REKLAMA

Narodziny cenzury w PRL

Powrót do przeszłości
Data emisji:
2021-07-05 22:00
Prowadzący:
Czas trwania:
54:19 min.
Udostępnij:

5 lipca 1946 r. wydano dekret o utworzeniu Głównego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk

AUTOMATYCZNA TRANSKRYPCJA PODCASTU

Transkrypcja podcastu
towarzysze radzieccy mają pomóc towarzyszą polskim nauczyć ich systemowego kłamstwa i manipulacji uruchomić aparat cenzury, bo bez informacji społeczeństwo nie będzie w stanie dokonywać krytycznej oceny rzeczywistości nie stanie się aktywnym uczestnikiem życia publicznego politycznego pozostanie bierną i ubezwłasnowolniona masą, a właśnie chodzi o wolność prasy zgromadzeń mówi Jakub Berman na spotkaniu z wzorami jest tylko dla tych, którzy mają odpowiedni stosunek do Rozwiń » Polski raptem kilka dni temu skończyła się wojna komuniści trzymają już kraj dość pewną ręką ubezpieczoną przez armię czerwoną trzeba jeszcze zawładnąć umysłami budowa cenzury w Polsce raportują towarzysze radzieccy wymaga ogromnego wysiłku taktyki bolszewickiej wytrwałości umiejętności i czasu wkrótce kontroli cenzorów będą podlegać wszelkie możliwe druki począwszy od zapisów wystąpień sejmowych po instrukcje obsługi urządzeń czasem kontrola przeradza się w groteskę cenzurka jest trująca Tadeusza Konwickiego, że w partiach miłosnych brakuje partii cenzor czytający bajki konstatując c za dużo królewiczów i kule, więc taki jest ogólne mniemanie, ale generalnie wieje grozą, bo gdzieś na końcu chodzi o to by wcale nie musi kontrolować by obywatel czynił to sam siebie by redaktorzy byli goryli wsi niż cenzorzy granice prawdy stąd dotąd zostały przyjęte zaakceptowane ale zanim ów stan idealny się z liści trzeba działać władza wydaje dekret o utworzeniu głównego urzędu kontroli prasy publikacji widowisk jest 5lipca 1946 roku powrót do przeszłości moim państwa gościem dzisiejszego wieczora jest prof. Piotr Osęka Instytut studiów politycznych Polskiej Akademii Nauk dobry wieczór panie profesorze dobry wieczór w maju 1945 roku na spotkaniu cenzorów padły z ust Jakuba Bermana słowa, które nie przestaną być aktualne aż do osiemdziesiątego dziewiątego roku wolność prasy i zgromadzeń jest tylko dla tych, którzy mają odpowiedni stosunek do Polski a kto ma ten odpowiedni stosunek do Polski co to w ogóle znaczy to oczywiście decydują ci, którzy mieli przez tych ponad 40 lat władze w naszym kraju będziemy rozmawiać, o co cenzurze PRL-u mówiłem teraz w maju czterdziestego piątego roku to spotkaniu cenzorów, ale oczywiście to zaczęły się wszystko dużo wcześniej już 40 czwartym roku no tak to jest dla władzy komunistycznej kwestia ustanowienia pewnej powiedziałbym policji słów jest rzeczą szalenie istotną 0101. rozkaz ministra i to charakterystyczne ministra bezpieczeństwa publicznego reakcje Wicia w tej sprawie pochodzi z nie z roku 4 ze stycznia roku czterdziestego piątego już wcześniej natomiast działa też jeszcze się nazywa cenzura 1, która ma na celu np. też kontrolowanie listu początkowo cenzura obejmowała również kontrolę listów prywatnych przesyłanych przez obywateli później zostały przejęte i wydzielone zupełnie osobny pion aparatu bezpieczeństwa, które już zajmował się tym na zasadzie inwigilowania obywateli i to od tej od tych zadań cenzurę uwolniono natomiast co do co do zasady to było to wprowadzenie zupełnie nowej jakości nawet w porównaniu z okresem przedwojennym oczywiście mówiąc cezurę CF w czasach komunistycznych nie możemy też zapominać, że nasze cenzura była również przed wojną ona funkcjonowała na trochę innych zasadach natomiast była cenzura tylko trafia pewnie będzie mieć okazję powiedzieć o tym, że w PRL-u mieliśmy do czynienia z cenzurą absolutnie totalną natomiast przedwojenne cenzura oczywiście też wycinała, zwłaszcza w latach trzydziestych dość często ukazywały się albo egzemplarze gazet białymi plamami albo adnotacją nr 2 po konfiskacie więc, więc oczywiście to nie jest tak, że PRL dopiero myśli komuniści komuniści wymyślili cenzurę natomiast trzeba przyznać, że zrobili z tej zrobili z tego sztukę po prostu on wznieśli na niedostępne dotychczas wyżej o inspiracji radziecką chciałabym zapytać, bo czytałam, że aktywną rolę w tworzeniu instytucji cenzury w Polsce odegrało 2 wysłanników głównego urzędu ochrony tajemnicy Państwowej prasy związku Radzieckiego niejaki Piotr Gładysz i Kazimierz Jarmuż, którzy przybyli na ziemi polskim pod koniec czterdziestki czwartego roku sprawujący nadzór nad aparatem propagandowym już przeze mnie cytowane Jakub Berman mówił w rozmowie z Teresą Torańską, że byli przebiegli i sprytni przecież to bezpiecznie, jaki wyczuleni na wszelkiego rodzaju oszustwa jak rozumiem komuniści polscy mili know how z związku Radzieckiego jak we wszystkich tego rodzaju sprawach to znaczy tutaj nastąpiłby mieliśmy do czynienia z importem rozwiązań ustrojowych, zwłaszcza w tym pierwszym okresie nie w skali 11 i oczywiście również przy wzorem Radzieckim było to, że cenzura działa, ale nie widać samo samego słowa nie ma nie wolno mówić o cenzurze nie wolno powoływać się nawet publiczne wystąpienia cenzura na to się zgodziła lub cenzura na to się nie zgodzi zresztą sama nazwa urząd kontroli on on mijał słowo cenzura, chociaż istotą tak naprawdę była przecież działalność cenzor fatalnie była kontrola to było dopuszczanie zezwalanie na publikowanie tego, ale starano się to to zaciemnić co więcej przecież propaganda cały czas już nawet w okresie stalinowskim podkreślała, że tak naprawdę brak swobody wypowiedzi i cenzura właśnie istnieje w krajach Zachodu w kapitalizmie mamy do czynienia z cesarskimi zapędami wielkich koncernów globalnych monopoli one one odbierają klasie Robotniczej i o pozbawiają świat pracy swojego własnego głosu natomiast o tym co dzieje się po drugiej stronie żelaznej kurtyny nie mówiono także cenzura to jest dość charakterystycznej to jest rzeczywiście właśnie mnie jeden z tych elementów technik działania, które przywiezione ze związku Radzieckiego cenzura działała w sposób niewidoczny ona była przezroczysta zresztą się później toczyła walkę w latach osiemdziesiątych, żeby uczynić przynajmniej trochę mniej przezroczyste, żeby było widać to znaczy np. jeżeli coś cenzor wykreśla artykuł, żeby była biała plama w tym miejscu prawda, żeby była adnotacja o tym, że coś wycie to jest by w latach osiemdziesiątych tygodnik powszechny to wywalczył to znaczy, że miał prawo umieszczać informacje te były oglądał także był nawet kwadratowy 4 kres setki informację o tym, że dany fragment został usunięty na podstawie ustawy o ogólnej kontroli głównym urzędzie kontroli publikacji prasy publikacji wideo także no to była taka informacja się też nie można było przed cenzura wycięła po prostu trzeba było użyć tej ideologicznie poprawne formy, ale przynajmniej przynajmniej czytelnik miał sygnał, że coś było czasami znikały w ogóle np. po były takie notatki w tygodniku powszechnym, które zaczynały się tylko Lech Wałęsa i później już były było wycięcie widać było, ale to już przynajmniej było jakieś zwycięstwo znaczy cenzura musiała zostawiać swój swój ślad, ale na to mógł sobie pozwolić opozycyjny tygodnik powszechny, który no był legalny, ale jednocześnie miał jasno określoną jasno określony wizerunek ETPCz renomę pisma opozycyjnego natomiast pisma rzecz jasna prorządowe partyjne ich naczelni stawiali się często za punkt honoru, żeby w ogóle cenzura nie musiała niczego treści już oni sami wcześniej wszystko tak zredagowali, żeby cenzura była w pełni zadowolona nie zawsze nie wszędzie oczywiście zależało od okresu ale, ale cenzura była tym ostatnim etapem kontroli i natomiast nie nie pierwszym sitem była była propaganda był system kształcenia i instruowania dziennikarz ci sowieccy doradcy, który przetrwał wspominałam napisali w 1 ze swoich raportów, że budowa cenzury w Polsce tu cytat wymaga ogromnego wysiłku taktyki bolszewickiej wytrwałości umiejętności i czasu, jeżeli chodzi o to ostatnie, czyli ciasto szybko poszło, bo dziś rocznica dekretu z 5lipca czterdziestego szóstego roku, który to dekret powołał dożycia główny urząd kontroli prasy publikacji widowisk mam przed sobą fragmenty tegoż dokumentu zadania stojące przed urzędem sformułowano dość ogólnikowo, bo tak nadzór nad prasą publikacjami widowiskami w zakresie przewidzianymi w szczególnych przepisach prawnych kontrola rozpowszechniania wszelkiego rodzaju utworów za pomocą druku obrazu żywego słowa kontrola ta ma na celu zapobieżenie godzeniu ustrój państwa polskiego ujawnianiu tajemnic państwowych naruszaniu międzynarodowych stosunków państwa polskiego naruszeniu prawa lub dobrych obyczajów wprowadzaniu w błąd opinii publicznej przez podawanie wiadomości niezgodnych z rzeczywistością ten ostatni fragment jest uroczy byłby uroczy, gdyby nie był straszne tak to zresztą były była również średni przeniesione równolegle funkcjonowało w kodeksie karnym tak zwał tzw. małym kodeksie karnym, którym było też o rozpowszechnianiu informacji o rozpowszechnianie fałszywych informacji, które już od władzy zależało, która informację uznają za fałszywą fakturą za za prawdziwą w ten sposób cenzura mogła oczywiście miała uniwersalny wytrych, żeby zakwestionować dowolne słowo to jeszcze trzeba pewnie od razu na wstępie powiedzieć, że ta machina raz z 1 strony składa się z odpowiednich aktów prawnych, ale z drugiej strony no za tymi aktami prawnymi szła cała logistyka, która od razu wystartowała ta logistyka to jest oczywiście stworzenie odpowiednich oddziałów urzędów lokalnych delegatur urzędu kanclerskiego, czyli tego urzędu kontroli, ale to jest również stworzenie takich szeregu przepisów wykona wykonawczych, które od razu doprowadzimy do tego, że nic żadne słowo drukowane wypowiedziane publicznie nie mogły zafunkcjonować bez odpowiedniej pieczątki ta szczelność tego systemu dzisiaj wydaje nam się nieprawdopodobne, bo w dwudziestoleciu międzywojennym to jednak cenzura dotyczyła prasy chodziło o to, żeby się nie ukazywały teksty atakujące marszałka Piłsudskiego albo uwłaczające jego pamięci albo teksty pod czekające do rozruchów ulicznych krytykujące politykę sanacji tego typu rzeczy natomiast już po wojnie po prostu kontrolowano właśnie przebieg jakichkolwiek myśli w sferze moich myśli słów gestów w sferze publicznej w sposób absolutny to nie tylko była prasa nie tylko były gazety, ale były właśnie tak jak w tej nazwie mamy widowiska, czyli wszystkie przedstawienia sceniczne od przedstawień teatralnych aż po piosenki na festiwalach piosenki śpiewane, które wcześniej trzeba, których tekst wcześniej trzeba było nie przedstawić ciężarowi do zaakceptowania bywało się bywało, że cenzorzy domagali się też, żeby odśpiewać tę piosenkę chcieli zobaczyć jak dokładnie aktor zaśpiewa czy nie będzie kładł nacisku na odpowiednim momencie nie będzie robił jakiś aluzji więc, ale też ta cenzura też dotyczyła takich rzeczy jak np. etykiety od budynek zapałka naklej, bo instrukcja obsługi maszyn wszystko wszystko wszystko każda rzecz każdy plakat plakaty np. dydaktyczne na temat bycia razem tak samo był był objęty tym był objęty całą procedurą której, która oznaczała, że nie można puścić ruch maszyny drukarskiej wszystkie maszyny drukarskie urządzenia wszystko na czym można było drukować były ewidencjonowane państwo wiedziało, kto ma pytanie odpowiada, gdzie są nikt nie miał prawa i uruchomić, jeżeli wcześniej nie zobaczył zezwolenia odpowiednio przypieczętowane go cenzury, że tu ten ten projekt jakikolwiek projekt graficzny absolutnie błahy spektaklu dla dzieci teatr kukiełkowy został przez cenzurę zatwierdzonej dopiero wtedy plakat albo program przedstawienia o Misiu Uszatku można będzie drukować do dzisiaj jeżelibyśmy jakąkolwiek książkę wydaną przed rokiem 90 tym to znajdziemy tam taką stopkę redakcyjną, która m.in. podaje informacje o nakładzie dzisiejsze oczywiście to raczej tajemnica handlowa wydatki wtedy zawsze podawano informacji, jaki nakład, kiedy książka poszła do druku takie widziałbym też nieistotne dla czytelnika szczegóły biurokratyczne i na samym końcu zawsze znajduje się dodatkowa litera z numerem jakich Bell 29 albo ze 31 to jest tzw. figla cenzor Kate jest pieczeń cenzora jest oznaczenie tego cenzora, który pozwolił na druk tej książki czy może lider w tym pod sygnaturą ukryje się imię nazwisko konkretnej suwak tak tak tak konkretnego człowieka, którego praca polega na tym rząd tę książkę przeczytał no i po zgłoszeniu lub niezgłoszenie różnie bywało pewne ilości zastrzeżeń nie zgodził się na to, żeby ta, żeby ta książka poszła do druku to oczywiście ona bez tego nie mogła nie mogła druku stąd, gdyby cały fenomen później wydawniczą drugiego obiegu prasy podziemnej laty no prawie 70 tych później 80 tych po prostu przełamała ten państwowy monopol na zezwalanie na bruk, bo tutaj można było drukować co się chciało grające z urzędu oszaleć cenzura w ogóle władza bardzo tego nie lubiła stąd nielegalne drukarnie były obiektem szczególnego zainteresowania służby bezpieczeństwa i tajna policja tropiła nielegalne maszyny drukarskie i nielegalne procedury drukowania na taką zaciekłością, jaką dzisiaj prawda policjanci szukają transportu narkotyków albo broń o 2 rzeczy muszę pana profesora dopytać zaczną w kwestii logistycznych, o których pan profesor już mówił, czyli stworzenie urzędów 40 szóstym oddziałów terenowych tak skoro mieliśmy do czynienia z cenzurą totalną i weryfikowane sprawdzane czytane było wszystko co było w druku co było w obrazie to muszę to zderzyć się z liczbami, które mam przed sobą 40 szóstym roku w urzędzie kontroli w jego oddziałach terenowych pracowały 423 osoby, a pod koniec czterdziestki dziewiątego roku 515 otrzymamy pół 1000 ludzi prawda w latach osiemdziesiątych cenzorów było mniej około 350 w skali kraju dali oni odskoczyć to wszystko na częściowo oczywiście były to były to procedury jakoś tam zautomatyzowane w pewnym sensie czasami to była po prostu czysta formalność znaczy myślę, że tak długo się nie zastanawiał nad tak takim taką etykietę od zapałek w części przypadków oczywiście trzeba też Peterze mniej drukowano po prostu mniej rzeczy szło szło do druku dzisiaj księgarnie są zawalone ogromne ilości książek kiedyś tych książek było zdecydowanie mniej, więc też cenzorzy mieli prostszą prace no natomiast natomiast jest oczywiście też także ich pomocnikami byli sami często redaktorzy, zwłaszcza w wypadku gazet codziennych dzienników już sam dobór redakcji zazwyczaj wiązał się z tym, że byli tam odpowiedzialni towarzysze partyjni, którzy pilnowali, żeby jedno, żeby cenzor nie miał za dużo pracy, żeby krótko mówiąc to co do niego idzie już było było odpowiednio odpowiednio przygotowany cenzorzy mieli też całe ściągawki, bo skąd mieliby wiedzieć co wolno, a co nie wolno związku z tym istniały specjalne księgi zapisów które, które określały tak jak gdyby zestawy dziennych czy też tygodniowych informacji dla cenzorów jakich treści nie wolno puszczać, jakie wolno potrzeba było na bieżąco reagować na sytuację aktualną oczywiście pewne złoże ogólnie nie wolno szargać prawda podważać sojuszy i kwestionować tego, że ustrój socjalistyczny jest najlepszym ustrojem na świecie, ale w praktyce nieraz okazywało się, że rzeczy, których wolno było wspominać jeszcze jeszcze 2 tygodnie temu teraz nagle stawał się absolutnie niedopuszczalnej w żadnym wypadku nie wolno było o tym wspominać, kiedy Lech Wałęsa dostał pokojową nagrodę Nobla natychmiast rada stała informację, że nie koniec wolno mówić o Lechu Wałęsie i o Noblu, ale też nie wolno mówić Norweg w związku z tym np. nie pojawiła się informacja o meczu polsko norweskiej, więc te to był tak szczelny świat zakazów i instrukcji, które na bieżąco trzeba było nie, które na bieżąco trzeba było aktualizować oczywiście cenzura dostawała instrukcje za pośrednictwem organów partyjnych, bo te te instrukcje cały ciężar dla cenzury czy też wytyczne opracowywane w komitecie centralnym ten drugi wątek, który chciałabym zapytać też tak taka sprawa groteski może nawet aberracji, bo w czasach stalinowskich jeszcze tylko niewielka część urzędników cenzury miała wyższe wykształcenie i czasem oczywiście starannie zaczęto się przyglądać się kompetencjom kandydatom kandydatów do tej pracy, żeby nie dochodziło do takich kompromitujących sytuacjach np. żądanie od wydawcy dokumentu potwierdzającego prawa autorskie do pisma Świętego Tomasza z Akwinu tak, ale jeżeli mówi o tej Groteska z drugiej strony, aby racji to mam tutaj przed sobą fragment opinii cenzorów dotyczące bajek dla dzieci np. cenzorzy nie akceptowali monarchii jako baśniowego wzorca np. cenzurkę pisała za dużo królewiczów i Królewiec tak jest ogólne mniemanie po lekturze jakiejś bajki dla dzieci albo książeczka jest mieszczańską postępowa liberalna humanistyczna wprowadza dzieci fałszywy baśniowy świat bohaterowie literatury dziecięcej, jeżeli byli to dobrze i pięknie to powinni pochodzić z odpowiedniej grupy społeczne i np. jakiś cenzor sugerował, żeby uwięzioną królewnę uwolnił niedzielny rycerz, lecz Stach Hutnik no tak o chodziło też o to, żeby też rację, że chętnie byli współtwórcami dzieł nie tylko określali, ale sugerowali proponowali jakiś rozwiązania tutaj niejasna była tak naprawdę podział obowiązków pomiędzy redakcję, a cenzurę instancje partyjne w redakcjach wydawnictwach niby powinny być odpowiedzialne za to, żeby na odpowiednio pod kątem propagandowym kształtować te byśmy dzisiaj powiedzieli kontent, a ówczesna po prostu treści do publikowania natomiast może też też chętnie coś odpowiedzieli zapowiedzieli sezonową jest oczywiście ogromna wielotomowe annały anegdot związanych z sensorami głupimi leniwymi sprytnymi cynicznymi planowanymi takimi co tam Rogali to do autorów pisarzy dziennikarzy też taksa to samo myślę o tym systemie co wy to jakoś tak próbujemy powiedzieć czy rozumiecie trochę tak, ale tak, żeby się nikt nie obraził tacy podobno byli najgorsi oczywiście oni potrafili balować mówiąc kolokwialnie autora i krótko mówiąc, przekonując go w swoich dobrych relacjach i i swoich czystych intencjach jednak zmusić go do tego, żeby to co istotne tam w tekście nie znalazł niektórzy młodzi też różne strategie radzenia sobie z cenzurą niektóre celowo wkładali do tekstu jakieś takie rzeczy, o których wiedzieli, że cenzura zakwestionuje słowo Katyń albo albo wzmiankę o inwazji radzieckiej 17września 2 Triada ma położyć kres natychmiast się za pieni zrobi czerwony na twarzy krzyknie w życiu absolutnie wykreślić to park jak gniewni albo pogardliwe jak ktoś mógł pomyśleć coś takiego może być w związku z tym jego energia wyczerpie się na tym fragmencie, a czegoś innego nie zauważ, jakby nie było tego 17września to by przeczytał resztę równie uważnie i w końcu by wyłapał jakąś aluzje, którą autor tam starał się zawsze chcę zapytać o konstytucję PRL, która w art. 70 pierwszym stanowiła jako żywo, że Polska Rzeczpospolita ludowa zapewnia obywatelom wolność słowa druku zgromadzeń wieców pochodów manifestacji, a urzeczywistnieniu tej wolności służy oddaniu do użytku ludu pracującego jego organizacji drukarni zasobów papieru gmachów publicznych i sald środków łączności Radia oraz innych niezbędnych środków materialnych rozumiem, że konstytucja swoje życie swoje nikomu nie przeszkadzało Jane starałem się czy gdziekolwiek istniała pojawiła się konieczność władza stanęła wobec konieczności wyjaśnienia tej tej sprzeczności, bo to było oczywiście tłumaczono to mniej więcej w ten sposób, że lud ma pełną wolność natomiast kierownictwo państwa partii musi zagwarantować, żeby ta wolność była właściwie wykorzystywać, żeby nikt nie wykorzystywał wolności wbrew ludowi dość często natomiast pisano w prasie PRL-owskiej też o tym wspomniałem o tym, że najgorzej to jest w krajach kapitalistycznych wicie tak naprawdę co prawda może nie ma instytucji uczelni nie pisano o jakie instytucje chodzi, ale za to wszystkim rządzi kapitału elity burżuazja, która za pomocą pieniędzy wszystkim manipuluje steruje na ich wiadomo, że w gazetach nie mogą się pojawić teksty krytyczne wobec reklamodawców wobec rządów po kapitalizmie robotnicy klasa pracująca nie ma w ogóle dostępu do obiektywnych prawdziwych informacji no i w związku z tym te to co jest u nas to u nas jest prawdziwa wolność swoboda włączyć każdy każdy może dowolnie swobodnie krytykować zachodnie władze tak można by dopowiedzieć tak jak w tym żarcie, że w Berlinie i konstytucja amerykańska Polska gwarantuje wolność wypowiedzi tylko, że Polska nie gwarantuje wolności po wypowiedzi, ale to jest to oczywiście było w ten sposób, że ten bardzo szczelny system właściwie nie zostawia miejsca na kwestionowanie czy na pewno pytanie o jego istnienie, bo nie dało się nigdzie publicznie postawić pytania o działalność cenzury, bo cenzura nie zgodziłaby się na wydrukowanie czegoś takiego gdziekolwiek, a jakiekolwiek publiczne wystąpienia też były podlegały wcześniejszym zatwierdzeniu przez Rena oczywiście mogą możliwe było jakieś wiece opozycyjne, które się raz na jakiś czas PRL-u zdarzały wtedy cenzurę pyta, ale te wiece były rozbijane przez przez oddziały milicji właśnie dlatego żeby, żeby ta niezależna, żeby nie przeżyła nie przełamać partyjnego rządowego monopolu na na kontrolę myśl o inną sprzeczność chciałabym zapytać, która miała miejsce i wyszła na jaw w latach sześćdziesiątych też niezwykle ciekawe, bo mówimy o tym w dekrecie, który powołał główny urząd kontroli tak czterdziestego szóstego roku faktycznie cenzura w Polsce od samego początku funkcjonowała na podstawie tego dekretu, który był wielokrotnie nowelizowany ani na podstawie ustawy i od 10września do 15lutego 1005. roku Najwyższa Izba Kontroli przeprowadziła kontrolę w głównym urzędzie w 2 oddziałach terenowych w Gdańsku i Lublinie jeden z prezesów tego oddziału terenowego Józef Siemek mówił tak kontrola Najwyższej Izby Kontroli uznała za instytucje niemal nielegalną nie było statutu odpowiadającego aktualnym potrzebom urzędu aktów erekcyjnych dotyczących powstania niektórych wojewódzkich urzędów oczywiście teraz wiemy, że z niechcianą uchwalać ustawy, żeby nie prowokować np. wrogich imperialistycznych sił tak do komentarzy o zakładaniu tutaj polskiemu społeczeństwu knebla, więc tak sobie operowano na tym dekrecie, ale fakt stwierdzała nielegalność funkcjonowania urzędu Najwyższa Izba Kontroli jest niezwykle interesująca tak, chociaż oczywiście pokazuje troszeczkę miejsce to jest byt należałoby otworzyć na wjazd i opowiedzieć historię Najwyższej Izby Kontroli, która była o systemie w ogóle władzy PRL-u taką instytucją no, w której reguły kończyło się karierę polityczną niż się zaczynało była taką takim miejscem zsyłki dla towarzyszy, którzy wypadli na zakręcie historii tak było np. z Romanem zambrowskim tak było później teatr zresztą zabawna historia, bo Mieczysław Moczar o tym jak nie udało mu się próba najpierw przejęcia władzy w 1008. czy jakiejś formy umocnienia swojej pozycji sześćdziesiąty ósmy później obalenia Gierka wylądował w Najwyższej Izbie Kontroli, gdzie uważano, że to tam też jest taka jego polityczna emerytura stamtąd zaatakował asie Gierka w roku osiemdziesiątym kiedy, kiedy właśnie Najwyższa Izba Kontroli była takim miejscem najbardziej najostrzej krytykującym ówczesne władze partii na te opłaty, które ustąpiło oczywiście na poniesienie Stanisława Kanię na temat właśnie była ekipa Gierka także ten bardzo interesujący oczywiście ta informacja o ustaleniach Najwyższej Izby Kontroli, które nie zostały też upublicznione docent zrobić nie upubliczniła ani też nie było takich takiej praktyki natomiast one też pokazuje pewnie na jakich wewnętrzne tarcia to tam miały miejsce walki między jakimiś frakcjami wojny podjazdowe między różnymi różnymi ugrupowaniami w ramach komitetu centralnego ktoś komu chciał zrobić na złość ktoś komu chciał coś wytknąć kogoś skrytykować nas oczywiście jak mówię nie było publicznej dyskusji na temat cenzury jej uwarunkowań prawnych cenzura po prostu była istniała była jedną z gwarancji zresztą niewzruszalne noście ustroju to było o tyle istotne, że np. wiele wskazuje na to, że w sześćdziesiątym ósmym roku, kiedy nie opłatę radzieckie Leonid Breżniew przy wydatnym poparciu Władysława Gomułki podjęli decyzję o interwencję w Czechosłowacji tym na przysłowiową słomką, która złamała grzbiet wielbłąda to była to było właśnie zapowiedź władz partii czeskich władz czechosłowackich władz partyjnych, że zostanie zlikwidowana cenzura na to towarzysze radzieccy nie mogli pozwolić, bo była to już tak jaskrawy odrzucenie wzorów ustrojowych, że o tym mogą mowy być nie mogą np. w wypadku Rumunii tolerowali daleko idącą suwerenność czy nie nie nie przeważa właśnie suwerenność nie niesubordynację Ceausescu wielu sprawach, dlatego że on Ceausescu jednocześnie gwarantował nam mówiąc potocznie pewien zamordyzm, czyli utrzymanie tych wszystkich mechanizmów kontroli społecznej włącznie z cenzurą w Rumunii na szczególne nie ostra i no i właśnie wszech wszechobecna i szalenie rygorystyczną rozmawiamy panie profesorze o cenzurze rozmawiajmy przez chwilę o auto cenzurze, bo jak rozumiem tym stanem idealnym, do którego każda cenzura w danym państwie dąży to jest taki stan, w którym nie trzeba już za bardzo wszystkich kontrolować, bo wszyscy, którzy coś mówią albo piszą albo wystawiają sami siebie kontrolują równolegle z systemem przekazywania informacji dla urzędów cenzorskich działał również taki system spotkanie z redaktorami naczelnymi wszystkich gazet oni mieli swoje odprawy w biurze prasy KC, który z czasem został stał się wydziałem propagandy KC i Rutte odpowiednio też odbywało się na szczeblu komitetów wojewódzkich i tam ci wszyscy nie dziennikarze dostawali instrukcje jak pisać, o czym pisać no ci, którzy pisali źle albo, którzy stawiali stwarzali problemy cenzury, zwłaszcza w gazetach partyjnych na mogliby się pożegnać ze swoim zawodem to oczywiście starano się na różne sposoby na różne sposoby przekonywać dziennikarzy, zwłaszcza władzy jak KZ partyjnych oni sami wiedzieli, że musiał się starać pisać po linii i zgodnie z wytycznymi partyjnymi nie we wszystkich gazetach to działało oczywiście część dziennikarzy starała się na różne sposoby z tą cenzurą grać, ale oczywiście cały czas wzór jako instytucja myśl cenzorzy nad tkwiła w głowie nie dawało się wtedy tak naprawdę muszę pisać artykuły do gazety nie myśląc o tym jest on jakikolwiek sposób rzecz jasna dotyczy kwestii newralgicznych, że senator może to w jaki sposób zakwestionować, ale nawet, jeżeli nie dotyczył spraw newralgicznych to nawet niewinne sformułowania, jeżeli pewnej pisało się o artykuł w piśmie dla o dzieciach małych dzieciach dla i pisało się dla matek, że nie w wypadku braku mleka sklepie można próbować dziecko nakarmić tematem to już wystarczyło, żeby cenzor zareagował i wykreśla informację o tym, że w sklepach np. notorycznie pojawiają się braki mleka w danym okresie mienie to nie mogło nie mogło się pojawi, więc w gruncie rzeczy ta spektrum sytuacji, w których ten wzór mógł ingerować mogła się pojawić pretekst do ingerencji cenzury był ogromny i jedni starali się tak wpisywać po prostu od razu, żeby z tym sensorem mieć problem ich teksty były 100% zgodne z linią partii rzeczywiście przechodziły bez skreśleń inni walczyli w ten sposób, że właśnie podrzucali coś senatorowi jakąś przynętę, żeby oni złapał i przeoczył wobec tego obrazoburczy te dzieci i nie próbowali się targować szli na rozmowy z centrami starali się ich właściwa, acz przy po chlebie ci się podoba bywa ci się tłumaczyć coś to różnie życie wyglądało czasami jeszcze jakiś senator też pójściu czasami nie puścił no generalnie ilość takich zdarzały się sytuacji, kiedy cenzura coś przeoczyła nie był skandal wtedy wyciągane konsekwencje, zwłaszcza dotyczyło różnego rodzaju newralgicznych dajmy na to pomyłek wszyscy przy składzie, czyli właściwie to już były pomyłki to już był też został zatwierdzony przez redakcję mogą się okazać np. później nie Zetsche, który składał czcionki coś się pomylił ich leje złożył wtedy np. zamiast Stalin był strajk wszyscy się okropnie tego bali się coś takiego czasami się zdarzało albo sama gospodarka szła gospodarka ma wtedy była była oczywiście natychmiast urząd bezpieczeństwa rozpoczyna śledztwo jak do tego doszło, kto był za to odpowiedzialny i ile ile hektarów ziemi mieli jego rodzice przed wojną, bo tu często stosowano takich w okresie stalinowskim klub klasowe to znaczy, że wróg klasowy pochodzi z warstw uprzywilejowanych przedwojennych i dlatego teraz podkłada rzuca kłody pod nogi władzy ludowej uprawia tego rodzaju sabotaż tekst drukowany o sprawę strzyże Strzyżewskiego chciałabym pana profesora zapytać, bo 70 siódmym roku uciekł zagranicę cenzor właśnie Tomasz Strzyżewski, który w urzędzie pracował 18 miesięcy PiS zabrał ze sobą duży plik osławionych już instrukcje cenzury przyczepił sobie do pleców to było 700 stron własnoręcznie przepisanych zapisów zaleceń cenzorskich znajdujących się w tej księdze zapisów zaleceń głównego urzędu, której pan już wspominał zostało ono ogłoszone przez Kor jesienią siedemdziesiątego szedł siódmego roku jako tzw czarna księga cenzury to było ważne wydarzenia no tak, bo to po raz pierwszy pokazało to co tak naprawdę tak naprawdę tych wnętrzach w tych 3 urzędów cenzorskich środy by jak wygląda ta kuchnia widzialne stało się widzialne tak to dał w nagle nagle tutaj chciałbym chce 1 ściana budynku się zawaliła wszyscy mogli zobaczyć tak naprawdę tam środków w tym oczywiście te wiadomo było, że cenzura istnieje wszyscy, mimo że o tym nie mówiono wszyscy mieli tego świadomość, bo poczta pantoflowa, zwłaszcza wśród inteligencji wśród dziennikarzy to nikt nie był tym zaskoczony w najmniejszym stopniu natomiast fakt że, że te instrukcje były po pierwsze, tak szczegółowe, a po drugie, że dotyczyły one kwestii jakieś, ale nie dotyczyły właśnie kwestii ideologicznych czy ocenę czy nie pilnowały zgodności jakiś o opinii psy i nie partyjną, ale one bardzo szczegółowa szczegółowo wskazywały na różnego rodzaju wydarzenia gospodarcze społeczne, zakazując jednocześnie o nich mówienia one w pewnym sensie są taką kronikę te zapisy cenzorskie są taką kroniką tamtej rzeczywistości, bo tam mowy o katastrofach budowlanych o zatruciach pokarmowych na koloniach o o tym, że szaleją szkodniki i w w sadach i na uprawach rolnych to pokazuje oczywiście też, dlaczego władze np. nie pozwalała podawać statystyk dotyczących PIT by spożycia alkoholu ono bardzo rośnie albo dotyczące statystyk dotyczących chorób oraz rozpowszechnienia chorób zakaźnych nowotworowych to wszystko brało się stąd żadna władza czuła się w 100% odpowiedzialny za rzeczywistość w kraju, ponieważ była władzę autorytarną w związku z tym nie nie pozwalała nie chciała pozwolić obywatelom, że oni otrzymali obraz rzeczywistości w jakikolwiek sposób niezgodny z tym co mówi propaganda i ta szczegółowość, ale jednocześnie w oczywisty sposób łamliwość tego świata, bo tutaj też władza znajdowała się bardzo niezręcznej sytuacji, bo została złapana dokładnie na procedurze produkowania kłamstw, bo jasne było, że skoro zabrania się pisać o konkretnych aktor przyznaje się one, że te rzeczy zaistniały, że były te wszystkie katastrofy nieszczęścia przestoje produkcji wypadki w kopalniach śmierci górników i o tym wszystkim niewolno pisać znawcy nie wolno bo, bo te informacje fakt sama władza przyznaje obciążałoby konto jako gospodarza i włodarza kraj chciałbym dopytać o książki filmy zaczyna od książek, bo już w październiku czterdziestego piątego roku ministerstwo oświaty rozesłało do wszystkich bibliotek w kraju takie poufne pismo wraz załączoną listą książek, które miały zostać niezwłocznie usunięte z bibliotek szkolnych wszystkich typów i stopnia potem jeszcze na początku lat pięćdziesiątych ministerstwo kultury sztuki oraz ministerstwo bezpieczeństwa publicznego też było w to zaangażowane przeprowadziło na dużą skalę akcję oczyszczania rodzimych bibliotek z tych publikacji rozmaitych przedwojennych tak sprzecznych z polityką ideologią Polski ludowej co przede wszystkim starano się usunąć no oczywiście w pierwszym rzędzie autorów, którzy pisali rzeczy antysowieckie przedwojennych autorów, że antysowieckich książek autorów, którzy wszelkiego rodzaju teksty o związku Radzieckim o sytuacji tam które, które kłóciły się z ideologicznym obrazem, więc to to rzecz jasna ocenzurowano też starano się blokować dostęp do tych książek bibliotekach to jest przykład ciekawa rzecz, bo w bibliotekach istniały takie działy prochy bitów w bibliotekach uniwersyteckich np. dostęp do części książek oświadcza imigracyjnych był możliwy, ale wymagał osobnej specjalnej zgody władz uczelni to na najwyższym szczeblu no i w pewnym sensie też przy rzecz jasna korzystający byli starannie odnotowywano, kto korzystał trzeba było napisać w jakim celu, więc to też był element tych działań cenzorskich utrudnień ograniczania dostępu do pewnych książek później nasz inna jeszcze inny mechanizm to były stosowanie tzw. zapisów na nazwisko, czyli autor, który jeszcze do niedawna był jak najbardziej nasz i wolnego było drukować podpisał np. jakiś list otwarty tak jak i 3460 czwartym roku i w tym momencie już stawał się wrogie i co prawda go nie zamyka się do więzienia, ale nie pozwalamy mu pisać pod własnym nazwiskiem wtedy pojawia się informacja o taki zapis cenzorskich posługujemy się to tym żargonem senatorów, którym zakazuje się zwolnienie z dróg też był taki takie sformułowanie o zwalnianiu druku zakazuje się zwalniać druków jakichkolwiek tekstów podpisywanych lub w przypominających Antoniego Słonimskiego z wyjątkiem tekstów krytycznie oceniających jego wrogą postawę wobec Polski ludowej, czyli krótko, jeżeli się nie obserwuje Słonimskiego to już o słonimskim nie wolno pisać ani tym bardziej nie wolno jego tekstów drukować taki zapis cenzorskie obowiązywał rok 2 lata pół roku kilka lat później czasami był znoszony, ale też nie zawsze czasami też autorzy po kilkanaście lat musieli borykać z takim zapisem na swoje nazwisko i pisać np. pod pseudonimem różne sposoby także ten ten mechanizm ten mechanizm z często był wymierzony nie tylko w treści, ale po prostu osoby też tylko uzupełnić informacje o tej operacji usuwania książek z bibliotek na początku lat pięćdziesiątych, bo daje wyobrażenie o skali wówczas usunięto 2,51000 tytułów kilku milionach egzemplarzy i egzemplarzy po prostu wywieziono pod kontrolą do wyznaczonych w poszczególnych województwach papierni tam pewnie zostały przewiezione jakżeby inaczej kwestia filmu, bo 8stycznia czterdziestego siódmego roku odbyła się premiera filmu zakazane piosenki, które to film zapewne wszyscy doskonale znają i nie wiem czy państwo wiedzą się dowiedziałam dopiero teraz, przygotowując się rozmowy z panem profesorem, że po tej premierze zakazane piosenki zostały szybko wycofane z ekranów i poddano je przeróbką np. chodziło o mocniejsze zaakcentowanie roli armii czerwonej rzecz jasna wyzwoleniu Warszawy były też zmiany w piosenkach, bo np. w jednej z piosenek śpiewane w czasie okupacji, że po wojnie będzie Polska od morza do morza, a potem z ekranu słyszymy od gór aż do morza pułkownik też chciałabym zapytać, bo to też cała historia PRL-u związana z tymi filmami, które trafiały na półka no tak to oczywiście byłyby, zwłaszcza początek lat osiemdziesiątych jest okresem obfitej produkcji pułkowników czyli, czyli filmów takich jak przesłuchanie Bugajskiego które, które mogły zostać nakręcone ze względu na karnawał Solidarności, ale zaraz później już stały się zakazane czy też jak człowiek z żelaza no to są Wajdy to są wszystko wszystko krajowe firmy, które mogły w pewnych okolicznościach politycznych powstać później okazywało się, że już ich rozpowszechniać pokazywać w kinach nie wolno były też oczywiście różnego rodzaju obcinania ingerencje filmy, które mimo wszystko się w telewizji czy w kinach czy telewizje pokazywały na Bareja szczególnie dużo doświadczeń z wzorami, którzy chcieli na różne sposoby jego firma one się na różne sposoby coś coś tam coś tam przemycono serial alternatywy 4, który opowiada o absurdach PRL-u, które w pewnym sensie alegorią PRL-u ten blok na Ursynowie, w którym jest opowieść, ale on musi być tak ta opowieść prowadzona, żeby nie nazywać nie wymienił wprost tych tych podobieństw stąd stąd Adam Michnik funkcjonuje tam jako Adam, jeżeli gdzieś jest przywoływany w rozmowach niemożności jego nazwisko nie może paść, ale w momencie, kiedy resortom Rozwadowskim opinię jąkał się Adam przez telefon na te wszyscy wiedzą, że chodzi chodzi o to, że od jest, że jeden z bohaterów jest działa antykomunistycznej opozycji właśnie rozwój przez telefon z Michnikiem na cenzura to albo przeoczyła albo albo nie zrozum właśnie przeoczyła niezrozumiała albo machnęła ręką na to to jest taki przykład obejścia cenzury, a pewnej pewnej zręczności od reżysera i liście do skoncentrowania się właśnie na tym żeby, żeby w różny sposób się z starcy rozprawiać się to akurat nie dotyczy firm, ale też bardzo wdzięczna powie, bo Stefan Kisielewski, któremu cenzura nie po raz kolejny zakwestionowali ferie ten postanowił napisać projekt absolutnie apolityczny, czyli napisała o tym, że idzie do lasu spaceruje ogląda sobie coś się w lesie dzieje i która również ten felieton na temat wózek kwestionowały, że jest to to jak bardzo pisze o lesie jest oczywistym sposobem oczywisty sposób aluzję do antykomunistycznej partyzantki krótko mówiąc namawia opozycję do tego, żeby przeszła do lasu i zbrojnie operowała przeciwko legalnej władzy, więc cenzorzy potrafili być też rzecz jasna bardzo się czule co się komu, z czym skojarzy to już człowiek naprawdę nie ma na to wpływu o 80 pierwszy rok chciałabym zapytać, bo wtedy zmieniono nazwę urzędu teraz się nazywało główny urząd kontroli publikacji widowisk trochę inaczej, ale właściwie prawie tak samo, ale w tym samym roku wprowadzono możliwość odwoływania się od decyzji głównego urzędu do Naczelnego Sądu Administracyjnego i ingerencje cenzury były zaznaczone już w tekście no tak, ale tak te w gruncie rzeczy tylko tygodnik powszechny to sobie tę możliwość wywalczyły ja pamiętam to znaczy tylko on stosował, bo bardzo szybko zmieniła się sytuacja polityczna przez stan wojenny i możliwość odwoływania decyzji cenzury była iluzoryczna tak samo była podobna podobnej zasadzie działała możliwości odwołania się od odmowy przyznania paszportu każdy obywatel też dostał właśnie w osiemdziesiątym pierwszym roku dobrze pamiętam taką możliwość, jeżeli władza odmówi mu wydania paszportu on ma prawo wystąpić złożyć odwołanie i zapytać, dlaczego tego paszportu nie dostał wtedy otrzymywał informację ze względu na ważny interes państwa no, więc nie cenzura tak samo te odwołania, ale ja kojarzę, ale były bardzo nieliczne one też kończyły się taką adnotację, że ze względu na ważny interes państwowy dana rzecz nie może się układać już koniec koniec Krupka oczywiście, bo trzeba też pamiętać, że te instrukcje cenzury, o czym wspominałem się zmieniały, więc pewne rzeczy, które do tych do niedawna były zakazane mogą się okazać dopuszczalne jakieś aluzje mniej lub bardziej śmiałe politycznie mogły zostać dopuszczone na zasadzie wentyl bezpieczeństwa czy właśnie pokazywania, jaka to władze liberalna jeszcze może dodam, że część uroczyście godziła treści polityczne, ale była też pełniła też taką rolę jak wcześniej w innych krajach przed wojną w niektórych krajach również w, iż po wojnie, czyli cenzury obyczajowej, czyli kwestionowania jakiś śmiałości o godziny na ekranie albo treści nieobyczajny w wyroku opisów seksu wulgarnych słów i to też się zmieniało nowo wraz z Gierkiem przyszła liberalizacja pod tym względem golizny na ekranie można było pokazywać znacznie więcej, a w latach osiemdziesiątych jeszcze więcej władza uzna, że to jest taki bezpieczny właśnie we to mam tutaj taki apetyczny cytat miłość tzw. burżuazyjne ubliżała kobiecie, która dopiero w miłości socjalistycznej stawała się towarzyszką pracy wyznająca wspólny cel sens życia co istotne wspólny, a nie tylko podobne to teraz jeszcze na koniec o końcu cenzury panie profesorze, bo Teresa Torańska pisała o tym końcu tak Barbara Labuda chciał rewolucji zlikwidować cenzurę 1 cięciem poradzono jej by wzięła na wstrzymanie, bo stare instytucje likwidować należy ostrożnie na pierwszej konferencji prasowej rządu premiera mazowieckiego jego rzeczniczka oświadczyła, że działania cenzury będzie się ograniczać ewolucyjnie najpierw od cenzury uwolni się książka na końcu radio telewizję widowiska powody, dla których wszystkie środowiska nienawidzący cenzury obawiały się jednocześnie zniesienia były racjonalne jesienią 80 do dziewiątego roku Polska na Wschodzie miała związek radziecki na południu Czechosłowację na Zachodzie NRD no właśnie to znaczy to był to ściśle związane z tym lękiem w jakim żył żyłek i elity solidarnościowe w momencie przejmowania władzy to znaczy że, żeby nie być nieść za za szybko do przodu nie być zbyt śmiałym, bo nie wiadomo jak to się skończy od 1 man prawda, czyli masakra w Chinach, bo związek radziecki cały czas istnieje no i żeby nie prowokować ich do jakichś gwałtownych ERU dzisiaj to się oczywiście wydaje no taki śmieszna skłonność do asekuracji nadmierna ostrożność, ale no, jeżeli popatrzymy na to ówczesnej perspektywy to tę lęki ostrożność można potraktować myślę taryfę ulgową faktem jest ta cenzura osiemdziesiątym dziewiątym roku praktycznie biorąc niczego nie kwestionowała z wyjątkiem jakiś taki bardzo zdecydowanie anty radzieckich fragmentów, bo od pokoju zostawiono chodziło o to żeby, żeby uniemożliwić drukowanie w prasie oficjalnej jakiś taki bardzo anty radzieckich tekstów np. również, że trzeba odebrać Lwów Wilno, które powinny wrócić do Polski, bo wtedy takie rzeczy natychmiast trafią na Kremlu tamto przeczytają jeszcze gotowi postanowić, że czasy jednak przywrócić dyktaturę PZPR, bo to jest sytuacja wymyka się spod kontroli nikt nie wiedział, o czym myślał radzieccy towarzysze stąd teraz nosi nie drażnić Kennedy ten sam argument pojawiał się też w czasie obrad okrągłego stołu kiedyś zastanawiano się po co w ogóle instytucja cenzury nie ma swojego odpowiednika w krajach zachodnich krajach demokracji parlamentarnej, że należy z tego zrezygnować, ale natychmiast pojawiały się wtedy głosy, że to w obecnej sytuacji politycznej geopolitycznej może przynieść opłakane konsekwencje doprowadzi do jakich takiej katastrofy na plus chyba rzeczywiście to było trochę także wszyscy się tak bardzo przyzwyczaili do tej myśli, że jednak jest cenzura, że jest pewnego rodzaju no cały system śluz, przez które się przez słowo przechodzi, zanim stanie się słowem publicznym, że myśl o tym, że po prostu można od tak pisać i mówić publicznie co się chce nikt nie będzie sprawdzał no bo właśnie wydawać wszystkim szokujące trochę, jakby bez bywa, jakby bez ubrań na golasa w ich na ulicy NATO to było coś co jednak coś jeszcze nie mieściło w tamtej kulturze politycznej w głowie i dopiero stopniowo znaczy też szybko oczywiście w ciągu paru miesięcy ale, ale po stronie nie po stronie władz komunistycznych, które przestały być władzami pojawiła się, gdyby taka akceptacja tej tej sytuacji tego stanu rzeczy nowa rzecz jasna wymagało to odpowiednik głosowań w sejmie, który ciągle jeszcze większość miały te PE partie tworzące do niedawna Sojusz PZPR PPR PPS związek Zjednoczone Stronnictwo ludowe Stronnictwo demokratyczne PZPR, które musiały się na takie rozwiązanie zgodzić no i decyzją tzw. Sejmu kontraktowego 11kwietnia roku dziewięćdziesiątego zniesiono główny urząd kontroli publikacji widowisk aktor reżyser także poseł Andrzej Łapicki obywatelskiego klubu parlamentarnego powiedział wówczas, że ostatnim filarem słusznie mijającego ustroju była cenzura podpora wszelkich reżimów totalitarnych knebel wolności nożyce tnące boleśniej bez litości tekst poetycki stronice książek taśmę filmową ja tylko dorzuca, że pod koniec istnienia w urzędzie pracowały 400 pracowało 465 osób był też zaplanowany budżet na rok 90 i wynosił 5 000 000 000 ówczesnych złotych panie profesorze bardzo dziękuję Piotr Osęka Instytut studiów politycznych Polskiej Akademii Nauk był moim państwa gościem dziękuję dziękuję warto państwu dziękuję za wspólnie spędzony czas oczywiście zapraszam na powrót do przyszłości już za tydzień w poniedziałek tuż po dwudziestej drugiej dobrej nocy Zwiń «

PODCASTY AUDYCJI: POWRÓT DO PRZESZŁOŚCI

Więcej podcastów tej audycji

REKLAMA

POPULARNE

REKLAMA

DOSTĘP PREMIUM

Słuchaj wszystkich audycji Radia TOK FM kiedy chcesz i jak chcesz - na stronie internetowej i w aplikacji mobilnej!!

Dostęp Premium

SERWIS INFORMACYJNY

REKLAMA
REKLAMA
REKLAMA