REKLAMA

4 lipca 1950 r. Radio Wolna Europa wyemitowało pierwszą audycję w języku polskim

Powrót do przeszłości
Data emisji:
2022-07-04 22:00
Prowadzący:
Czas trwania:
52:39 min.
Udostępnij:

prof. Paweł Machcewicz, historyk, współautor książki "Rozgłośnia Polska Radia Wolna Europa w latach 1950-1975"

AUTOMATYCZNA TRANSKRYPCJA PODCASTU

Transkrypcja podcastu
dawno są wrogami słów z kotem opadła żelazna kurtyna trzeba się pogodzić nie odwoływali sytuacja ogólna jest właściwie przegrana pisze Jerzy Giedroyć w liście do Andrzeja Bobkowskiego myślę, że dziś już można uważać zwycięstwo Sowietów za prawie pewne dokonane emigranci w Londynie Paryżu Nowym Jorku muszą przywyknąć do tej myśli Warszawa Praga Budapeszt itd. pod Radzieckim butem są będą jednak przywyknąć nie znaczy całkiem opuścić ręce poza tym Amerykanie Rozwiń » liderują jak stworzyć uchodźcom warunki działania publicznego i przy tym oddziaływania na własne społeczeństwa by odkłamać zakłamane by przeciwdziałać pogłębianiu się sowietyzacji ostatecznie służyć będzie temu radio medium zastępcze dla społeczeństw odciętych od swobodnego przepływu informacji za to skazanych na was transmisyjny do mas poddanych indoktrynacji propagandzie znakiem rozpoznawczym programów nie będzie ich amerykański kościół planuje szef komitetu wolnej Europy, które zaradni stoi powinniśmy dążyć do tego by większy odbierali jako węgierskie Polacy jako Polski itd. środki finansowe dostarcza CIA prezydent Nixon powie później, że uruchomienie rozgłośni było największym sukcesem ideologicznej zimnej wojnie Zachodu ze Wschodem pierwsza audycja Radia wolna Europa zostaje nadana dla Czechów Słowaków jest 4lipca 1950 roku powrót do przeszłości w poniedziałki po dwudziestej drugiej zaprasza Karolina Lewicka prof. Paweł Machcewicz jest z nami historyk Instytut studiów politycznych Polskiej Akademii Nauk dobry wieczór panie profesorze dobry wieczór żelazna kurtyna zapadała głuchym łoskotem co Amerykanie Europa zachodnia oczywiście zaczęli rozumieć pod koniec lat czterdziestych także Polacy na emigracji powoli tracą wówczas, choć nie da się ukryć, że niektórzy z oporem złudzenia co do szans na odwrócenie tej sytuacji, która się ukonstytuowała wiał cie przypieczętowała się po drugiej wojnie światowej mam tutaj przygotowanych kilka cytatów, które chciałabym na początek przytoczyć, jeżeli pan pozwoli Zygmunt Zaremba przewodniczący PPS-u na emigracji także publicysta do przyjaciela pisał tak w marcu czterdziestego siódmego roku żywią się tu z udami bliskiej wojnę po pierwszym rozpatrzeniu się w sytuacji stwierdziłem, że jest to tylko myślenie chęciami jak mówią Anglicy zrozumiałymi może zawodowych wojskowych, ale zupełnie obcymi są społeczne, a także decydującym kołom politycznym zresztą jakieś nieszczęścia taka wojna mogłaby przynieść Polsce teraz już o tym nie mówi nawet najbardziej dotychczas wojenni nastawionych kołach emigracji 3 lata później w maju roku 50 tego Jerzy Giedroyć w listach do Andrzeja Bobkowskiego pisarza przebywającego na emigracji w Paryżu pisał tak sytuacja ogólna jest właściwie przegrana myślę, że dziś już można uważać zwycięstwo Sowietów za prawie pewne i dokonane z Polski coraz mniej wesołe wieści rodacy niczego się jak zwykle nie nauczyli i niczego nie rozumieją w październiku tego roku dodawał, że nie docenia się fakturze sowietyzację postępuje coraz bardziej jest coraz większa warstwa związana z reżimem na śmierć, gdyż jemu zawdzięcza swój awans społeczny to młodzież, która dostaje możliwości zawrotne oraz ludzie, awansując jak chłopi robotnicy ci ludzie płytową Giedroyć nie wybiorą wolności jak rozumiem końcówka lat czterdziestych no to mamy do czynienia z uświadomieniem sobie, że tracimy nasze złudzenia tak ja to widział w sposób bardziej złożone te cytaty, które pani przytoczyła oczyszczone jak najbardziej autentyczne, ale raczej dowodzą dalekowzroczności Giedroycia czy Zygmunta Zaremby natomiast duża część emigracji wciąż wierzyła liczyła się z wybuchem i przeciw wojnie światowej co więcej duża część polityków zachodnich czy amerykańskich też dopuszczała obawiała się takiej perspektywy rzeczywiście tak jak pani wspomniała w roku 3708. być może wybuch trzeciej wojny światowej o wszystkim perspektywę ataku Radzieckiego na Europę zachodnią wydawały się jeszcze bardziej realne to wynikało z tego, że wtedy w tych latach bezpośrednio powojennych była bardzo duża dysproporcja sił między potencjałem militarnym związku Radzieckiego, a wojskami, które miała do dyspozycji i Europa zachodnia kraje Europy zachodniej przypomnijmy, że Europa zachodnia była wstanie no i dezorganizacji chaosu były bardzo duże zniszczenia wojenne i właśnie w roku co jest 0708. a Amerykanie Brytyjczycy obawiali się, że no Stalin może stosunkowo łatwo przy niewielkim nakładzie środków zająć Europę zachodnią prawie całą poza półwyspem pirenejskich poza wyspami brytyjskim ten potencjał wojskowy Europy zachodniej stopniowo odbudowywany powstał Sojusz Północnoatlantycki, więc pod koniec lat czterdziestych już nie obawiano się tak łatwo może upaść Europa zachodnia, ale wciąż zakładano do wojny może dojść do takiej wojny doszło rzeczywiście korzenie w Europie, ale w Korei wojna w Korei atak sił komunistycznych na południową część półwyspu jest właśnie lato 50 tego roku wtedy nie przekonanie, że premie zaczyna się kolejna wojna światowa było bardzo rozpowszechnione także duża część polskich polityków uważała, że sprawa Polska staje na porządku dnia w wymiarze międzynarodowym były nawet prowadzone rozmowy z Amerykanami na temat tego czy możliwe będzie odbudowa polskiej armii na Zachodzie gen. Anders wybrał się w podróż do Stanów zjednoczonych prowadził rozmowy z amerykańskimi wojskowymi no dzisiejszej perspektywy wiemy, że to były złudzenia tak jak pani powiedziała tak jak pisali ci autorzy migracyjne, o których które pani cytowała natomiast to jednak do początku lat pięćdziesiątych była sytuacja bardzo złożona nie do końca czytelna i perspektywa wojny dla wielu polityków, ale także publicystów wydawała się jak najbardziej Reala, kiedy już pogodzono się z tym, że trzeciej wojny nie będzie, choć może to niewłaściwe stwierdzenie jak zdecydowałam także byłoby to wielkie nieszczęście nie tylko dla Polski, ale i dla całego świata no to zaczęto także myśleć o tym co można zrobić działać w warunkach, które są jeszcze 1 cytat z prezesa Stronnictwa Narodowego na emigracji Tadeusza Bieleckiego, który mówił tak zadaniem kraju w tych warunkach jest przetrwać i zachować swoje oblicze narodowe idzie o to, żeby penetracja sowiecka nie zeszła do głębszych pokładów duszy polskiej i pomyślałam sobie, że ten cytat dobrze ilustruje to, o czym myśleli w latach czterdziestych spokojnie pod koniec lat czterdziestych Amerykanie, którzy zaczynają projektować jakąś niezależną instytucję, która miałaby terenu Ameryki Europy zachodniej wspomagać emigrantów antykomunistycznych tak takie myślenie, że emigranci mają bardzo duże znaczenie także w tym wymiarze globalnym on się rodzi się rodzi bardzo wcześnie dochodzi do głosu w bardzo silnie podkreśla 40, ale właściwie już czterdziestym 0708. roku politycy zachodnioeuropejscy ale, zwłaszcza amerykańscy rozumieją, że ci migranci znajdują się na Zachodzie emigranci z Europy środkowo-wschodniej zaś za żelazną kurtynę i mają są dużym atutem mogą być wykorzystani w zimnej wojnie wszystkim jako źródło wiedzy no oni często byli uciekinierzy z Europy wschodniej Mikołajczyk uciekł z Polski pod koniec okresu siódmego roku była taka wiedza świeża pierwszej ręki po drugie, często byli politycy i którzy zbudowali swój autorytet w swoich krajach czy jeszcze w okresie międzywojennym tak jak np. wspomniany Stanisław Mikołajczyk, ale także w okresie wojny i tutaj ogromna rola także rozgłośni radiowych zachodnich np. BBC, która informowała o działania polskiego rządu migracyjnego chociażby Mikołajczyka jako jego premiera no w końcu takie myślenie po stronie głównie Amerykanów, że jeżeli dojdzie do wyzwolenia Europy środkowo-wschodniej to ci politycy emigracyjni będą nową elitą oni obejmą władzę w krajach wyzwolonych wsi zakładano, że dojdzie w tym kraju wolnych wyborów, ale potrzebna była grupa polityków demokratycznych prozachodnich, która mogłaby od razu objąć władzę po załamaniu się systemu komunistycznego czy po wyzwoleniu Europy środkowo-wschodniej, czyli jest pomysł, żeby stworzyć taką Platformę emigrantom do działania publicznego na emigracji oczywiście oddziaływania na własne społeczeństwa, żeby nie doszło do tej sobie z racji duszy polskiej czy duszy węgierskiej duszy czechosłowackiej w tych projektach biorą udział m.in. frank Isner i George Kenan Kane oczywiście doskonale znamy też autor słynnego długiego telegramu, który nie pozostawiał złudzeń co co do natury reżimu sowieckiego oni oczywiście także byli doświadczonymi specjalistami w sprawach wschodnioeuropejskich z waszyngtońskiego departamentu stanu i konstytuuje się coś takiego jak komitet wolnej Europy jesteśmy w czerwcu roku 1949 w tle jest oczywiście CIA też to pytam, dlaczego CIA w tle tych wszystkich spraw będzie stała i dlaczego właśnie CIA będzie finansować przez długi czas radio wolną Europę o może najpierw tych 2 postaci, które pan wymienił opon są takim bardzo problematyczne postaciami dla początków zimnej wojny franku ner no był jednym z najważniejszych funkcjonariuszy CIA, a wcześniej jeszcze przed dostaniem się jej amerykańskich służb specjalnych amerykańskiego wywiadu w czasie wojny to człowiek, który przeprowadzał różne także brawurową operację za żelazną kurtyną, a z kolei łączka nad takim politycznym wizjonerem on właśnie sformułował doktrynę powstrzymywania komunizmu i zdefiniował na czym polega zagrożenie ze strony związku Radzieckiego ze strony komisji komunizm toteż, jakby ranga tych postaci pokazuje, że mini emigranci z Europy wschodniej zza żelaznej kurtyny być naprawdę ważne dla kluczowych postaci, które określały politykę amerykańską w początkach zimnej wojny a dlaczego CIA, dlatego że emigranci z 1 strony być bardzo ważny, ale z drugiej strony oficjalne władze działające jawnie tak jak nie Departament stanu Declan dyplomacja amerykańska do pewnego stopnia mieli związane ręce w końcu utrzymywano relację oficjalne czy Warszawą czy z Moskwą, więc różne działania z wykorzystaniem imigrantów uznano w Waszyngtonie, że łatwiej będzie prowadzić za pomocą organizacji prywatnej i powołała organizację wspomniała pani o komitecie wolnej Europy, które powstaje w części trzydziesty dziewiątego roku no ale od początku Rosja odgrywa w tym istotną rolę zresztą Departament stanu też oddział pracy na początku takich Departament stanu sprawą swego rodzaju kuratelę Polity polityczną nad komitetem wolnej Europy natomiast ja jej dostarczała funduszy to wynikało też ze specyfiki amerykańskiego systemu politycznego ziemskie dysponował funduszami, które nie były do końca pod kontrolą Kongresu na pewno nie były pod kontrolą opinii publicznej amerykańskiej funduszu funduszu przeznaczano czy na pomoc dla emigrantów czy na stworzenie Radia wolna Europa czy też różne te tajne operacje za żelazną kurtyną, których stosunkowo najmniej wiadomo pod dzisiaj dokumenty są w większości tajne udostępnione historykom natomiast Rosja miała po prostu większą elastyczność działania niż chociażby Departament stanu mogła wspierać działania bardziej agresywna uderzające wprost we władze komunistyczne jak chociażby no różne audycje Radia wolna Europa takich radykalnych działań unikał Departament stanu, który właśnie musiał jednocześnie prowadzić politykę utrzymywania polityków od polityki kontaktu oficjalnych z władzami komunistycznymi czy radzieckimi czy polskimi ten powstały w czerwcu czterdziestego dziewiątego roku 50 osobowe komitet wolnej Europy składał się z wybitnych Amerykanów wpływowych przedstawicieli amerykańskich środowisk finansowych politycznych wyznaczył sobie za cel tutaj dokładny cytat udzielanie poparcia przywódcom politycznym i intelektualistom przebywającym czasowo czasowo w stanach Zjednoczonych w poszukiwaniu wolności, której zostali pozbawieni we własnym kraju i powołano 3 pod komitety tutaj dochodzimy do tego kluczowego najbardziej nas dziś interesującego podkomitetu włości komitetu do spraw Radia, bo w roku pięćdziesiątym powstaje radio wolna Europa tak to jest bardzo ważny moment w historii zimnej wojny, a także bardzo ważny moment z punktu widzenia początków przełamywania monopolu informacyjnego monopolu monopolu propagandowego władz komunistycznych za żelazną kurtyną Amerykanie rozumieli, że już to w dużej mierze dzięki kanonowi którzy, który potrafił lapidarnie kiedyś błyskotliwie sformułować na poziomie doktryny powstrzymywania Amerykanie rozumieli, że władza Sowietów władzy komunistów za żelazną kurtyną opiera się nie tylko na armii czerwonej nie tylko na policji politycznej nie tylko na przymusie, ale także na pełnej kontroli informacyjnej kontroli ideologicznej na wyeliminowaniu wszelkich alternatywnych wobec przekazu oficjalnego źródła informacji wizji ideowych i dlatego uznano, że wobec w pewnym sensie szczelności żelaznej kurtyny w sensie materialnym czy ludzki przez prawie nikt im podróżować za żelazną kurtynę na zachód to istotne jest przełamywanie żelaznej kurtyny i monopolu informacyjnego komunistów właśnie poprzez audycje radiowe audycje radiowe, które no nie były łatwe do zatrzymania oczywiście było zagłuszanie, który pewnie za chwilę będziemy mówić, ale można było próbować przebić przez żelazną kurtynę poprzez no fale radiowe i taka jest geneza powołania Radia wolna Europa także istotne było to, o czym wspomniałem wcześniej istniały inne rozgłośnie radiowe zachodnie istniał głos Ameryki to oficjalna rządowa i rozgłośnie amerykańskie istniało radio BBC to z kolei oficjalne publiczne radio brytyjski, ale jedno drugie radio głos Ameryki BBC no były do pewnego stopnia podobnie spętane i swojej swoich programach w swoim działaniu jak oficjalne władze w Londynie czy w stanach Zjednoczonych, które wciąż utrzymywały relacje dyplomatyczne i z państwami bloku komunistycznego komitet wolnej Europy i Radia wolna Europa występował jako organizację kierowane zarządzane przez imigrantów z Europy środkowo-wschodniej jako organizację no przynajmniej w tym przekazie oficjalnym prywatne wiemy, że było inaczej, że to władze amerykańskie powołały komitet radio wolna Europa, że finansował ich działania, ale przez właśnie 2 pierwsze dziesięciolecia przekaz oficjalny były takie są prywatne organizacje, które władze amerykańskie nie ponoszą odpowiedzialności albo ponoszą odpowiedzialność w sposób bardzo ograniczone w związku z tym od samego początku właściwie audycji Radia wolna Europa były ostrzejszej krytyce władz komunistycznych niż audycję BBC czy głosu Ameryki z drugiej strony zapowiadano też, uruchamiając radio wolna Europa, że znakiem rozpoznawczym programów nie będzie ich amerykański kościół powinniśmy dążyć do tego mówił szef tego komitetu do spraw Radia by Węgrzy odbierali jako węgierskie Polacy jako polskie i itd. 4lipca roku 50 tego wyemitowano pierwszy program dla Czechosłowacji 4sierpnia roku 50 tego audycje i dla Polski i na Węgry mówimy o roku pięćdziesiątym sierpień roku 50 tego pierwsza audycja dla Polaków, ale rozgłośnia Polska Radia wolna Europa, a swoje istnienie w Monachium rozpoczyna dopiero 3maja 1952 roku, dlaczego najpierw ze Stanów zjednoczonych nadawano potem jednak zdecydowano się umieścić te rozgłośnie w Monachium właśnie no ten początek na ziemi amerykańskiej zrozumiały, dlatego że po pierwsze na decyzja była podejmowana przez polityków amerykańskich z Waszyngtonu czy z nowego Jorku nowego roku, ponieważ tam była siedziba komitetu wolna Europa tam też w stanach Zjednoczonych znajdowało się bardzo chwile skupisko polityków, którzy się znaleźli na Zachodzie i którzy na ogół przenosili po prostu Francji czy Wielkiej Brytanii do Stanów zjednoczonych przenosi się, dlatego że zdawali sobie sprawę, że centrum decyzyjne świata Zachodniego przez nie w Londynie czy Paryżu, ale i w stanach Zjednoczonych przenosi się też z tego powodu Amerykanie, że komitet wolnej Europy sponsorował bardzo szerokim stopniu działania migrantów my i poprzez przedmiot comiesięczne stypendia, które pozwalały im skupić właśnie w działaniach politycznych ani na pracy zarobkowej i no te pierwsze 2 lata to rzeczywiście jest takie specyficzne czas, gdy audycje są przygotowywane w nowym Jorku przede wszystkim tam działa to pierwsza redakcja Polska Radia wolna Europa taśmy są tam nagrywane i one są przewożone do Europy emitowane są z nadajników, które się im są położone w Europie i to są początki tej nadajniki miały bardzo słabą moc audycje przygotowywane za oceanem mi jak przewożone dopiero w postaci taśmy Europy nie mogą być aktualne nie mogły być w takim ścisłym związku w tym z tym co się dzieje w kraju żelazną kurtyną i wiemy, że w tym pierwszym okresie w ciągu pierwszych lat no to radio wolna Europa nie jest najchętniej słuchany radiem w kraju żelazną kurtyną ja np. tu zajmowałem się dosyć szczegółowo właśnie działaniami zachodnich rozgłośni radiowych i powiedziałbym, że przed pięćdziesiątym drugim rokiem więcej Polaków słucha audycji BBC czy głos Ameryki czy nawet Radia Madryt po takie rady też nadawał z Madrytu on często były bardziej słyszalna ze względu na to, że miały lepsze nadajniki lepsze pasma nadawania BBC Szkot miał ogromną renomę z czasów wojny jako główne źródło informacji dla Polaków pod okupacją niemiecką, gdy auto alternatywy informacji i kwotę zmienia się dopiero tak jak pani już wspomniała w maju do końca 3maja 50 drugi roku, kiedy zaczyna nadawać głos wolnej Polski, czyli redakcja sekcji polskiej Radia wolna Europa już z Europy zgonach to była taka to istoty własności czy decyzja Amerykanów, żeby no i zwiększyć skuteczność działania radio wolna Europa budowano bardzo nam nadajniki bardzo dużej mocy budowa w Portugalii, ponieważ w radiu wolna Europa nadawało głównie na falach krótkich, a jak wiemy fale krótkie audycja na falach krótkich, jeżeli mają to sięga się przez Polskę Słowację Węgry to powinny być nadawane odpowiednie odległości czynienia z Niemiec, ale właśnie z Portugalią krańce kontynentu europejskiego, więc po pierwsze, potężna nadajniki w Europie po drugie z rozbudowanie zespołu w nowym Jorku tym Polski zespół Radia rozgłośnia radio wolna Europa liczy kilkanaście osób w Monachium, który to jest stosunkowo Liu od samego początku kilkadziesiąt osób, a w szczytowym momencie 100 kilkadziesiąt, a więc dużą większą bliskość usług do kraju lepsze źródła informacji i tak naprawdę to właśnie od pięćdziesiątego drugiego roku dopiero to stopniową radio wolna Europa staje się to główna oraz głośną zachodnią słuchano w Polsce rozpoczęli ten okres, kiedy radio zaczyna nadawać przez prawie cały dzień to było niemal 20 godzin programu dziennie Pogan bardzo zróżnicowanego na najwyższym poziomie niż te audycje, które były przygotowywane do wymiaru ku i dużo lepszy dopływ informacji jest to po prostu bliżej Polski, a także to jest absolutnie przełomowy moment początek nadawania za Europy początek działalności polskiej redakcji właśnie w bonach polską redakcją organizował Jan Nowak-Jeziorański czas wprowadzić go na naszą scenę pozwolę sobie zacytować taki dłuższy fragment jego przemówienia podczas inauguracji rozgłośni właśnie 3maja 50 tego drugiego roku mówił wówczas tak ludzkość nie może być podzielona na narody wolne narody w niewoli Rosja chce z nas wyłuskać wszystko co twarde nieugięte by zmienić naród Polski z plasteliny, która pozwoli się robić rosyjskich łapach na bolszewicką modłę nie wolno tego ułatwiać, chociaż jednak bitwa toczy się dziś w lasach na ulicach czy w podziemiu wiemy, że prowadzicie dziś inną walkę, od której zależy całe nasze przyszłe istnienie ta walka toczy się przede wszystkim duszach polskich w tej walce pragniemy dziś wziąć udział na falach Radia wolnej Europy będziemy mówili głośno to społeczeństwo polskie powiedzieć głośno nie może, bo ma knebel na ustach będziemy mówili wam prawdę o wypadkach rozgrywających się w świecie, którą sowiecki reżim chce przed wami ukryć by zabić was resztki nadziei zespół Polski, który zebrał się dziś wokół mikrofonu składa się z ludzi najróżniejszych przekonaniach zapatrywaniach politycznych, ale łączy nas ta cudowna umowa, którą daje dążenie do 1 będziemy informowali was wszystkich poczynaniach polskich na arenie międzynarodowej to porozmawiajmy chwilę o szafie tej redakcji no i o tym kto tworzył zespół Jan Nowak-Jeziorański to jest postać absolutnie charyzmatyczna i w ogóle kluczowa dla powstania sekcji polskiej w Monachium dla ogromnego sukcesu polskiej rozgłośni radio wolna Europa Jan Nowak-Jeziorański w Polskiej historii pojawia się oczywiście wcześniej niż nadawanie rozpoczęcie nadawania przez radio wolna Europa z Monachium to jest 1 ze słynnych kurierów rządu emigracyjnego kurierów, którzy kursowali między Londynem, a podziemiem w kraju po wojnie jest dziennikarzem BBC w Londynie także działaczem emigracyjnym działa w ramach polskiego ruchu wolnościowego niepodległość i demokracja to była taka grupa no i nowa nowe ugrupowanie powstaje po zakończeniu wojny, ale o podobną sympatią ach, częściowo piłsudczykowskiej dzisiejszym językiem byśmy wiedzieli, że ugrupowania centrowe i Amerykanie jego wybrali no myślę, że ze względu na doświadczenie radiowe, ale także ze względu na to, że był rekomendowany właśnie przez dosyć ważne ugrupowanie, o którym wspomniałem Polski wolnościowy niepodległości demokrację i jak badałem początki działalności Nowaka, gdyby formowania się polskiej redakcji w Monachium to chore były trudne można by były trudne z tego powodu, że tam było wiele rafy problemów po pierwsze, Amerykanie chcieli tworzyć tę polską rozgłośnią polską redakcję dialogu porozumieniu z polskimi ugrupowaniami politycznymi na emigracji one były skłócone rywalizowały osoba no a po drugie to jest dosyć zawsze trudny eksperyment, który często prowadzi do najlepszych rezultatów, jeżeli politykom oddaje się kontrolę nad programem radiowym jakimkolwiek programem informacyjnym i byłem pełen podziwu dla Jana Nowaka-Jeziorańskiego jak analizowałem jego działania tych pierwszych lat Monachium z 1 strony i prowadził dialog z wszystkimi polskimi ugrupowaniami emigracyjnymi nie stworzono takie ciało doradcze doradcze przy polskiej redakcji z Monachium złożone z przedstawicieli prezydenta sygnowanym przez najważniejsze ugrupowania polityczne polskie działające na emigracji, a z drugiej strony Amerykanie, którzy też chcieli wywierać wpływ na program do pewnego stopnia wy wywierali no to wszystko się mogą zakończyć klęską to znaczy nie programem radiowym, który byłby autentyczny, którego by nie wiem po prostu wyrazem politycznych propagandowych celów czy polskich emigrantów czy Amerykanów, a Nowakowi udało się stworzyć i coraz lepiej działający zespół radiowy nie antagonizuje przy tym trwale no najważniejszych ugrupowań polskiej emigracji czy miał z nim problemy i wiele partii politycznych emigracja się zorientował, że to nie one będą tworzyły program objąłby także mogą doradzać stało się krytyczne wobec Nowaka atakowały także publicznie polską sekcję Radia wolna Europa, ale mimo wszystko ta sekcja była tworzą tworzona radio było redagowane audycje radiowe były przygotowywane tego redagowane przez polską emigrację Nowak korzystał z najlepszych ludzi najbardziej utalentowanych i dziennikarzy czy ludzi, którzy dopiero stawały się dziennikarzami, których zaproszę do współpracy no z tego potencjału, którym dysponowała Polska emigracja z drugiej strony no i budową swoją autonomiczną pozycję wobec Amerykanów to mu też dosyć bolesny proces po Amerykanie radio stworzyli finansowali było z ich punktu widzenia bardzo ważnym instrumentem w wojnie psychologicznej takiego terminu używali przeciwko blok blokowi komunistycznemu więc, jakby Nowak stopniowo wywalczył sobie całkiem spory zakres autonomii, ale bardzo trudny proces jak fascynujący dla historyka dla każdego pokazywał, że zdeterminowana utalentowana jednostka i właśnie Jan Nowak-Jeziorański potraw potrafi bardzo trudnych warunkach stworzyć coś nową jakość rozgłośnię radiową, która działa przez kolejne dziesięciolecia 8 dzieci szły coraz większą popularnością portale początki były bardzo trudne mówił pan panie profesorze już o tym, że na, a radio dlatego było tak ważne było mało ten monopol informacyjny władz komunistycznych ne mówił pan różnorodnych audycjach pewnie jeszcze o tym chwilę porozmawiam, ale teraz chciałbym zapytać o reakcję jednej z2 strony, czyli zarówno Waszyngtonu jak i Moskwy na działalność Radia wolna Europa, bo np. z depeszy ambasady Stanów zjednoczonych w Warszawie do departamentu stanu Stanów zjednoczonych z lipca 50 tego drugiego roku dowiadujemy się, że audycje nadawane przez radio wolna Europa do Polski spotykają się z entuzjastycznym przyjęciem ludności często wypowiedzi Radia, że angażowanie się zbrojny opór w jakiejkolwiek formie byłoby narażaniem własnego bezpieczeństwa bez celu wywierają dobre wrażenie na Polakach mówi się także z aprobatą częstych ostrzeżeniach Radia przedwojenną histerią informatorzy namawiają programy tego rodzaju często powtarzać, bo może się ostatnio liczba ludzi biorących udział w organizacjach podziemnych i wielu Polaków wierzy, że wojna wisi na włosku w tym cytatem trochę wracamy do początku naszej dyskusji, kto jak długo wierzył w to, że trzecia wojna światowa już jest za progiem z drugiej strony mam taki cytat z konsulatu rosyjskiego, który stacjonował sobie w Szczecinie i jesienią pięćdziesiątego pierwszego roku uprzejmie donosił do Moskwy na wsi radioodbiorniki są szeroko rozpowszechnione tam, gdzie ich nie ma skład organizują zbiorowe słuchanie następnie ustnie przekazuje się ich treść notowanie profesorze czy Waszyngton w tych pierwszych latach działania Radia wolna Europa był zadowolony ze swojego dzieła no wreszcie jak szybko swoje działania podjęła Moskwa, aby głos z Radia, a wolna Europa zagłuszać waszym generalnie zadowolony, chociaż akurat nie przywiązywałbym zbyt wielkiej wagi do raportu amerykańskiego nie konsula ambasadora po często jest także w urzędnicy rząd nasza centrala chciałaby usłyszeć tak o oczekuję wiadomo, że Amerykanie wydatkowali bardzo duże środki bardzo energię poświęcił stworzeniu stworzenie Radia wolna Europa między właściwie no oczekiwał w Waszyngtonie oczekiwano potwierdzenia, że było warto natomiast no ja starałem się wziąć pod uwagę różne kryteria w ocenie na ile radio wolna Europa wolna Europa stało się i jest sukcesem na ile odegrał ważną rolę nawet pierwszych latach od rozpoczęcia i działalności w Monachium myślę, że jest sporo argumentów na rzecz tej tezy że, żeby to sukces jednak chociażby intensyfikacja rozbudowa systemu zagłuszania podjęta właśnie po pięćdziesiątym drugim roku i czy przez władze radzieckie czy przez władze polskie no po warto pamiętać, że audycję głosu wolnej Polski, czyli rozgłośni polskiej Radia wolna Europa były zagłuszane zarówno z Moskwy czy po staremu związku Radzieckiego, jaki zbudowanego pośpiesznie systemu zagłuszania na terytorium terytorium Polski i no udało się dotrzeć do wielu dokumentów strony polskiej, w których dokumentach rysuje się taki obraz w coraz wyraźniej postrzegania właśnie radio wolna Europa jako największego zagrożenia spośród wszystkich zagranicznych rozgłośni radiowych i my dlatego właśnie w radiu najpotężniejsze w sensie nadajników którymi dysponowało pięćdziesiątego drugie roku o długości nadawania programu zakresu fal, a im na im większy zakres fal nadawania tym od trudniej zabić takie audycje no, jeżeli bierzemy pod uwagę jak końska, ale środków czy finansowych organizacyjnych blok komunistyczny, ale także Polska przeznaczają na zwalczanie zachodnich innej audycji radiowych w dużej mierze właśnie radio wolna Europa jak możemy pokusić o taką ocenę, że było by te audycje były postrzegane jako bardzo duże zagrożenie dla właśnie monopolu informacyjnego komunistów, a pierwsze działania panie profesorze podjęły władze polskie czy władze polskie dopiero po zainspirowani ich przez władze na radzieckie, bo znalazłem np. taką informację o niesamowitym dokumencie, czyli tajnej uchwale, która została przyjęta w październiku pięćdziesiątego pierwszego roku przez radę ministrów w związku Radzieckiego i ta uchwała była zatytułowana o stworzeniu na terytorium Polski przeszkód dla antypolskiej propagandy radiowej przypomnę rada ministrów związku Radzieckiego przyjmuje taką uchwałę, że nasze będzie zajmować się stworzeniem na terytorium Polski przeszkód dla antypolskiej propagandy radiowej i wprawdzie bez podpisu Józefa Stalina, ale kobiety uchwały przesłano Bierutowa i 2 miesiące później minister bezpieczeństwa publicznego, którą był wówczas Stanisław Radkiewicz organizuje taką specjalną służbę zagłuszania obcych radiostacji, czyli co najpierw ten impuls siadł z Moskwy do Warszawy i oni pełnią niewątpliwie tak ten dokument pani cytują zresztą dobrze pokazuje mechanizm relacji między władzami radzieckimi władzami komunistycznymi w Warszawie to dotyczyło nie tylko z kwestii zagłuszania zachodnich audycji radiowych dotyczyło kwestii aparatu bezpieczeństwa wojska gospodarki no po prostu ta kontrola radziecka pod w Polsce nad tak nad władzami komunistycznymi polskim była bardzo ścisła i to właśnie określało ten specyficzny model relacji polsko-radzieckich w okresie stalinizmu po pięćdziesiątym szóstym roku ta kontrola jednak dużo dłużej nigdy nie będzie potem do końca istnienia PRL-u tak ścisłe radzieckiej kontroli już 6 było także to Moskwa oddelegował do Polski specjalistów od zagłuszania, którzy nadzorowali kierowali procesem budowania zagłusza ryk w Polsce nitką budowanie w sensie materialnym auto przybyła całkiem precyzyjna praca trzeba było no tak ten system zagłuszania zbudować, żeby no im to RO emitowane fale, które miał zagłuszać audycję rzeczywiście trafiały na fale emitowane przez nadajniki używane przez radio wolna Europa była taka wojna radiowa, która wymaga jednak pewnych kompetencji, których początkowo w Polsce nie było i rzeczywiście to Sowieci stworzyli ten Polski system zagłuszania nadzorowali go kierowali nim właściwy do pięćdziesiątego szóstego roku, a czy to zagłuszanie było skuteczne od razu powiem tak dla przykładu np. warszawskie zagłusza Arki stały, a w Forcie Mokotowskim przy ulica Racławickiej na budynku Dyrekcji kolei na Pradze, a z kolei w Poznaniu była zagłusza Arka w budynku ZUS-u przy ulicy Dąbrowskiego zresztą zdemolowano zagłusza Arkę podczas poznańskiego czerwca pięćdziesiątego szóstego roku tak zresztą jest to-li to czy pani wspomniała na końcu to jest jeszcze 1 dowód jak ważne by zachodnie audycje radiowe dla zwykłych Polaków po ten zrewolucjonizował zbuntowany tłum mieszkańców Poznania no i udaje się różne miejsca idą, jakby wyzwala więzienie atakuje urząd bezpieczeństwa, ale także niszczy zagłusza Arki zresztą także Bydgoszczy w listopadzie 50 koszt tego roku tłum zniszczą urządzenia zagłuszające no ja bym powiedział także i też proces, że budowanie systemu zagłuszania trochę czasu zajęło w szczytowym momencie, czyli po kilku latach od rozpoczęcia tej wojny radiowej no zbudowano system stosunkowo szczelny, ale szczelny od pewnego stopnia oceniały polskie władze, że w zależności od pory dnia od miejsca udawało się zagłuszać od 4080% audycji i zagranicznych rozgłośni radiowych czy w przypadku każdej z rozgłośni Top trochę inaczej najtrudniej było zagłuszać radio wolna Europa po tak jak powiedziałem nadawało na największej liczby częstotliwości i przyznaje więcej godzin w ciągu dnia, ale te liczby generalne nie wszystko mówią to znaczy paradoksalnie najskuteczniejszego zagłuszanie było w środku dnia, a wtedy ludzie na ogół są w pracy, a już mniej skuteczne było wieczorem, kiedy można zakładać, że największa grupa ludzi Radia słucha najsilniejszym systemem zagłuszania pokryte największe miasta z kolei na wsi stosunkowo łatwo można było słuchać zagranicznych rozgłośni radiowych i chłopi słuchali powiemy, że często byli represjonowani wysyłani do obozów pracy za może za sobą słuchanie, ale za przekazywanie informacji zasłyszanych w radzie także ten system nigdy nie skutecznych oczywiście utrudniał słuchanie Radia wolna Europa i innych rozgłośni i no ja sam pamiętam wizyjnego okresu albo osiemdziesiątych słucham czy Radia wolna Europa czy emisji głosu Ameryki, a to nie zawsze dało się słuchać było to jednak pewne utrudnienie tak samo na pewno było w latach pięćdziesiątych te dyskusje na temat audycji Radia wolna Europa uznawaną w PRL-u za szeptaną propagandę tak jak pan powiedział MO obóz pracy, a to grozi od 6 od 6 do 24 miesięcy znalazłam taką informację w ogóle co ciekawe to Gierek normalizujące stosunki z Europą zachodnią usiłował zmusić władze RFN do tego, żeby zakazały działalności monachijskiej rozgłośni jak się nie udało no to ponownie zaczęto na radio zagłuszać osiemdziesiąty ósmy rok jest ten czas, kiedy zagłuszania zaprzestano czy my wiemy panie profesorze ile osób w Polsce słuchało Radia wolna Europa i jaka była siła rażenia informacji, które się w radiu wolna Europa pokazywały jeśli chodzi o słuchalność to w latach pięćdziesiątych przez większą część lat sześćdziesiątych to to jest trudniejsze do oceny oczywiście radio wolna Europa uderzało na własną rękę oszacować skalę słuchalności robiono w ten sposób, że pracownic pionu analitycznego Radia wolna Europa stara się docierać do Polaków Czechów Węgrów przebywając zza żelaznej kurtyny, którzy przyjechali na zachód po pięćdziesiąty szóstym roku to ich udział Polaków to była rosnąca grupa ludzi i no zadawano pytania czy słuchają Radia wolna Europa i wychodziły te liczby z tych badań bardzo wysokie, a chodziło z nich, że słucha Radia wolna Europa nie zmieni kilkadziesiąt procent Polaków no i tutaj znowu pytanie o pierwszą metodę stosowaną, bo to próba na pewno nie była reprezentatywna docieramy do nie wiem dajmy na to kilku set Polaków, którzy akurat się znaleźli w krajach Europy zachodniej i na tej podstawie starano się ocenić duża ich część słucha Radia wolna Europa po drugie, znowu mam ten mechanizm, którym mówiliśmy w przypadku tych dyplomatów amerykańskich, którzy donosili do Waszyngtonu ogromnej skuteczności radio wolna Europa, czyli no chciano potwierdzić zasadności działania Radia wolna Europa środków, na które były na to przeznaczone, ale bardziej wiarygodne dane mamy od końca lat sześćdziesiątych rozpoczyna wtedy znaczy dotarłem do badań oficjalnego ośrodka ośrodka badań opinii publicznej stworzonego przez przez władze w Polsce to badania były nie były ujawniane były sprawy do dyspozycji no elity rządzącej i wydają się one dość wiarygodne wszystkim dlatego, że to był jednak profesjonalny ośrodek badań opinii publicznej podłogę, dlatego że wyniki tych badań wcale nie były zbyt optymistyczne dla komunistów mianowicie pokazywały, że w zachodnich rozgłośni radiowych słucha duża część Polaków i i toteż ciekawe ta liczba się, które odsetek zmienia w warunkach i stabilizacji słuchało, czyli np. pieszych ponad 70, kiedy ekipa gierkowska cieszyła się dość szerokim poparciem społecznym, kiedy nie było silnych konfliktów społecznych wtedy raz zachodnich rozgłośni radiowych słuchało stosunkowo niewiele niewielka część Polaków pytam takie dane z początku lat siedemdziesiątych Radia wolna Europa słuchało niecałe 8% Polaków notabene to nie jest mało dzisiaj myślę, że czy Radia komercyjne Radia czy rozgłośnie publiczne działające w Polsce mają 8% słuchalności uważają ją za zupełnie niezłą natomiast momentach kryzysu napięć politycznych Polacy zaczynali masowo w skali masowej słuchać zachodnich rozgłośni radiowych i pamiętam, że dane z roku 80 tego 80 pierwszego 80 do drugiego, czyli strajków sierpniowych legalnego działania Solidarności potem stanu wojennego pokazują, że około połowy Polaków szkoły Radia wolna Europa to już jest gigantyczna odsetek myślę, że żadne radio komercyjna Polsce ani być może w żadnym innym kraju Unii Europejskiej nie wiem słyszałem tak szerokim szerokiej skali słuchalności to są miliony ludzi i w związku z tym możemy powiedzieć, że w tych momentach kryzysowych radio wolna Europa stawało się dla no bardzo dużą część Polaków być może połowy Polaków tak jak te dane sugerują podstawowym alternatywnym źródłem informacji w stosunku do oficjalnej propagandy chciałbym panie profesorze zapytać o jedną z najsłynniejszych audycji, która była nadawana na falach Radia wolna Europa za kulisami partii bezpieki taki nosiła tytuł została wprowadzona na antenę w wyniku osobistej decyzji Jana Nowaka-Jeziorańskiego nadawano ją od października 50 tego czwartego roku do stycznia roku 50 tego piątego rzecz jasna chodzi o Józefa światło funkcjonariusza ministerstwa bezpieczeństwa publicznego, który w listopadzie pięćdziesiątego trzeciego roku podczas podróży służbowej do Berlina wschodniego przedostał się do amerykańskiej strefy miasta po prostu uciekł na zachód amerykańskie władze najpierw przetransportowało go do Frankfurtu, a potem do Waszyngtonu światło to to jest my postać bardzo negatywna brutalny podczas przesłuchań bił okradał swoje ofiary i to ucieczką właściwie ratował swoją własną skórę, bo chyba nie przeżył żadnej duchowej przemiany prawda zorientował się, że po śmierci Stalina po aresztowaniu Berii przyjdzie jakaś odwilż jakaś zmiana i że on może za swoje zachowanie zapłacić najwyżej rzecz ujmując odsunięciem od dotychczasowych zadań no, więc ucieka Amerykanie tam przez wiele miesięcy przesłuchują, skąd pomysł, żeby o wnętrzu tego co dzieje się w komunistycznej Polsce z punktu widzenia na funkcjonariusza reżimu tak sił przemocowych represyjnych opowiadać na antenie Radia wolna Europa i czy to była łatwa decyzja no to bardzo dobry przykład, który pani przywołała po poprzednio mówiliśmy o tym jak był zasięg słuchania Radia, ale 11 rzeczy zasięg i jakieś oceny ile milionów ludzi może słuchać Radia druga rzecz to jest jak ocenić skuteczność konkretnie konkretnych przypadkach audycji radiowych i akurat i przykład audycji Józefa światły jest chyba tutaj najciekawsze pokazuje najbardziej dobitny sposób bardzo duży bezpośredni właśnie natychmiastowy wpływ audycji Radia wolna Europa myślę, że niema innego przykładu historii Radia wolna Europa, kiedy ten wpływ byłby tak mierzalny znaczący i natychmiastowy natomiast, skąd ten pomysł no ja mówię mówię jestem o pełen uznania dla działalności Jana Józef i Jana Nowaka-Jeziorańskiego jego wspomnień również bardzo ważnym źródłem informacji także dla historyków, ale w tym przypadku nie do końca się zdradzą wiele Nowakiem Jeziorańskim już to on nie on podejmował samodzielnie decyzję o wykorzystaniu światły światło niezwykle ważnym źródłem informacji atutem propagandowym dla Amerykanów już właśnie od końca lat czterdziestych ulice amerykańskiej w takich dokumentach programowych, które miałem okazję czytać uznawano, że należy wykorzystywać propagandowo polityczny tzw. effector, czyli uciekinierów zza żelaznej kurtyny pochodzących właśnie elity władzy, że ani przynoszą wiedzę unikalną, którą można wykorzystać dla skompromitowania komunistów to jest właśnie przypadek świat to była prawdopodobnie najważniejsza operacja propagandowa dziedzinie wolni wojny psychologicznej przeprowadzona w okresie zimnej wojny przez w pierwszym dziesięcioleciu zimnej wojny przez Amerykanów światło był tak jak pani spełnia, wdrażając postacią był wysokiej rangi funkcjonariuszem ministerstwa bezpieczeństwa publicznego ale, toteż to świadczyło o jego budowało jego wartość dla Amerykanów musi solidarnie widziało się wszystko o działaniach i aparatu bezpieczeństwa i w dużej mierze o komunistycznej elicie, ponieważ ona wicedyrektorem dziś dziesiątego departamentu ministerstwa bezpieczeństwa publicznego, który rozpracowywał kadry partyjne rząd wiedział niezwykle wiele o no czy intymnych szczegółach życia wielu działaczy komunistycznych wysokiego szczebla no i ne jestem przekonany zresztą na krajach takie dokumenty, które potwierdzają, że to nie tylko o Jan Nowak-Jeziorański jego dziennikarze przygotowywali te tzw. rewelacji światło, ale była operacja, w której brał udział także brał brał udział także Centralna agencja wywiadowcza ta Łucji były przygotowane bardzo starannie były emitowane regularnie od jesieni pięćdziesiątego czwartego roku i też można stawiać na ile wszystko mówi światu było wiarygodne prawdziwe ale niemniej jednak to był czas ogromne ujawnią szczegóły tak by zza kulis też taki tytuł hit tego jego audycji zza kulis bezpieki i partii i wiadomo, że tych audycji słuchano także słuchali członkowie elity partyjne znalazł taki dokument, z którego wynikało, że niemal wszyscy funkcjonariusze jakiegoś urzędu bezpieczeństwa wojewódzkiego urzędu bezpieczeństwa w godzinach pracy słuchali aut radio wolna Europa akurat w audycji świat i no to był duży cios dla władz komunistycznych i bardzo szybko nastąpiły pierwsze reakcje rozwiązano ministerstwo bezpieczeństwa publicznego w grudniu pięćdziesiątego czwartego roku zwolniono część funkcjonariuszy najbardziej winnych no wręcz zbrodni tortur na więźniach, o których mówił też światło takich jak Józef Różański dyrektor departamentu śledczego aresztowano i potem następuje także reakcję w kręgach partyjnych jest już w styczniu 50 pierwsze piątego roku plenum komitetu centralnego PZPR, kiedy to no po raz pierwszy właściwie mówi się podejmuje różne decyzje, które uważa się za początek odwilży w Polsce i często wprost na tych w trakcie dyskusji dotyczących no tego siedział w okresie stalinowskim następują bezpośrednio odwoływać odwołanie do audycji świat, jakby na coś dosyć wyjątkowego, że doszło na naradzie kierowniczego aktywu minister bezpieczeństwa publicznego czy też na plenum komitetu centralnego polskiej dążenie partii Robotniczej mówcy nawiązują do audycji Radia wolna Europa także, jeżeli szukamy już takiego impulsu konkretnego, który przyspiesza od Which Spisza destalinizację po śmierci Stalina umiera w marcu 50 trzeciego roku to właśnie są audycje Józefa światło i moim zdaniem jest największy sukces w historii rozgłośni polskiej Radia wolna Europa być może całej rozgłośni tylko polskiej wszystkich sekcji Radia wolna Europa nie było innego przypadku moim zdaniem w okresie w całym okresie Radia wolna Europa, kiedy ten pół ból tak ważny bezpośredni i łatwy do zmierzenia jak w przypadku audycji Józefa światły ostatnią audycję radio wolna Europa nadało dziewięćdziesiątym czwartym roku no oczywiście wolnej Polsce były wolne media radio tracił rację bytu przez tętnicę powiedział kiedyś, że uruchomienie tej rozgłośni było największym sukcesem ideologicznej zimnej wojnie Zachodu ze Wschodem, a zgoda panie profesorze myślę, że także, że ten wpływu ogromny trwał przez dziesięciolecia władze komunistyczne niezmiennie poświęca ogromne środki ogromnie wiele energii zwalczanie Radia wolna Europa i sądzę, że my i przynajmniej w dziedzinie informacyjnej w dziedzinie i przepływu idei nie było ważniejszego instrumentu działania niż radio wolna Europa prof. Paweł Machcewicz był z nami historyk Instytut studiów politycznych Polskiej Akademii Nauk bardzo dziękuję panie profesorze za rozmowę dziękuję bardzo, państwu dziękuję za wspólnie spędzony czas oczywiście zapraszam na audycję powrót do przeszłości już za tydzień dobrej nocy Zwiń «

PODCASTY AUDYCJI: POWRÓT DO PRZESZŁOŚCI

Więcej podcastów tej audycji

REKLAMA

POPULARNE

REKLAMA

DOSTĘP PREMIUM

TOK FM Premium teraz z rabatem 40%. Wybierz pakiet Standardowy z aplikacją mobilną - podcasty, audycje i radio bez reklam zawsze pod ręką.

KUP TERAZ

SERWIS INFORMACYJNY

REKLAMA
REKLAMA
REKLAMA