja Jagiellońskiej, które oczywiście wyglądały trochę inaczej niż ta wolna elekcja czy późniejsze lekcje, że my wcale spośród Jagiellonów wybierać władcy nie musimy tak chociażby było przed Sejmem elekcyjnym, który dokonał wyboru Zygmunta starego, kiedy właśnie jeden z przedstawicieli możnowładcy pan groził mu, że to wcale nie musi tak być mamy innych kandydatów podobnie było, kiedy nosem kręcił przed przejęciem władzy Kazimierz Jagiellończyk też wówczas na zjazdach zjazdach rady królewskiej, gdzie takiej elekcji dokonywano również zaczęła się zastanawiać czy nie wybrać jakiegoś innego do władcy jakieś inne jedenastki oczywiście to też była pewna forma szantażu, ponieważ wszyscy zdawali sobie sprawę, że to właśnie Jagiellonowie z racji pewnej tradycji zwyczaju ten krąg powinni obejmować, ale tron elekcyjny kałuży stron, który funkcjonuje wieku piętnastym natomiast to co zdarzy się w 1500 siedemdziesiątym trzecim roku to już jest nowy etap etap tzw. wolnej elekcji i do niej za chwilę wejdziemy, ale jeszcze, dochodząc może w takim razie wróćmy do króla, którego pan już wspomniał, czyli Zygmunta starego bo, bo to z nim i dokumentami, które wydał w 1500 trzydziestym trzydziestym ósmy roku też chyba wiąże pre sprawę czy temat elekcji to są te 2 statuty tak to są 2 bardzo ważne dokumenty, które dziś legną u podstaw wolnej elekcji, która później będzie się odbywać właśnie od tego 1500 siedemdziesiątego trzeciego roku Otóż pewnym przyczynkiem do tych wydarzeń do tych 2 aktów prawnych, które są wydane trzydziestym trzydziestym ósmy roku są wydarzenia związane z osadzeniem na tronie Zygmunta Augusta Otóż tak jak pewnie państwo wiecie Zygmunt August był królem, który na władcę wybrany został jeszcze za życia swojego ojca oczywiście formalnie władzę objąć miał już po śmierci króla i to faktycznie nastąpiło w 1500 czterdziestym ósmy roku natomiast wybrany na władcę już wcześniej ten proces rozpoczyna się w 15002009. roku był właśnie w tym 1530 on jest wybrany na króla od zaledwie dziesięcioletni chłopiec tylko ze okoliczności tego wyboru i cała gra polityczna, która toczyła się wokół tego wyboru i spowodowała, że w szczególności ruch średnią szlacheckich, ale także możnowładcy, którzy poczuli się troszeczkę przyparci do muru wcześniejszą elekcję na wielkiego księcia litewskiego wcześniejszym wyborem na wielkiego księcia litewskiego i zostali przymuszeni jak do tego, żeby uznać elekcję Zygmunta Augusta z oni wymusili na Zygmuncie Starym 2 takie przywileje czy może 2 akty prawne, które wskazywały, że kolejny władca nie zostanie tak wybrane, a kolejny władca zostanie wybrany poprzez elekcję, której będzie mógł uczestniczyć każdy, kto będzie miał taką wolę i to gdzieś fundament późniejszej wolnej elekcji czy ten zapis brzmiał tak okrąg było i tak ogólnie, że w kolejnych latach starano się jakość doprecyzować i na sejmach w latach pięćdziesiątych szesnastego wieku, a w szczególności w latach sześćdziesiątych szesnastego wieku starano się przepisy doprecyzować i stworzyć pewne normy elekcji wyboru władcy na przyszłość co się przydało, bo tak, czego chyba król Zygmunt stary nie był w stanie przewidzieć, że ten jego wybrany jak pan powiedział jeszcze w wieku 10 lat Zygmunt August umiera w lipcu 1500 siedemdziesiątego drugiego roku nie, zostawiając potomka nosi się okazało, że jak rozumiem te pomysły dotyczące właśnie wyboru i te dokumenty prawne wcześniej przygotowywane można powiedzieć akurat bardzo się przydały ona się przydały one były łatwiej, ale nie były ułatwieniem, dlatego że tak naprawdę żadne zasady lekcji nie było, a te dokumenty opierały się na prostym stwierdzeniu, że prawo do elekcji ma każdy szlachetnie urodzony prawdopodobnie w ten skład miały też chodzić miasta miasta królewskie przedstawiciele miast Królewskich, ale też nie było wiadomo, jakiej ilości, jaką mają odgrywać role były to przepisy bardzo ogólne tak naprawdę przepisów dotyczących elekcji stricte przepisów dotyczących elekcji nie było jest taki Sejm z 1500 sześćdziesiątego czwartego roku, gdzie faktycznie debatuje się na temat zasad przyszłej elekcji wtedy powstaje taka koncepcja elekcji, w której władcę władca ma być wybierany 23 głosów tzw. Sejmu elekcyjnego wybierani mają być przedstawiciele poszczególnych ziem w podwójnej ilości niż zazwyczaj, więc ma być taki specjalny Sejm elekcyjny, ale te przepisy nie zostają wprowadzone w życie nie zostają przez Sejm, który wcześniej wspomniałem uchwalone stąd też tak naprawdę to co się stało w 1500 siedemdziesiątym drugim roku śmierć Zygmunta Augusta z 1 strony spodziewana, ale z drugiej strony wprowadzała ówczesną Rzeczpospolitą obojga narodów, która przecież była bardzo młodym państwem, bo istniejącym od ledwie 1500 sześćdziesiątego dziewiątego roku jako państwo Zjednoczone federacyjne pozostawiła bardzo głębokim chaosie Stanisław Płaza wybitny historyk, który na ten na temat wielkiego bezkrólewia po śmierci Zygmunta Augusta pisał, bo mówimy tutaj okresie, w którym historycy szacują na lata 15721576 ten krótki okres rządów, ale czeka, ale tego też uważają, że taki okres bezkrólewia chaosu prawnego i właśnie Płaza opisuje ten okres jako czas, w którym Rzeczpospolita pokazała, że z gmachem niedokończonym i ten gmach dokończony został wstrząśnięty śmiercią króla, bo pustką prawną, która nagle się pojawiła to co dalej ciekawe przepraszam, że jedno słowo no bo z drugiej strony wygląda uzna w końcu był przytomny człowiekiem wiedział, że umrze bezpotomnie no i mówi się, że zaczął sam inicjować działania, które miały wskazywać, kto przynajmniej wg jego opinii byłby lepszym ewentualnie jego następcą w wybranym jak rozumiem właśnie w formie takiej lekcji no bo wiadomo złoży takich dworów i polityków z apetytem na koronę Rzeczypospolitej było kilka, żeby choćby wspomnieć o samych Habsburga, którzy pewnie też ręce w tej sprawie zaciera ja akurat, których Zygmunta Augustyna na tronie, bo w Polsce Niechciał Niechciał widzieć, więc tu bym prosił właśnie takie drobne wyjaśnienie no bo dlaczego to bezkrólewie jednak mimo wszystko właśnie zastaje Rzeczypospolitą wstęp w takiej sytuacji pewnego chaosu braku planu działania skoro Zygmunt August jednak coś robi już w tym kierunku, żeby nie doszło do takiej sytuacji oczywiście Zygmunt August wcześniej podejmował starania na różnych dworach dworów w Europie nie była aż tak duża w każdym razie były podejmowane starania dotyczące ewentualnego następstwa tronu, ale my też pamiętajmy, że to już jest okres, gdzie Rzeczypospolitej jednak powstaje bardzo świadoma swojej obywatelskości praw obywatelski warstwa, którą nazywamy warstwą średnio szlachecką, która utrwaliła się w takim ruchu politycznym, jakim był ruch egzekucyjny w latach pięćdziesiątych sześćdziesiątych działający na rzecz egzekucji praw, ale to jego i to działanie przedstawicieli średniej szlachty na rzecz egzekucji praw stworzyła taki bardzo silny ruch polityczny, którego korzenie sięgają przecież jeszcze właśnie tych lat trzydziestych wojny kokoszej różnych wydarzeń, które miały miejsce za czasów Zygmunta starego później Zygmunta Augusta powstał bardzo świadomy ruch polityczny świadomy ruch polityczny powstał również dlatego za powstał w pewnej opozycji też pewnej kontrze do Zygmunta Augusta zauważa, że jest to władca krnąbrny, że jest to władca, który próbuje prowadzić własną bardzo niezależną politykę profesor ignorująca zdanie parlamentu, który bazuje się z parlamentem i ten konflikt spór, który istniał na linii Zygmunt August ruch egzekucyjny jest bardziej ten ruch egzekucyjny wzmacniał jeszcze bardziej budował jego tożsamość, a to jest ruch egzekucyjny, a z drugiej strony mamy też można władztwo można łatwo, która też ma swoje ambicje to są ludzie, którzy często pochodzą tzw. nowej elity nowa elita to by były narody, które powstały dzięki rozdawnictwo dóbr, które powstały dzięki inicjatywie Zygmunta Augusta, który zbudował wokół siebie pewną grupę grupę rodów, ale tam zaczynają też funkcjonować różnego rodzaju spór spory regionalne zaczynają powstawać również spory na niwie religijnej i wszystkie grupy mają swoje ambicje i ambicję w momencie śmierci władcy no tak jak to bywa w polityce, kiedy nagle lider, który przez lata utrzymywał np. jakąś partię albo utrzymywał jakieś państwo, które my dziś pod spodem to wszystko wrzało i on nagle przestaje być liderem z różnych powodów albo z powodu śmierci albo z powodu po prostu starości odchodzi od polityki to nagle tak jak po śmierci chociażby Aleksandra wielkiego rozpoczyna się walka rozpoczyna się wojna Chada wszystko co lider swoją mocą potrafi jakoś okiełznać nagle przestaje funkcjonować z pewnością słuchacze Radia TOK FM doskonale domyślają się, w jakich analogii mógłbym dzisiaj chociażby się odwołać, ale rozmawiamy o historii, więc Klary było dokładnie tak samo po śmierci, bo historia lubi się powtarzać jak najczęściej jako Groteska, ale akcja z po śmierci Zygmunta Augusta człowieka, który był władcą bardzo ciekawe, bo lepiej potrafił te wszystkie ambicje, gdyż okiełznać dlatego przypomnijmy, że ten 1500 sześćdziesiąty dziewiąty roku i Unia polsko litewska to nie jest wcale jakieś radosne porozumienie ludzi bardzo zgodnych z ludzi, którzy się ze sobą zgadzają pragną tej Unii, a jest taka wspaniała książka profesora lewica, który nazwał ją zatytułował ją sporu o Unię ciąg dalszy tak naprawdę Unia polsko litewska, która została zawarta w 1500 sześćdziesiątym dziewiątym roku to jest takie pole bez stałego konfliktu Litwini cały czas walczą o pewną swoją niezależność cały czas walczą o to, że jednak są jakimś odrębnym bytem w Rzeczpospolitej dopóki żyje król dopóki król jest świadomy i faktycznie sprawuje w pełni świadomy władze to potrafi te wszystkie ruchy jakoś ze sobą pogodzić jakoś okiełznać, ale moment śmierci powoduje, że wszystkie ruchy tektoniczne, które gdzieś się po cichu pod ziemią się rozgrywały one zaczynają zamieniać się trzęsienie ziemi właśnie taki jest początek wielkiego bezkrólewia po śmierci Zygmunta Augusta no ale jak to też bywa w historii życzenie znosi zupełnej próżni ktoś w tym czasie jednak rządzi ja rozumiem, że właśnie na wymyślono jednak jakąś metodę co się dzieje z państwem i właśnie z rządami w okresie bezkrólewia do czasu no i dusiła się pojawia nasi termin dnia wolnej elekcji, która miała wybrać nowego króla właśnie problem polega na tym, że na początku panował totalny chaos, że tak naprawdę nie wiadomo, kto rządzi, kto powinien wziąć pojawiają się takie 2 ośrodki władzy z 1 strony na ośrodek władzy skupione wokół prymasa, który ze względu na swój prymat nad Senatem Senat to jest taka instytucja państwa realizowana uważa, że to wokół niego powinien stworzyć ten stworzyć niepewnym ośrodek władzy i to on powinien, stając na czele Senatu powinien właśnie tym zarządzać państwem na czas nieobecności króla NATO śmierci króla i doprowadzić do jakich rozwiązań lekcyjne, ale z drugiej strony w Małopolsce w Krakowie powstaje nowy ośrodek władzy na czele z marszałkiem wielkim koronnym wojewodą krakowskim Jan Firlej jem jednym z najbogatszych wówczas możnowładców też protektorem polskich Calvin polskich protestantów, więc człowiekiem niezwykle wpływowym niezwykle ważnym, który ze względu na fakt, że był marszałkiem wielkim koronnym, a więc takim człowiekiem, który też wobec Senatu reprezentował władcę za jego życia no to on poczuwał się do tego, że to on powinien stanąć na czele cena, a jest dodatkowo okazywało się, że następowały różnego rodzaju problemy komunikacyjne nie wszystkie ziemie dowiedziały się śmierci władcy dowiadywały się z takich plotek Mikołaj Sienicki wielki mówca epok jeden z najwybitniejszych polskich polityków zadziwiające, że nieposiadające jeszcze w przestrzeni publicznej co jego pomnika, bo to naprawdę twórca polskiego języka prawa nowy wybitny polityk epoki powiedział na zjeździe takim zjeździe, który odbył się w Knyszynie przy ciele Zygmunta Augusta, że Szlachta ruska, bo pochodził z Rusi na były pochodził z tamtych terenów z okolic Lublina tak to powiedzmy, ale to jest to już była Ruś, więc zalicza się do tej grupy szlachty Ruskiej powiedział, że ruszenie śmierci władcy ledwo otwór maluch się dowiedzieli, więc przyjąć przejeżdżali Jaco van dla handlarzy kupcy, którzy im, ale o tym, że król się jak król zmarł, a my faktorów konto szczególnie interesowało, dlatego że była zagrożona najazdami tatarskimi pojawił się problem np. kto ma opłacać obrony potoczną, czyli obronę własnych granic południowych skoro nie ma władcę, kto ma sprawować sądy Rzeczypospolitej powstał, więc powstał taki system Konfederacji, czyli takich zrzeszeń szlacheckich, które tworzyły się na poszczególnych ziemia i one jakby obejmowały na czas bezkrólewia władzę później powstała Centralna Konfederacja znana Konfederacja warszawska i oczywiście to jest bardzo czeka moglibyśmy naprawdę godzinami opowiadać o tym sporze, bo to jest bardzo duży spór między szlachtą, a Senatem Senat jest oskarżany o to, że no niestety nie podoła zadaniom które, które powinien mieć, że ten spór pomiędzy Firleja, a prymasem Uchański ma tak de facto zapleczem prymasa Uchańskiego, bo prezes Pp prymas Uchański czeka niezwykle słabym człowiekiem, które by nie był tak naprawdę bardzo wpływowe, ale jego zaplecze polityczne było niezwykle niezwykle wpływowe, jeżeli wzajemne oskarżenia to wszystko jest pewnym tłem tych wydarzeń, ale faktycznie udaje się w styczniu 1500 siedemdziesiątego trzeciego roku powołał tzw. Konfederację warszawską, która jest tak no i naczelnym punktem tych wszystkich Konfederacji, które powstawały w różnych częściach kraju udaje się uchwalić akt Konfederacji warszawskiej, który często naszej historiografii przedstawiany jako akt tolerancji religijnej ze względu na 1 punktów aktu Konfederacji, który mówił właśnie o tym, że ma w czasie bezkrólewia zapanować pokój pomiędzy różnymi wyznaniami religijnymi, ale tak naprawdę to jest akt, który regulował zasady funkcjonowania państwa w czasie bezkrólewia i właśnie dlatego jednym z punktów była ta zasada wolności religijnej, dlatego że chodziło o to, że nie można w czasie bezkrólewia łamać praw obywatelskich ze względu chociażby na religię prawem obywatelskim było prawo do głosowania i w czasie tych obrad Konfederacji warszawskiej również zapada decyzja, że ma nastąpić elekcja ta elekcja ma odbywać wg zasady wiry tym tylko każdy szlachcic może się na lekcji wstawić nie ma żadnego Sejmu elekcyjnego nie ma żadnych zasad selekcji nie ma na to czasu, bo to głównie z tego powodu zdecydowano się na właśnie taką formułę wyboru władcy ze względu na brak czasu na ustalenie jakiejkolwiek innej Formuły na uparcie tego kompromisu zdecydowano, że każdy, kto tylko czuje się na siła to może może przybyć na zjazd elekcyjny, który to odbyć miał na początku kwietnia 1500 siedemdziesiątego trzeciego roku we wsi Grochów pod Warszawą wyrytym, czyli mąż męża, czyli właśnie no dzisiaj to nie możemy powiedzieć, że wszyscy mogli głosować, bo jednak dotyczyło tylko ludzi szlachetnie urodzonych no, a nie ma, niemniej jednak, żeby mieć wyobrażenie o tym jak to w praktyce wyglądało to już trochę nieco, przyspieszając no chciałbym pana prosić o takie nakreślenie znowuż z wyobrażeniami może współczesnymi dzisiaj każda partia wystawia pan swojego kandydata w tych wyborach prezydenckich ani się gdzieś tam zaczynają reklamować robią kampanię wyborczą dzisiejszych czasach w mediach proponuje się im debaty przedwyborcza ludzie mogli się dowiedzieć, kto to jest, jakie ma pomysły jak w tamtych czasach tamtych okolicznościach w tamtych zabiegach jednak różnych dworów, aby mieć swojego człowieka w Polsce wyglądało wyselekcjonowanie tych kandydatów no i w efekcie jak wyglądała taka kampania mówi, że takich poważnych w tamtym w tej pierwszej wolnej elekcji no to było z 10 z czego niektórzy byli związani właśnie ze Szwecją, a wśród nich podobno też był i one czwarty groźny i właśnie arcyksiążę austriacki, a więc tutaj pojawiają się ci Habsburgowie, o których wspominałem no i wreszcie pojawia się niejaki Henryk Walezy książę Orleanu można by powiedzieć nie tylko, że syn, ale i kandydat bardzo wpływowej kobiety ówczesnych czasach w Europie, jaką była jego jego mama Katarzyna tak Katarzyna Medycejska jedna z najwybitniejszych władczej najwybitniejszych kobiet epoki niezwykle twarda mówi się, że na tyle twarda, że niestety jej dzieci bardzo odczuły jej twardości traumę życiową ogromną związaną właśnie w tym matki charakterem zresztą podobnie było za Bielanami, że jednak charakter królowej bony te w ogóle epoka twarde sobie, ale faktycznie skupmy się teraz na lekcji tuż o tron władcy oczywiście zabiegają rody całej Europy zabiegają największe rody wydawano je faktycznie należą do bardzo ważnych rodów podobnie Habsburgowie, którzy rząd, bo przecież w zasadzie całym dziedzictwem Europy środkowo wschodni, więc Polska jest nim ostatni czy Rzeczpospolita, bo to jest Polska i wielkie Księstwo litewskie z ostatnich takich wielkich państw którym, którym Habsburgowie w Europie środkowej wschodniej jeszcze nie rządzą też tak dość poważnym kandydatem jest Jan waza co jest władca świecki związany z rodem Jagiellonów, bo to jest wnuczek Zygmunta starego, a więc jest związany też w ten sposób syf z polskim z polską rodziną z polską rodziną panującą jest też poważnym kandydatem jest poważnym kandydatem, dlatego że wspierany przez polskich protestantów pewnie wszystkich ale, ale chociażby właśnie prawdopodobnie przez Jana Firleja to jeden z takich poważniejszych polityków, którzy go wspierają i mam groźbę dziesiąty oczywiście występuje na kartach dokumentów epoki, ale to jest też jego ceny chyba tak to jest postać dość groteskowa i też kandydatura groteskowa prawdopodobnie traktowana bardziej jako pewna forma szantażu to niestety w podręcznikach z lat pięćdziesiątych i artykułach z lat pięćdziesiątych dwudziestego wieku często pisano, że re no Iwan groźny był bardzo po bardzo poważnym kandydatem, bo z pewnością miała na niego głosować cała postępowa Szlachta wiadomo postępowa szlak musiała w latach pięćdziesiątych głosować na Rosjanina, ale to jest faktycznie to jest faktycznie takimi, który powstał historiografii w latach pięćdziesiątych on prawdopodobnie był przy takim kandydatem trochę straszakiem Litwini właśnie się do niego odwoływali, chcąc pokazać swoją odrębność dajmy się, że Iwan groźny nie był poważny wówczas kandydatem, ale dość poważnym kandydatem, którego niestety nie znamy imienia nazwiska był tzw. Piast Otóż była w polu elekcyjnym grupa szlachty, która postulowała, żeby władca wybrać Piasta z kim był ten Piast Otóż Piast był po prostu już bez imienia nazwiska jakimś przedstawicielem polskiego możnowładztwa czy przedstawicielem polskiej szlachty tylko dlatego nie pojawiło się nigdy jego nazwisko nazwisko oczywiście gdzieś tam się historycy domyślają informują oni, kto w tych możnowładców mógł być faktycznie taki dość wpływowy wtedy, ale w sposób oczywisty żadne nazwisko takie się nie pojawiło, dlatego że gdyby taki kandydat się pojawił to oczywiście po pierwsze, miałbym przeciwko sobie potężną opozycja, a po drugie, mógłby zmarnować całe swoje dotychczasowe osiągnięcia cała jego kariera mogła, lecz w gruzach, gdyby nagle okazało się, że nie do nie otrzymał poparcia fakty albo bardzo nikłe poparcie, więc nie chciał się wychylić nikt nie chciał oficjalnie zgłosić podobnie zresztą było później z Janem Zamoyskim już o śmierci Stefana Batorego, którego też wielu widziało w roli przyszłego władcy, ale on też jak tak na ten moment, kiedy zostanie obwołany władcą, a oficjalnie żadnego takiego zgłoszenia nie było, bo w ogóle do lekcji trzeba było się zgłaszać to nie jest tak, że trzeba było kandydatem zbierać podpisy ta forma elekcji miała się odbywać także poszczególne województwa szlak z poszczególnych województw oraz senatorowie mieli debatować nad tym, kto ma zostać władcą miał być karty taki kompromis oczywiście tutaj wejdę by tylko słowo, bo musimy powoli przechodzić do naszego głównego bohatera przecież właśnie kiedy, kiedy umiera Zygmunt August to jest lipiec siedemdziesiątego drugiego roku no to właśnie zaraz potem przyjeżdża do Polski taki francuski dyplomata tak rządy modnej chyba tak się wymawia jego nazwisko i zaczyna tutaj zarabiać właśnie czy to rodziny Zborowskich czy innych, żeby tego francuskiego kandydata, ale nowym chcieliśmy wziąć pod uwagę najlepiej wybrać, a sam Henryk Walezy w ogóle nie tym on on gdzieś tam wojuje we Francji, która przeżywa trudny czas poważnych konfliktów religijnych, bo przecież to jest czas w nocy Świętego Bartłomieja rzezi hugenotów itd. on gdzieś tam uczestniczył w oblężeniu twierdzy la Shell, a jego wiek czy niegodziwość bardziej Katarzyny wysłannik no działa w Polsce na rzecz jak rozumiem promocji jego jego kandydatury tak, bo tak to po pierwsze jest oczywiście są tutaj delegaci Henryka Walezego czym tak faktycznie Katarzyna Medycejska dworu francuskiego tak to nazwijmy, ale też Rzeczpospolitej wędrują delegacji austriaccy czy habsburski bardziej oni też wędrują zresztą tam cała afera o to, żeby przed elekcją nie wpuszczać w ogóle posłuch i wyganiać poseł Szlachta się tego domaga, bo faktycznie jeżdżą prowadzą taką kampanie w dawnym stylu, który być może do dzisiejszych czasów jeszcze przetrwał, czyli po prostu płacą opłacają UE obiecujące właśnie ten wielki możnowładca spędzają w nich, czas więc w ten sposób stają się kupić głosy kupowanie głosów przystawkę siedemnastym wieku, a już w ogóle w Europie zachodniej kupowanie urzędów to jest rzecz, która jest powszechnie uznawana i i ceniona jest pewna forma prowadzenia kampanii no, więc faktycznie oni jeżdżą po Polsce starają się gonią się czasami gonią się czasami po tej Rzeczypospolitej 1 zastępuje drugiego więc, więc to jest fantastyczna gra dyplomatyczna, która toczy się właśnie za kulisami tych rozgrywek, które są wówczas Rzeczpospolitej, ale już na lekcji dochodzi takich oficjalnych wystąpień faktycznie następuje takie wysłuchanie posłów i w trakcie tego wysłuchania posłowie poszczególnych kandydatów składają pewne obietnice składają pewne obietnice, które później zamienia się tzw. pakt taką Wenta, czyli każdorazowo przedstawiciel wybrane EPO już kandydata będą musieli zaprzysiężeni w jego imieniu, a później ją sam będzie musiał zaprzysiężeni PAK taką by patrzyli pewne zobowiązania pewien pewne zobowiązania wobec szlachty wobec obywateli Rzeczypospolitej, które zaciągną pewne obietnice co on chce spełnić spełnić są właśnie takie PAK taką Wenta, czyli pewne obietnice, które zostały złożone na danym Sejmie no i przychodzi ten 11maja i i i co na tym na tym polu elekcyjnym już dochodzi do głosowania taki to głosowanie to jest stawianie kreski jakiejś sprzedana na planszy z kandydatem, na którego chce się głosować do nie stawianie kreski głosują wuj, a najpierw województwa obradują w ramach swoich grup województwa są w różnej liczebności ona później przedstawiciele tych województw idą do tzw. koła senatorskiego tam przedstawiają swoje swoje głosy na tak pamiętajmy, że parlament Rzeczypospolitej działa na zasadzie ucierania kompromisu ucierania kompromisów jest generalnie nie wszyscy dążą do pełnej jednomyślności wszyscy zgodzą na 1 Kandyda w zasadzie faworyt faworyci są jest 2 faworytów z 1 strony Ernest Habsburg z drugiej strony Henryk Walezy oni są tymi najpoważniejszymi kandydatami przy tym w pewnym momencie dużą przewagę zaczyna zyskiwać Henryk Walezy Henryk Walezy, którego trochę boi się Szlachta protestancka, bo faktycznie kojarzy go nocą Świętego Bartłomieja, więc dość prawo krwawą rozprawą z hugenotami francuskimi, więc przeciwko niemu jest bardzo duży opór, ale na tle, ale w tle gdzieś tego konfliktu o to kto zostanie królem jeszcze 1 bardzo ważny konflikt to jest trochę tzw. kory, które praw, czyli jest grupa polskich polityków, którzy domagają się, zanim zostanie wybrany łatwa to należy temu władcy stworzyć pewien gorset prawny to jest zasada, którą Rzeczypospolitej funkcjonuje już dużo wcześniej lex est Rex, czyli prawo jest królem, więc staramy się stworzyć taki gorset prawny dla władcy, żeby ten władca był jak mówił Mikołaj Sienicki odholowany, bo jeszcze w trakcie obrad Sejmu elekcyjnego zjazdu elekcyjnego mówi się siano życia Zygmunta Augusta widzimy, że czasami on prawa łamał, że dotąd nie był taki władca, który był był temu prawo tak bardzo posłuszny w związku z tym musimy tworzyć takie ramy prawne i kiedy już Henryk Walezy jest w zasadzie wybrany, kiedy ten kompromis z partii zdecydowana większość zjazdu elekcyjnego decyduje się na wybór, ale ciekawa, ale tego to na pole elekcyjne następuje rozłam część wycofuje się z tego pola elekcyjnego część wycofuje się z tego pola elekcyjnego i zawiązuje oddzielne koło następuje rozłam zjeżdża elekcyjny rozłam tak duże, że kronikarzy z tej epoki pisarza o niemal nie doszło do wojny domowej o niemal nie doszło do starcia pomiędzy tymi 2 obozami z 1 strony obozu, który wspierał Henryka Walezego z drugiej strony secesją mistrzami specjalistami, którzy utworzyli oddzielne koło domagali się wprowadzenia pewnych zasad, zanim zostanie wybrany władca już się odznaczali jakimiś tutaj słupkami jakimiś gałązkami i jakiś chaos i takich chodziłem tak, żeby odróżnić od siebie praktycznie 2 obozy stanęły przeciwko osobie faktycznie doszło do wojny domowej ostatecznie doszło do porozumienia między tymi 2 kołami owocem tego porozumienia były tzw. artykuły henrykowskie, czyli taki zbiór zasad, które miał obowiązek dbać władcy pewnych ograniczeń niepełne oczywiście, ale taki zupełnie podstawowe no i ostatecznie faktycznie 11maja 1500 siedemdziesiątego trzeciego roku dokonano elekcji Henryka Walezego na przyszłego władcę Polski, ale do koronacji jeszcze troszkę czasu ile no tak najgorsze, że do końca audycji już czasu jest niewiele w związku z tym dużym skrócie mówi musi musimy to teraz załatwić, a choć oczywiście to co było dla nas najważniejsze zostało powiedziane Henryk zaprzysiągł dotrzymywać tych słów, o których pan mówi tych faktach konwentu artykuły henrykowskie we Francji, bo to miało miejsce 10września w katedrze Notre-Dame do Krakowa przybył dopiero w lutym 1500 siedemdziesiątego czwartego roku tam doszło do koronacji teraz dużym skrócie musimy powiedzieć tylko dlaczego doszło do sytuacji dość nieoczekiwane, że jego mama chciała, żeby został królem i w końcu w tych pierwszych wolnych wyborach to się wszystko udało, a jednak po krótkiej chwili no nie dość, że tu się jakoś nie odnajdywał co dużo mówić takich nie ma męskich zupełnie okolicznościach no czmychnął z Krakowa tyle go widzieliśmy Łękno jest ucieczka króla nie wiadomo do końca, bo on uciekł z tego powodu, że zmarł jego brat we Francji chciał objąć tron francuski i wyjeżdża obiecał on jeszcze wrócić do wróci do Rzeczypospolitej, ale pamiętajmy jakich warunkach zaczął władać tą nie było także tak zupełnie swobodnie przejął władzę w trakcie koronacji przecież słynne wystąpienie właśnie tego Jana Firleja, który dzisiaj tak, gdy dużo dużo mówię wystąpienie, kiedy nie chciał mu włożyć Korony na jego głowę, kiedy wykrzyknął do Henryka Walezego jeśli nie zaprzysiężenia artykuły henrykowskie, kto nie będzie władał więc, a wcześniej Henryk Walezy został chrzestnym jego najmłodszego syna Henryka późniejszego arcybiskupa gnieźnieńskiego zresztą jest też bardzo ciekawe, ale w każdym razie on zaczął rządzić w takich warunkach, jakby tak po część część ziem w ogóle jest tego nie uznawała, kiedy pisano przeciwko niemu potężne paszkwile, a potężne paszkwile oskarżającego to też jest bardzo ciekawy element ma jakieś dziwactwa o homoseksualizm np. a który był niechętnie widziane wśród wśród polskiej szlachty był traktowany jako pewna forma obelgi 1, więc o o to, że ten Dwór jakiś dziwny rozpasanej, więc my on rządził w dość takim konfrontacyjne MF konfrontacyjnej atmosferze stąd też mógł być tym wszystkim zmęczony o sobie coraz lepiej radził i dworem sytuację w Rzeczpospolitej i to całe napięcie, które powstało w czasie wolnej elekcji on już powoli zaczynało się obniżać, ale właśnie moment śmierci jego brata opustoszały to francuski zachęcił go do wyjazdu Rzeczypospolitej no i pozostawienia Rzeczypospolitej w kolejnym chaosie prawnym, bo tak naprawdę nie wiadomo by nie doszło do formalnej abdykacji władcy nie wiadomo było co się dzieje nie wiadomo było w jakiej rzeczywistości prawnej znowu znaleźliśmy no i znowu polskie elity polityczne i Senatorskiej szlacheckie musiały sobie jakoś z tą bardzo skomplikowaną sytuacją poradzić, ale myślę, że to jest materiał do kolejnej potężnej audycji na ten temat no tak z 1 strony można wypowiedzieć no pewnie lepiej jeszcze na dodatek będąc Francuzem zasiąść na tronie Francji najemne, niemniej jednak jak podziałem, jakby chciał zachować jak facet, aby przynajmniej byliśmy słuchacze bardzo miło miło, ale no tam mam bardziej atrakcyjną ofertę także jakoś tutaj i Anna Jagiellonka mi się specjalnie też nie podoba no więc, więc po prostu no dziękuję ido widzenia tymczasem wiemy, że on w sobie, mimo że że w tej Francji właśnie był Brando do objęcia no tak jest pojechał do Wiednia potem do Wenecji chyba nawet się po drodze za raził jakąś wstydliwą chorobą, więc do tego Paryża Paryża to dosyć późno, więc no, więc taki powiedziałbym nie ma nie ma męska postawa może w takim żarze, żeby zakończyć tylko nasze dzisiejsze spotkanie jeszcze w tym, wyjaśniając dość głośny temat poruszany w Polskiej współczesnej polityce, bo to, że tam jego różni ludzie z tego Krakowa wywozili różne rzeczy to wiadomo tak, ale czy wywieźli naprawdę widelce ni widelce prowadziła Katarzyna przejść blok jest, aczkolwiek inny wynalazek prawdopodobnie Henryk Walezy przed nim już faktycznie z Polski obyczajowości do Francji to były toalety to były wychodki tektury zauważył na zamków Wawelu faktycznie do Francji prawdopodobnie on ten pomysł przeniósł, a nie widelce na widelcu to źle nawet wojska już wprowadziła natomiast faktycznie wychodki, które zresztą ciężko skończył, bo został zamordowany wychodków Henryk Walezy będą z Francji prawdopodobnie właśnie zauważył tutaj w Polsce ten ten obyczaj w Polsce już był bardzo silnie stosowane były Rzeczpospolita i obyczajowa słowiańska był o wiele bardziej higieniczne niż obyczajowość zachodnia, toteż warto na to zwrócić uwagę i on prawdopodobnie ten właśnie pomysł przyniósł krajów zresztą jak ja bym jeszcze 1 mit wyjaśnił przy okazji Otóż to na minutę mam paradoksalnie dużo większy wpływ władca na politykę miał Rzeczypospolitej niż ówczesnej Francji tonie jeszcze czas władcy słońca to nie jest jeszcze ładu czas władcy absolutnego konflikty we Francji ta ilość Książąt, którzy walczą o władzę tak duża, że tak naprawdę Henryk Walezy dużo większą władzę miał w Rzeczpospolitej pomimo uregulowania pomimo parlamentaryzmu polskiego jego wpływy nadwozie Polski mogły być o wiele większy miało wiele większą możliwość, ale z nich zrezygnował na rzecz Korony francuskiej no właściwie nie byliśmy jeszcze tylko o 1 rzeczy, bo to też może istotne dla wyobrażenia sobie tego co dzisiaj nazywamy mandatem do sprawowania władzy że, że w tej wolnej elekcji pierwszej mówi się, że wzięło udział między 4050 000 osób na co jak na taki kraj no to można powiedzieć, że ten mandat rzeczywiście dość skromny, ale to jest jak całej grupy szlacheckiej i to była ostatnia lekcja, której szlak tam wzięła udział tak licznie elektrodę, ale już nie było jeszcze gorzej, ale trochę do dziś też przypadek, bo tak strop do dzisiaj, ale pamiętajmy jednak większość polskich wyborców nie są potomkowie tej szlak, ale potomkowie chłopów, więc nowa nie możemy się do tej do tej braterstwa krwistą szlachty odwoływać się tutaj w bardzo dziękuję za dzisiejsze spotkanie pan dr Sebastian Adamkiewicz historyk muzeum tradycji niepodległościowych w Łodzi publicysta portalu Histmag org był był naszym gościom dziękuję pięknie dziękuję bardzo, podziękować też Małgorzaty Raczyńskiej tradycję wydawała Maciej Zakrocki życzę państwu spokojnej spokojnej dobrej nocy to usłyszeć Zwiń «

PODCASTY AUDYCJI: MACIEJ ZAKROCKI PRZEDSTAWIA

Więcej podcastów tej audycji

REKLAMA

POPULARNE

REKLAMA

DOSTĘP PREMIUM

Słuchaj podcastów TOK FM bez reklam, oraz sprawdź jak działa nowe internetowe radio TOK+Muzyka. Wybierz pakiet Standardowy i słuchaj wygodniej w aplikacji!

KUP TERAZ

SERWIS INFORMACYJNY

REKLAMA
REKLAMA
REKLAMA