REKLAMA

Krajobraz strachu – jak stres i strach kształtują życie zwierząt

Homo Science
Data emisji:
2021-08-14 13:40
Audycja:
W studio:
Czas trwania:
25:21 min.
Udostępnij:

Stres i strach kojarzą nam się fatalnie, ale te przecież kształtują one życie na Ziemi od samego początku. Adam Zbyryt, ornitolog z Wydziału Biologii Uniwersytetu w Białymstoku, napisał książkę „Krajobraz strachu”, w której opowiada o tym, jak zwierzęta reagują na strach, jak ptaki przekazują sobie (celowo) fake newsy, jak stres ukształtował dzisiejsze zachowania.

AUTOMATYCZNA TRANSKRYPCJA PODCASTU

Transkrypcja podcastu
dzień dobry państwu tam w audycji Homo science Aleksandra Stanisławska Piotr Stanisławski Crazy nauka PL jest z nami gość zdalnie przez internet widzimy się słyszymy biologiem ornitologiem popularyzatorem nauki i Adamem z emerytem z wydziału biologii Uniwersytetu w Białymstoku część Witaj dzień dobry bardzo miła, a one miejsce w plany w mediach ornitologiem popularyzatorem tej dziedziny wiedzy i autorem 2 książek, które właśnie traktują o zwyczajach ptaków i ta najnowsza Rozwiń » książka, której dzisiaj chcemy z Adamem porozmawiać nosi tytuł krajobraz strachu jak stres strach kształtują życie zwierząt, ale nawet więcej niż taki, chociaż przykłady ptasie, skąd nieustająca powracające drugą książkę tak jak państwu polecam ptaki Puszczy Białowieskiej to doskonały Atlas ptaków coś więcej niż atlasy właściwie z odnośnikami multimedialny mi naprawdę warto mieć, nawet jeżeli nie nie wybieramy się ani nie mieszkały w pobliżu Puszczy Białowieskiej to to jest bardzo cenna pozycja jest szalenie ciekawa, ale wracając do tematyki krajobrazu strachu a dlaczego akurat te ornitolog zdecydowały się na to, żeby napisać o strachu i czy to właśnie nie tylko o strachu ptaków, które jak wiemy są stworzeniami bardzo płochliwe miała również u innych zwierząt, dlaczego ten temat stał się materiałem na tak dużą zdradza naprawdę i świetnie udokumentowaną szeroko biografią książkę tak jak wspomnieliśmy na początku po pierwsze, Stemm biologiem, ale specjalizuje się ornitologii interesują różne zagadnienia związane ze światem przyrody nie tylko właściwie taki taki sam są tą dziedziną i tymi organizmami wściekle, które szukałem i uwielbiam o nich opowiadać poznawać życie sam badam na co dzień czytać o nich starać się poznawać lepiej ich życie, ale właśnie biologia w ogóle szeroko pojęta jest takim działem, który który, który nie bardzo mocno interesuje dlatego miałem taką to zupełny przypadek taką przyjemność wiele lat temu współpracować z profesorem teraz prof. Krzysztofem Śmiszkiem z Instytutu biologii ssaków Polskiej Akademii Nauk w Białowieży, który zaprosił mnie do takiego projektu badawczego dotyczącego właśnie krajobrazu strachu wpływu wieków i rysi na stres u jeleniowatych naszych lasach tutaj północno-wschodniej Polsce na początek potem środowego rozszerzone na inne lasy okazało się, że trzeba było wiedzieć kawał Polski, bo mieliśmy taki poligon badawczy zarówno w lasach, gdzie te 2 drapieżniki duże są jak Puszcza Białowieska augustowska, ale także musiałem się pojawiać w lasach, gdzie te drapieżniki pojawił się w wielkiej dokładnie relatywnie niedawno, bo Puszcza Notecka i Bory dolnośląskie, ale także usuwać miejsca, gdzie byliście zapisków niema już od dawna były dla lublinieckiej oraz podlaskiego z Katowic i Wrocławia Opola materią tak się zaczęło właśnie ten temat tak mocno mnie wciąga opublikowaliśmy kilka artykułów na ten temat, gdy wykazaliśmy, że tak naprawdę to nieduże drapieżniki, a ludzie są tym czynnikiem, który najbardziej stresujący wśród właśnie jeleniowatych naszych jeleni saren i to ten temat to taka nowość w badaniach przyrodniczych tak nie wszyscy tak zafascynował tak wciąga, a na co dzień zajmuje się też oprócz badania ptaków ich ochroną czynną postanowiłem zgłębić bardziej temat, aby móc lepiej się do tego przygotować tej ochrony czynnej no dobra to te zwierzęta ptaki też czy one się bez ludzi niebywały bały mniej bały inaczej, bo jednak bardzo o strach jest mocować pisany bardzo mocno te kontakty ludzką zwierzęce myśmy byli teraz w Tatrach i raz do nas Świstak, który był wysoce podejrzane o szczegóły raczej chyba nie był, chociaż nie uzyskaliśmy nie mamy takich pomysłów, ale on po prostu przychodził do ludzi basen Beach kanapki trudno powiedzieć i w tym momencie test to było tak dziwnej niezwykłe to jego zachowanie właśnie pozbawiony strachu albo może nie było całkiem pozbawione Stal ten dystans był niesamowicie skróconych, jakie są zwierzęta bez ludzi, jakie byłyby były i w ogóle ten strach rzeczywiście bez ludzi istnieje tak oczywiście strach istnieje zawsze istniał tak jak powiedziałem to to jest emocja, która towarzyszy nam właściwie od od początków życia na ziemi pierwsze organizmy wiadomo było, że za ten strach musiały sobie w jaki sposób mógł przyswoić i włączyć do swojego jakieś całego tego systemu obrony i trwania naszej planecie no bo jak były były organizmy, które żywiły się taką materią, którą eks łatwo jest łatwo jest zły pozyska z roślinami to pojawił się drapieżniki, które chętnie zjadają też tych Leszno Rzeszów itd. system trzeba było jakoś uleczyć ich unikać naj pojawił się ten strach który, który doskonale stresuje się w tym w tym sprawdza natomiast te relacje między ludźmi a, a zwierzętami są bardzo skomplikowane złożone co chciałem przedstawić ten mojej książce tak naprawdę stres strach ich tak jednak pierwotne założenie funkcja tych tych 2 rzeczy jest bardzo pozytywna generalnie służyły nam przetrwanie natomiast w dzisiejszych czasach, kiedy człowiek zdominował właściwie całą ziemię jesteśmy wszędzie są na nasze 15 zostało wciśnięte na dzikiej przyrodzie jest tak duże, że zwierzęta zaczyna zaczynają nas zaczęły nas traktować już trochę inaczej, ale przez to, że one są niezwykle inteligentne szybko się uczą i takie też takie, o których wspominali chce dochodzi do nich do niektórych tych, które nie są celem takim wielkim człowieka, a w parku Narodowym świstaki już dawno nie są obiektem polowań w tym jak mówią to wszyscy habit uchwały, czyli przyzwyczaiły się do obecności ludzi mało tego nauczył się wykorzystywać na ludzi jako pasy jako źródło potencjalnego pokarmu nie można dostarczyć co innego np. te jelenie sarny wspomniałem leczą są przedmiotem pozyskania łowieckiego, a zatem mają dużo powodów do tego, żeby nas chyba dlatego tak jak wspomniałem te wszystkie reakcje są ich relacje bardzo zniuansowane i w bardzo różne w różnych warunkach różnie się wyrażają to się nasuwa pytanie dawno miniona wręczyć, gdyby nie było ludzi to czy drapieżniki się w ogóle czegokolwiek bały dla PiS i tak byłoby się siebie, bo w śród drapieżników występuje tzw. drapieżnictwo wewnątrz Gil wigilia to jest taka grupa ekologiczna 2 organizmy, które zajmują podobną niż jakąś ekologiczną mamy wiele roślin żartów, gdy drapieżników najlepiej mimo, że to są różne drapieżniki różnych infekcji genetycznych niekoniecznie ze sobą jakiś sposób powiązane ewolucyjnie, ale mają podobne potrzeby pokarmowe to wówczas te silniejsze większe zabijają zabijały mniejsze wiemy to z obserwacji chociażby lisów jenotów i Wilków jest kilka temu znalazłem w Puszczy Knyszyńskiej rozgrzebaną Nora, z której zostały wyciągnięte i zabito 4 jedno przez wieki właśnie w ten sposób redukują konkurencja w na swoim terenie swoje terytoria właśnie, ograniczając liczebność jenotów Gancarz ogranicza, ograniczając liczebność lisów w ten sposób polują na siebie i to zawsze występował też, że te drapieżniki duże redukowały nakłady liczebność tych troszeczkę mniejszych, a więc mały być tak jak najbardziej może to największa nie miał zbyt wielu wrogów dziś takie były dojrzałe bo gdyby ryby były mniejsze młodsze ma też musiał narażać na takie innych rówieśników albo mniejszych drapieżników gatunków, ale przecież takie w przypadku ludzi dochodzi też do takich walk pomiędzy Warną gatunkowych, więc jeżeli jakaś inna grupa przeciwników obserwujemy chce przejąć terytorium innej Wilczej watahy to wychodzi czasami do takich ostrych scysji, a skąd w ogóle ewolucyjnie taki strach absolutnie można powiedzieć taki bardzo pierwotne np. nie wiem koni dajmy na to jak się konia spłoszyć do koń nie będzie się zastanawiał, którędy ucieka tylko ruszy wręcz jest gotów coś rozbić tak pomijam sytuacje, gdy sprzeda kopa po prostu tak ale, ale chodzi miał taki właśnie momenty tak samo właśnie wspomniane przebierańcy one one po prostu biegną co więcej można zagonić na śmierć tak, czyli można tak jak konia można jeździć na śmierć, a np. nie wiem Wilka nie da tak to znaczy raczej Wilkowi odmówią mięśnie współpracy niż organizm przy całkiem wyczerpie to też jest w jakim stopniu związane z tym strachem strach jest taki do końca samego no właśnie w przypadku każdego gatunku ten strach wyraża się trochę inaczej podstawowa i taka reakcja na strach to jest Czekaj, bywa że są naszym blogu fani opisujecie w takim dużym skrócie będą nie będę ukrywał że, przygotowując swoje książki i przeglądając ogrom literatury i różnych artykułów na naszą stronę też zajrzeć do czytałem, rozpoczynając swój pierwszy rozdział FF te również również, korzystając z tego opisu i pewne pewną inspiracją dla mnie to jest to jest prawda i właśnie tam też pisać tej reakcji gmin, gdzie apotem rozwijam ucieczki albo walczyć, a 1 organizm po prostu postawił na ucieczkę i to się i to się sprawdza i ta ucieczka czasami może się skończyć czasami może się skończyć wszystko zależy od zdolności reakcji fizjologicznych danego organizmu to znaczy 1 stres będzie zbyt długi zbyt intensywne może tak jak powiedziałeś nawet dojść do śmierci takiego organizmu, ale większości przypadków byłoby nieuzasadnione ewolucyjne, gdyby tak się zachował za każdym razem umierały jednak przeżywały, więc co się utrwaliło i dawałem jakoś nam przewagę, a z drugiej strony zamiast czekać mogły się walczyć niektóre organizmy albo przyciśnięty do muru nawet te rosną serce ci roślinożercy potrafią się bronić, więc to to jest taka ciekawa na ciekawa akcja i wśród nich jeszcze ostatnio dowiedziono, że dochodzi taki trzeci tworzy taki właśnie tercet zamrożenia reakcja zamrożenia szczęście się mówi, że to jest trzecia forma reakcji na nas strach na stres, czyli po prostu natychmiastowe zatrzymanie się, które sprawia, że być może nie zostanie jeszcze zauważeni przez drapieżnika, bo wielu, więc tylko to po prostu wzrok owcy, którzy mogą nas jeszcze nie zaś trawniki, że nie zobaczą tego ruchu nie dostrzegł nas to być może nie podejmą Pogoń za nami my możemy się po prostu udać uniknąć zagrożenia, a czy zwierzęta strach dziedziczący może się go uczą, a może obie te możliwości się pojawiają przychodzi to jest dobre pytanie tak naprawdę nie ma niedobrej odpowiedzi jest całkiem sporo hipotez które, które mówią o tym jak to jest na pewno jesteś na rzeczy dna z naszym strachem zapisanym zapisane w naszych genach, że pewne organizmy nasza akcja na pewno organizm na pewno sytuacja jest jest wpisana w geny takim przykładem, który tam podaje w książce jest jest reakcja tak dzisiaj półroczny późnych dzieci radny które, gdy testowano ich reakcja na różne różne przedmioty te różne atrakcyjne przedmioty albo zwierzęta, które są niebezpieczna nie wykazywały, ale właściwie żadnej akcji poprzez rozszerzanie się źrenicy, która w takim pośrednim dowodem na to, że one w jaki sposób zareagowały stres strach strachem stresem ma na te obiekty natomiast zareagowały na pająki i męża także widać to w jaki sposób musi być wpisane w Tate pamięć tych od 7 o tym zagrożeniu w postaci tych zwierząt wniesiona prawdopodobnie jak tłumaczy to naukowcy, którzy odkryli jeszcze czasów kiedy, kiedy ludzie żyli w Afryce czy całkiem dawno temu, zanim opuściliśmy centralny kontynent i przekazujemy to dziś, mimo że tak naprawdę nie jestem też niczego potrzebne, bo te w większości rejonów, gdzie żyją ludzie ani męża ani Enea ani pająki stanowił większego zagrożenia mimo to każdy z nas 56% Europejczyków dalej boi się panicznie pająków i MNI właśnie węży natomiast różne rzeczy oczywiście uczyć, bo nie każdy strach jest spisany geny są takie rzeczy w trakcie samochodami na ludzi rano nie było samochodu przed tym, że zostanie rozwiązań, które nadjeżdżają dużą prędkością na to są rzeczy, których musimy się się nauczyć ten przekaz taki kulturowy, bo ptaki zwierzęta tworzą swoje kultury i to jest fakt taki najbardziej znanym przykładem są pieści eks takie się uczą przekazują, ale wiemy o tym, że tych różnych nawyków takich kulturowych jest dużo więcej, więc również strach przed konkretnymi obiektami przed konkretnymi ludźmi to też wiemy, że potrafią się uczyć konkretnych osób i patrzy niż jest jest możliwe i tak też może też naszym gościem jest dzisiaj biolog ornitolog popularyzator nauki Adam dyrektor wydziału biologii Uniwersytetu w Białymstoku rozmawiamy o jego książce krajobraz strachu, a na drugą część audycji zapraszamy po informacjach Radia TOK FM witam państwa ponownie druga część audycji Homo science przy mikrofonie Aleksandra Stanisławska Piotr Stanisławski Crazy nauka PL jest z nami nasz gość biolog ornitolog Adam zbiry z wydziału biologii Uniwersytetu w Białymstoku część ponownie ubita czy dzień dobry wszystkim, a rozmawiamy o książce krajobraz strachu jak stres strach kształtują życie zwierząt, którą tą książkę Adam zbiry w marcu wydał, ale ale, ale książka wciąż świeża psów niezwykle ciekawa tamże 1 takich książek, które po prostu ustawiają sposób myślenia o świecie warto dlatego czytać i znowu takich obserwacji, które ostatnio wypatrzyłem pójdziemy w stronę ptaków swoich ukochanych z myślą gołębie, które do ostatniej chwili wysiadują przed samochodem nadjeżdżającym aż tu nagle uciekają to znaczy albo zachodzą statecznym Krochmalną np. tak, zmuszając kierowców zwykle do zwolnienia do zahamowania jak tu mówić o strachu, bo z 1 strony oczywiście samochody nie są niczym co by mogło się wpisać w geny gołębi tak sądzę, bo to za krótki okres jednak z drugiej strony one z tymi samochodami żyją nieustająco teraz jak coś takiego interpretować, bo to wręcz wygląda oczywiście jest to pełna, a propos organizacja gry wyglądałby one sobie z nas pokpiwał lekko i z cyklu Hej, tak nie rozjedzie jak można zinterpretować to ucieczka w ostatniej chwili czy też brak doświadczenia czy to jest celowe jak sądzisz nie znam badań na ten temat natomiast wydaje mi się, że biorąc pod uwagę je mają wiedzę zebraną na potrzeby książki i mają wiedzę na temat gołębi są niezwykle inteligentne ptaki zapewne wiecie, że potrafi rozpoznawać nawet tyle malarskie można nauczyć albo są lepsze w wyszukiwaniu uchwale zmian nowotworowych mózgu są osoby i wyszukiwaniu tych różnic w pewnych zmian, które tam bardzo drobnych delikatnych zachodzą na zdjęciach znacznie lepsi są znacznie lepsze niż eksperci niż specjaliści takich rzeczy, więc okazuje się co niezwykłe niezwykłe ptaki na stąd też taka silne, a taki ogromny sukces zasiedlanie miast i to, że potrafią właśnie unikać kolizji z pojazdami to jest kwestia doświadczeń, które w usta nabierają przez przez przez całe swoje życie jestem prawie pewien że, gdyby podzielić na pewne kategorie wiekowe zobaczyć, które uciekają wcześniej to młodsza niedoświadczona czekają chciałby wcześniej te, które uciekają w ostatniej chwili tak jak co nam się do ostatniej chwili, ale wszystko jest przemyślane i wyłączone taki sposób, że to nie zagraża na pewno są to taki bardziej właśnie doświadczone, które wiedzą na ile mogą sobie pozwolić, które zwierzęta są bardziej zestresowane, w których życiu jest więcej strachu tych żyjących tych żyjących w mieście czy poza miastem np. na łąkach czy w lesie raczej są zwierzęta, które żyją w mieście dlatego jest bardzo dużo nowości miasto jest jednak taki twór stosunkowo, który historię życia ma ziemi pojawiły się latem niedawno w związku z tym i całość cały czas się zmienia bardzo dynamicznie i z tego względu te wszystkie nowości, które nam się pojawiają od chociażby hałas zanieczyszczenia zarówno zanieczyszczenia powietrza, jaki zanieczyszczenie światłem to wszystko jest ogromnie stosujący te tematy szeroko rozwija właśnie książce, gdzie opisuje, jakie takie wydawać by się mogło zupełnie oczywiste, że jego światło może być niezwykle stresujące dla dla zwierząt czy na tych takich naturalnych albo naturalnych obszarach oczywiście największym zagrożeniem są drapieżniki, ale to wrósł w zwrócę się aż do początku naszych rozmów w tej mojej przygody z pustymi rękami sami jeleniowatych okazało się, że ten poziom hormonu stresu w środowiskach, gdzie żyły 2 duże drapieżniki był 2× niższy od tego miejsca gdzie, gdzie nie było drapieżników, ale byli ludzie gdzie, gdzie dostęp do lasu był gruby bardzo bardzo dobry mnóstwo ludzi tam przebywał myśliwych tak dalej jest to pokazuje, że ptaki zwierzęta mają pewne mechanizmy, które chronią przed takim chronicznym stresem natomiast w takich warunkach właśnie pół naturalny naturalny natomiast w miastach niestety jeszcze tego nie wykształciły z tego względu miasto z tymi wszystkimi rzeczami, o których wspomniałem jest bardzo stresujące dla zwierząt tak samo dla nas ma czy są w takiej radzie miejsca, gdzie zwierzęta się nie boją znane są opowieści, że nie można było podejść do jakiego zwierza palnąć go łapki jem i w ten sposób wybito całe gatunki wskazówkę to Doda np. z, o co chodzi one się w ogóle nie nauczyły tego strachu w ogóle nie było żadnego zagrożenia nawet między sobą nie walczyły tak jest w przypadku ptaków wyspiarskich z Onetem lęk przed różnymi zagrożeniami strach mają dużo mniejszy niższy niż zwierzęta, którzy na kontynencie to znane fakty z nauki jest duży obraz docentem dlatego stają się też nie lotami najwięcej lotów ma na Wyspach niestety są też najczęściej zagrożonymi gatunkami, kiedy pojawią się jakieś inwazyjna gatunki jak koty kozy psy szczury to niestety najczęściej dochodzi właśnie do wymarcia w pierwszej kolejności lotów i one po prostu nie mają ewolucyjnie pisanego strachu przed niektórymi zagrożeniami i tak jak powiedziałem psy droga do pojawienia się marynarza, który wcześniej nie było i nie wie jak reagować być może w jego głowie w jego organizmie fizjologicznie, ale czułem stres przed takim że, gdybyśmy zbadali krew w tym mowy czasy, kiedy zbliżał się do niego taki facet spółką na skok w złotych kolczykiem ruchu i papugą na ramieniu być może, ale się bały ale, ale istnieje niestety tego nie wiemy natomiast nie wytworzyły żadnej reakcji behawioralnej, czyli takiego zachowania, które pomogą im uciec, bo nigdy w historii swego życia spotkały się z czymś takim wielkim udziałem zareagować to ludzie też bardzo się spotkają się różnymi nowymi rzeczami, na które do końca nie wiemy jak reagować musimy się tego uczyć prawda tak samo jest właśnie z tymi zwierzętami to kwestia braku doświadczenia, a jak jest ze zwierzętami na pustyniach, bo piszesz o zachowaniach ptaków pustynnych to jest bardzo specyficzna forma zachowania, a tutaj chodzi o konkretną pozycję w Ameryce Południowej ATA Kama gdzie, która jest niezwykle stabilnym takim środowiskiem życia to jest wyjątkowe wyjątkowe miejsce, gdzie został tam prowadzone są różnego rodzaju przygotowania do lotów kosmicznych właśnie, dlatego że w tym kraju jest iście kosmiczne i chodzi tutaj warunki wilgotnościowe okazuje się, że to jest tak te warunki są tak stabilne tak niezmienne przez cały te właściwie rok, że w takiej kwestii, że nie stresuję pokazuje, że takie, że pogoda warunki klimatyczne również mogą stresować zwierzęta tam przez to, że to, że środowisko jest pod tym kątem właściwie niezmienne poziom stresu zwierząt ptaków jest jest bardzo bardzo niewielki czy wiedzę tą zawartą w książce i pewnie dużo więcej, które nie zmieszczą się w książce to można już praktycznie wykorzystać na korzyść tych zwierząt do ochrony właśnie gatunków czy czy to w ogóle da się przełożyć na tak bardzo bardzo szeroki temat ja ja w swoim jestem 1 rozdział w książce dotyczące te ze strachu o ochronie przyrody to jest raptem dosłownie kilka takich przykładów, gdzie jak można ten strach wykorzystywać tego jest dużo dużo więcej, ale takie pośrednie formy ochrony właśnie zwierząt ludzi przed zagrożeniami jak najbardziej możemy implementować i powinniśmy robić, bo pokazuje wysoką skuteczność, a jednocześnie jest właśnie nieinwazyjne to znaczy no nie musimy, jakiego zwierzęcia akty jeleni saren przechodzących przez tory kolejowe zabijać żeby, żeby nie powodowały kolizji możemy różne w różny sposób stara się odstraszać też robić różnego rodzaju urządzenia, które emitują odgłosy prawda zagrożenia itd. tak dalej taki sposób uczyć, żeby unikały bały się właśnie takich miejsc niekonieczne zabijając, a ja sobie przypominam taką rozmowę na ten temat mieliśmy, kiedy radio to była na podstawie badań prof. Simony Kossak, która zidentyfikowała sekwencję śmierci odgłosy zwierząt, które są konsekwencją śmierci w lesie właśnie takie odgłosy emituje tak tak tak właśnie tam także, że są pewne znamy pewne głosy pewne zapachy, które w, które wiemy, że zwierzęta odstraszają ja skargi tych badań, o których wspominałem wykładają również od Radia świeże odchody wieków nie będę tutaj się za długa historia przytacza, skąd miałem w tym sensie, że chodników, które układa wykładają przy foto pułapkach i miałem obszary, na których miały fotopułapki bez sadowników spędzałem różnice zachowań i różnica ogromna zwierzęta przy tych psich odchodach bały się tego bardzo mocno unikały takich miejsc trafiały potrafił rozpoznawać nawet świeżości, choć i wiele taka na ten temat, która wiemy, że my się tego boją zaczął rozpoznawać, gdybyśmy wszyscy nauczyli się w jaki sposób syntetyzować sam ten zapach sposób styczne i np. rozpiera go miejsca, gdzie chcemy mieć wiele wad albo, żeby znajdowały się w uprawach młodnika, które są bardzo często niszczone przez właśnie takie ptaki zwierzęta i jakiś czas śmieje zyskiwać dotąd mógł przekazać znaliśmy takiej taki złoty środek na to, żeby nie grodzą takich upraw moglibyśmy chronić przed przedszkolami oddzielenia, a także takich pomysłów takich rzeczy jest państwo bardzo dziękujemy odsyłam państwa do książki krajobraz strachu jak stres strach kształtują życie zwierząt, a naszym gościem był autor książki Adam wyrzec ornitolog biolog z wydziału biologii Uniwersytetu w Białymstoku dziękuję bardzo, za rozmowę dziękuję bardzo, do widzenia do widzenia państwa zapraszamy zawsze sobota 1340 naszą audycję również na kryzys naukę oczywiście do czytania książki, a teraz własne informacje Radia TOK FM Zwiń «

PODCASTY AUDYCJI: HOMO SCIENCE

Więcej podcastów tej audycji

REKLAMA

POPULARNE

REKLAMA

DOSTĘP PREMIUM

Podcasty TOK FM oraz internetowe radio TOK+Muzyka teraz 40% taniej. Wybierz pakiet Standardowy i słuchaj gdziekolwiek jesteś

KUP TERAZ

SERWIS INFORMACYJNY

REKLAMA
REKLAMA
REKLAMA