REKLAMA

Kim byli polscy Muszkieterowie działający podczas II wojny światowej?

Maciej Zakrocki przedstawia
Data emisji:
2022-07-26 23:00
Prowadzący:
W studio:
Czas trwania:
52:00 min.
Udostępnij:

Niewiele wiadomo o Muszkieterach - jednej z pierwszych polskich organizacji konspiracyjnych powstałych podczas II wojny światowej. Kim był jej lider, wynalazca i inżynier Stefan Witkowski? Dlaczego został zlikwidowany? Rozmowa o książce "Muszkieterowie 1939-1942" z jej autorem, Adrianem Sandakiem.

AUTOMATYCZNA TRANSKRYPCJA PODCASTU

Transkrypcja podcastu
Maciej Zakrocki przedstawia dobry wieczór we wtorek 26lipca, a czasem wyborze tematu do historycznego wydania audycji pomaga kalendarium, ale często też jakaś nowa książka, która ciekawie przedstawia coś kogoś co było ważne w naszych dziejach, a najlepiej, gdy historia taka jest tajemnicza nie do końca jasna trudna do ostatecznego wyjaśnienia i właśnie mamy coś takiego od okazała się książka muszkieterowie 19391942, którą napisał pan Adrian sam tak serce mi mocniej Rozwiń » zabiło, bo w moim życiu zawodowym muszkieterowie już kilkakrotnie pojawili, a najwięcej emocji towarzyszyło mi podczas produkcji filmu dokumentalnego z udziałem słynnej agentki Muszkieterów hrabiny Klementyny Jankowskiej udało się odwiedzić ją w Never francuskim domu na kilka miesięcy przed śmiercią mimo bardzo sędziwego wieku pięknym polskim językiem, ale też, gdy było trzeba po angielsku francusku opowiadała o swojej misji, jaką powierzył jej szef Muszkieterów Stefan Witkowski pokazałam dokumenty, z których wynikało, że dokumentację z jej wojennej i pracy brytyjskie władze uznały w dużej części za tajną przez 100 lat cóż to musiały być zatem za materiały niestety, przygotowując się do tego filmu udało mi się dotrzeć do bardzo niewielu źródeł do opracowania artykułów, w których Wiasny pełny sposób ktoś opisał dzieje organizacji głębokiego wywiadu jak mówiono o muszkieterach, dlaczego tak fascynująca grupa pełna niezwykłych osobowości, ale też pełna wielu sprzeczności dziwnych akcji, które organizowała nie stała się dla jakiego historyka tematem poważnej pracy nie ma dokumentów archiwa są puste niedostępne, a może fakt, że ludzie wywiadu z definicji zostawiają zbyt wielu śladów utrudnia potem podążanie tropem teraz próby takiej podjął się nie zawodowy historyk pan Adrian sam tak, choć wielu znakomitych historyków, żeby wymienić niedawnych gość audycji prof. Grzegorza Bukowskiego czy pana prof. Piotra Niwińskiego wspierało go o wpisaniu i tak powstała bardzo ważna książka potrzebna w tej wyjątkowo pustej przestrzeni oczywiście z tych wszystkich powodów wspomnianych przed chwilą i w niej nie znajdziemy odpowiedzi na wiele pytań, ale przynajmniej wiemy, o co pytać, czego ewentualnie dalej szukać, bo w tej pracy mamy zebrane najważniejsze informacje o muszkieterach mamy masę zaprezentowanych dokumentów, do których dotarł autor mamy biogramy czołowych postaci organizacji słowem w 1 miejscu znalazło się to co tajemniczym Witkowskim jego ludziach powinni wiedzieć miłośnicy historii Polski, a kasy przecież są we wtorkowe wieczory z radiem TOK FM przy uchu prawda drodzy słuchacze za chwilę będzie z nami pan Adrian Sander opowie o swojej pracy nad książką o tym co udało mu się ustalić jeśli chodzi o tę tajemniczą organizację przywoła kilka wątków, które dowodzą jak wiele wiemy i nie wiemy o muszkieterach przed nami fascynująca podróż do przyszłości, na które już teraz zaprasza Maciej Zakrocki przedstawia no jest z nami zapowiadany gość pan Adrian Sander autor książki muszkieterowie 19391942 dobry wieczór był też panu dobry państwu dziękuję za zaproszenie do programu bardzo byłbym ciekaw pan myślę, że słuchacze też tak oczywiście krótko, żeby nam pan zdradził, skąd zainteresowanie muszkietera mi akurat się pojawił pan w moim przypadków ucha, kiedy dostałem takie pytania także mniej więcej mam przygotowaną wersję do tego ma ciekawe, ale prawdziwą okazuję taką prawdziwą wersję nie taką specjalnie dla mediów wymienienie prosimy wersja jest taka rzeczywiście one się nie zmieniła można powiedzieć o NATO przygoda rozpoczęła się od Krystyny Skarbek to znaczy jeszcze zanim nadeszła moda na Krystynę Skarbek teraz praktycznie wizję spojrzymy jakąkolwiek gazetę książkę Krystyna Skarbek pojawia się bardzo często natomiast ja dobrych parę nawet działalność też przepraszam DSW pojawiła w właśnie w audycji tej, w której dzisiaj pan gościmy, ale toteż, dlatego że teraz była rocznica tak tak tak 70 tak rocznica pierwszej tak śmierci, bo zginęła tak 15czerwca pięćdziesiątego drugiego roku mniej więcej właśnie gdzieś w połowie czerwca na niebyła oni audycja, ale przepraszam, bo przerwa nie wpadł, kiedy w ręce jest taka publikacja Zygmunta Kałużyńskiego com, który do czytania pod prysznicem jak giną polskiej hrabianki i tam był właśnie taki artykuł, który dotyczył Krystyny Skarbek jej śmierci no wiemy czy większość państwa pewnie słuchaczy, że został zasztyletowany przez swego odrzuconego kochanka no ja pociągnąłem ten temat zacząłem interesować Krystyną Skarbek jeszcze wtedy było niewiele materiału na ten temat i dotarłem przez Krystynę Skarbek Muszkieterów i tak rozpoczęła się ułoży moja przygoda z tą organizacją czy pana takie poczucie, jakie ja miałem oczywiście znacznie mniejszym stopniu, dokumentując historię tej organizacji przed produkcją takiego mojego filmu dokumentalnego pani Klementynie Jankowskiej, że właśnie ta fascynująca i czeka organizacja właśnie nie jest dokumentowana dobrze to znaczy inaczej no pan teraz dużym stopniu też zrobił i ale dokumenty były właśnie w różnych miejscach porozrzucane do wielu oczywiście nie ma dostępu miał pan cały czas takie poczucie, że co tu jest takiego, że tak mało tak wielu historyków rzuciło na Aten w sumie wydaje się fascynujący temat miałem mam takie poczucie do tej pory dokładnie tak jak pan powiedział niewielu historyków zawodowych zajął się tym tematem 1 historykiem i to dosyć znaczący jest historyk emigracyjny Roman budżet, który napisał książkę właśnie tytułem muszkieterowie, jednakże nie jest pełna taka powiedzmy znaczeniu monografia dotycząca tej organizacji i mnie tak ten temat zafascynował, że postanowiłem się w niego zagłębić zacząłem szukać zbiera wszystkie rozproszone materiały publikację weryfikować to co udało mi się znaleźć z i tak po prostu przez kilka dobrych lat około 34 dla zbierałem materiały coś zaczęło się pojawiać nazywa się sytuacja klarowna, ale nie na tyle to już od razu można powiedzieć, że wszystkie kwestie zostały rozwiązane, bo tak jak pewnie słuchacze Radia wiedzący, którzy słyszeli od organizacji narosło wokół niej masę mitów niedomówień niedopowiedzenie różnych sensacyjnych historii z w tej organizacji, o czym warto też od razu wspomnieć inż. Stefan Witkowski jest uważany przez niektórych za geniusza za wynalazcę, przez który jest uważany za hochsztaplera blogera i człowieka pasek na plener i takiego byśmy powiedzieli w dzisiejszym języku człowieka, który miał parcie na szkło także, ale się wiele informacji, które właściwie, jeżeli już jesteśmy Witkowski może rzeczywiście od niego zaczniemy skoro koro już po pierwsze, pojawił po drugie, no i przy okazji poproszę pana o też krótką informację właśnie, skąd wzięli i ci ci ludzie, dlaczego tak nazywali tak dalej, ale m.in. skoro właśnie miał pan, że Witkowskim są tak skrajne opinie to jednocześnie właśnie pana książce można znaleźć przykłady wypowiedzi różnych ludzi bardzo niektórzy no zacni i szlachetni, którzy potwierdzają NIK, który przynajmniej informację o geniuszu Witkowskiego jeszcze możemy już innego typu, bo będziemy oczywiście się skupiać na jego pracy w czasie drugiej wojny i szefowania muszkietera natomiast no wcześniej robi tą ten mit wokół siebie jakiegoś niezwykłego wynalazcy i niektórzy też obmywają niektórzy przypominają, że przecież nikt poważnie się nie zajął tymi jego pomysłami, ale z kolei realizuje strony przy przywołuje pan w książce pana Jana Borowskiego profesora zwyczajnego adiunkta szefa sztabu naczelnego wodza w Londynie prawda który, opisując swoje spotkania z Witkowskim no przyznaję, że to był człowiek wielkich talentów, że niektóre jego pomysły, że tak widziałem, żeby w tym nazywam Rafał Zwolak jak ja to ja przepraszam, bo rozgadany oraz ja panu przerwę, bo jak dokładnie teraz powiedzieć, że pan Podolski oni się znali dawnych czasów, bo trzeba powiedzieć, że Stefan Witkowski może kilka słów na temat jego pochodzenia, skąd się pojawił się urodził może urodzić tysiące trzecim roku w Moskwie, gdzie ojciec i zrobił studia medyczne był lekarzem laryngologiem tam rodzina przez jakiś czas mieszkałam i później ojciec był wojskowym lekarzem walczył w wojnie pierwszej wojny światowej i po zakończeniu wojny rodzina przeniosła do Humania na Ukrainie tam też ojciec był takim dosyć znanym społecznym działaczem polonijnym polskim natomiast Stefan Witkowski miał pierwsze szlify w harcerstwie tam też właśnie datuje się znajomość wspomnianych przez pana redaktora prof. Podolski Podolski napisał kilka książek i jednym z rozdziałów swojej książki właśnie opisał znajomość z Witkowskim ja nie zgodziłem się z panem redaktorem, że on w jakim stopniu chwalił wynalazki Stefana Witkowskiego wręcz przeciwnie ME stwierdził, że te wynalazki były utopią tylko wspomnę akurat w tym artykule, w którym Podolski pisał dotyczyło wynalazku z dosyć dziwnego nawet jak dzisiejsze czasy to znaczy wyprowadzenia energii elektrycznej z powietrza no zebrały się różnego rodzaju komisje, które oceniały ten patent stwierdził, że jest to mrzonka utopia, że mało tego powstało nawet kilka takich jakich masztów elektrycznych, które miały to to energia z powietrza wyczerpać, jednakże nie doszło do tego stwierdzono, że niemożliwe ponad 2 kolejne takie przykłady, które jednak nie świadczy o geniuszu Stefana Witkowskiego bardziej o tym micie, którym pan wspominał, bo Witkowski potrafi dbać o swoją grę o swój miecz właśnie stworzył takimi takiego człowieka, który potrafi wszystko pierwszym takim wynalazkiem były słynne morze wielu słuchaczy słyszało o czymś takim promienie śmierci my się osobiście kojarzy z laserem współczesnym wiemy, że dopiero raczkuje gdzieś tam w armiach nowoczesnych natomiast skończyło się to znowu klapą zainteresował się tym nawet prezydent Mościcki, ale nic z tego nie wyszło Stefan Życzkowski obiecywał, że to będzie Super tajna broń, która tam przyczyni do naszej potęgi militarnej, ale to była tylko faza na etapie pomysłów nie weszło do fazy realizacji praktycznej kolejnym przykładem trochę wcześniejszym 2008. promienie śmierci były w 2008. co pamiętam 2007. roku był taki pomysł Stefana Witkowskiego i jego przyjaciela Norberta Jezierskiego, aby skonstruować aeroplanu, który miał przedostać się Warszawy do nowego Jorku i musimy mieć na względzie, że to były takie czasy raczkujących rekordu już jakiś szczytny technika się budziła tak nowoczesne samoloty nowoczesne statki i Stefan Witkowski świetnie się, kto pisał i stworzył nawet takie euro plan, którego zdjęcie z mojej książce niemniej, skracając historię, żeby nie zanudzić całkiem na temat tych wynalazków, a plan nie dotarł do portu uszkodził się podobno podczas transportu i nie ma dalszego ciągu, więc ja tego, żeby wyjaśnić, iż byłyby, dlaczego tak o tym mówiłem, bo ja odebrałem te fragmenty książki z pana książki tej relacji Jana Podolskiego jako rzeczywiście opisy czegoś co się nie udało, ale jednocześnie on pisze, że poważne gremia się tym zajmowały więcej tylko w tym sensie mówię, że nic oczywiście nie wyszło natomiast, jeżeli rada wydziału elektrycznego Politechniki warszawskiej jakimś pomysłem Witkowskiego zainteresowała to rozumiem, że przynajmniej widzieli w tym jakąś myśl, której może nic nie wyszło tak, ale że może też zupełnie nie ma sensu z tego rezygnować, a priori no inne zioła, lecz także, że w ostatni już tak rzeczywiście teraz to już przechodzimy do lat trzydziestych gdzieś w połowie lat trzydziestych pułkownik broni Pancernej Franciszek Krzystof ski oraz inżynierem mogą w pomorskim na polecenie Rydza-Śmigłego to ważna informacja, ponieważ Rydz-Śmigły myślę, że będą również, że żyją w naszej rozmowie Tychy, ponieważ panowie dosyć dobrze znali, więc na polecenia Rydza-Śmigłego tych wyżej wymienionych 2 panów pojechał do Szwajcarii, gdzie w latach trzydziestych praktycznie całą dekadę od trzydziestego roku do 3009. roku przebywał Stefan Witkowski i tam zajmował się bliżej nieznanymi ich wynalazkami działalnością wynalazł są tak można powiedzieć i panowie mieli przyjechać sprawdzić czy na rzecz naszego wojska silnik silnik samochodowy albo takich maszyn, które miały poruszać po drogach mieli dokonać oceny czy warto chodzić ze Stefanem Witkowskim jakieś relacje właśnie takie no i oni tam pojechali no nie opisze całej wizyty, bo to za dużo czasu nam zajęło natomiast efektem tego było to, że Stefan Witkowski przebił projektu, bo panowie rzeczywiście nie ustalili jakąś wstępną współpracę na temat tego silnika, który miał być silnikiem to też ważne też pojawiać często w naszej historiografii i silnikiem na wszelkiego rodzaju paliwa łącznie na olej z oliwek tak dokładnie było napisane gdzieś tam ona wlicza się w prasie amerykańskiej, która się tym zajmowała, bo tu było bardzo głośne nowe i było spotkanie w naszym ministerstwie wojskowym i tam był gen. Rayski szef naszego lotnictwa, który po przeczytaniu i zapoznaniu się wstępnie pomysłem tego projektu zdradził wiceministrowi, który był obecny na tym spotkaniu, żeby bez wezwał żandarmeria, żeby wyprowadzili Witkowskiego jako hochsztaplera wyszedł ze spotkania natomiast gen. Maksymowicz Zaczyński, który był pod urokiem ma Stefana Witkowskiego może nie znał się dobrze na technice tego nie wiem natomiast jak wyższa ten interes popiera auto, ale później okazało jednak, że nasi inżynierowie z państwowych zakładów więzienie i niestety nie dopatrzyli się w tym wynalazku jak i wielkich jakiś korzyść korzyści, które mogły z tego wynalazku płynąć znowu zmarł śmiercią naturalną także to kończąc już tematy wynalazczości, więc szczerze mówiąc nie znam żadnego takiego wynalazku, który wyszedł poza fazę projektów i deski kreślarskiej Stefana Witkowskiego no i pokazuje, że kraj był już rynkowy żyć w mieście nad i pokazuje, że 1 człowiek był nietuzinkowy, że coś tam w ogóle miał poza tym przez fakt ten jego życiorys to, że już m.in. właśnie pracował w tej Szwajcarii to była szansa na no i szlifowania języków to była szansa na wyrabianie kontaktów to wreszcie była szansa na kontakty chociażby takimi osobami, o których pan już wspomniano chociażby gen. Maksymowicz Raczyński, ale Rydz Śmigły, ale też Paderewski itd. no, więc to jest gość, który się zaczął kręcić, że tak powiem ważny waży Rachid towarzyszy wyrażony tylko wtrącę, jeżeli pan pozwoli, bo może nauczyć ten pan z domu nam starczyć czasu na powierzchni w tych też naszego pana wyższego, które też często pojawia różnego rodzaju publikacjach jest powtarzalny powielany tak jak wiele różnych wątków dotyczących życiorysu Witkowskiego w twierdzi, że Paderewski był krewnym Stefana Witkowskiego co kategorycznie został wykluczony przez żyjącą jeszcze rodzina Stefana Witkowskiego znaczy bratanicę, którą miasto w kontakcie i niedawno zmarłego siostrzeńca pana Lecha Piotrowskiego, który również zaprzeczyli i nie ma żadnego pokrewieństwa pomiędzy Stefanem Witkowskim Ignacym Paderewskim trzeba jasno powiedzieć, żeby to już nigdy więcej się nie powtarzało aktora czy chodziło bardziej jako to, że tam w tej Szwajcarii mu się z nim mężczyzna jest bardzo prawdopodobne warszawski próbował znaleźć mecenasa krótko mówiąc finansowego w osobie Ignacego Paderewskiego, który był osobą ustosunkowany bogatą i każdy taki wynalazca, który nie ma środków dostępu do środków finansowych próbuje znaleźć sobie by mecenasa, który mógłby sponsorować tak też było w składzie na przykładzie tego planu, który miał nazwy stanowi o tym zapomniałem powiedzieć o imiona śmiałków strefami Norbert to takim sponsorem był przemysłowiec gnieźnieński Edward Grabowski dlatego gnieźnieński, ponieważ Stefan Witkowski w latach dwudziestych uczył się w liceum w Gnieźnie tam jego ojciec był komendantem szpitala wojskowego jako lekarz pani dzień musimy strasznie przyspieszyć naszą powie, żeby rzeczywiście to co jest kluczowe na mnie umknęło ze względu na brak czasu jak bardzo krótko proszę powiedzieć co się dzieje z Witkowskim w czasie kampanii wrześniowej, bo się też pojawia pewien znak zapytania związany z gen. Bergiem i bitwą pod Kockiem czytam można znaleźć no, jakby przyczyny powstania organizacji Muszkieter można znaleźć jak najbardziej taka z geneza powstania Muszkieterów, ponieważ Stefan Witkowski wg jego słów potwierdzonych przez płk. Adama Blair, który był dowódcą dywizji kolejny w składzie samodzielnego Polesie znajduje się pierwsza informacja, że Stefan Witkowski stworzył oddział dywersyjny sile kilkudziesięciu osób, który walczył z Niemcami Sowietami i do tego stopnia, że nawet pułkownika złożył wniosek o przyznanie Virtuti Militari Stefanowi Wyszyńskiemu do czego jednak, że nie doszło i to jak powiedziano krótko mówiąc to skończyła się kampania z skończyła się nasza wojna Stefan Witkowski znalazł się w Warszawie i tam właśnie rozmawiając ze swoimi przyszłymi członkami organizacji powiedział, że z polecenia właśnie gen. Kleeberga ma stworzyć organizację, która będzie walczyć z okupantem taka byłaby geneza natomiast nigdzie nie jest potwierdzone, ponieważ znamy te informacje tylko ze słów Stefana Witkowskiego i w niewielkim zakresie ze słów płk. Adama Hitlera który, jednakże odniósł wrażenie, że gen. Cleber w ogóle nie znał Stefana Witkowskiego, więc taka jest geneza mówi też 2 słowa dopowiedzieć do tego chodzili zaś Klementyna Mańkowska na ten temat wspomina tak tak gmina Klementyna Mańkowska dosyć szczegółowo właśnie te początki opisała w swojej ciekawej książce moja misja wojenna, czyli przeniesiemy się za Klementyna Mańkowska na plac Zbawiciela do mieszkania Teresy Łubieńskiej, która była bliską przyjaciółką Stefana Witkowskiego jeszcze sprzed wojny, gdy na marginesie można dodać, że często wokół Stefana Witkowskiego pojawiały się kobiety pojawiały się arystokratki i tam właśnie w tym mieszkaniu zostali zaprzysiężeni pierwsi członkowie organizacji w tym Klementyna Mańkowska, która była spokrewniona z Teresą lubińską i wraca do tej nazwy od czego pochodzi właśnie nazwa organizacji to sam Stefan Witkowski 1 ze swoich pierwszych raportów do naczelnego dowództwa, które polskiego, które w tym momencie było we Francji napisał, że nas będzie pochodzić, że podstawową bronią organizacji będzie ręczny karabin maszynowy, czyli nowoczesny muszkiet strony nazwą muszkieterowie tak tak osobiście napisał do dowództwa na na Zachodzie, więc taka byłaby historia powstania tej nazwy jeszcze niektórzy badacze doszukują się w zeznaniach Czesława Szadkowskiego, który był bliskim współpracownikiem szefa Muszkieterów, że nazwa może pochodzić od ręcznego od przeciw pancernego karabinu kryptonim UR 35, które miało odpowiednią długość mogła się kojarzyć właśnie z ze starymi solidarnymi już świętami, więc taka wersja też krąży ja skłaniałbym się tutaj pierwszy skoro sam Witkowski o tym pisał, więc daje mi się, że ona może być jak najbardziej prawdziwa i wydaje się warto wspomnieć, zanim przejdziemy dalej kończąc temat jego początków historii Muszkieterów, że również w tym raporcie z grudnia 3009. czyli samym początku okupacji Witkowski napisał, że nasza praca, czyli organizacji będzie polegał na przygotowanie powstania zbrojnego czy mamy organizację stricte taka, która miałaby walczyć z Niemcami jako ono inne organizacje niekoniecznie wywiadowczych dopiero w styczniu czterdziestego roku następuje zmiana charakteru organizacji i Stefan Witkowski pisze, że przechodzimy na kontrwywiad wywiad sprawy właśnie z tym związane, czyli już tym czym muszkieterowie, że zajmowali przez cały okres swojego istnienia może tylko dodam od siebie właśnie z czasów, kiedy opracowywałem dokumentację do filmu Klementynie Bańkowskiej, że ta obecność osób z arystokracji niebyła też przypadkowa tak ona przynajmniej twierdziła nie brała się tylko z powodu takiego, że Witkowski i lubił Towarzystwo z wyższych sfer, ale on wychodził i to daje logiczne ze słusznego takiego założenia zresztą potwierdza to życiorys Klementyny Markowskiej, że to byli ludzie, którzy z racji właśnie swojej pozycji mieli nie tylko znajomość języków wydział wyniesioną z domu ale, ale również znajomość Europy i znajomość wielu wpływowych rodzin na terenie całej Europy, ponieważ często te arystokratyczne rodziny również ze względu na małżeństwa zawierane w ten sposób stawały się wręcz częścią jakiejś 1 wielkiej rodziny tak dokładnie tak jak pan redaktor powiedział i równanie jezdni oraz w zamyśle była solidnym oligarchię Klementyna Mańkowska ona się to świetnie spisuje, ponieważ rzeczywiście była arystokratką rzeczywiście była ustosunkować na możemy od razu tak powiedzieć, żeby już nie brnąć dalej, że znała wielu wysoko postawionych oficerów niemieckich w tym znane takie nazwisko Rudolf Szeliga, który był dyplomatą niemieckim na terenie Polski państwo bankowcy znali się z nim jeszcze sprzed wojny dlatego ona miała wiele otwartych drzwi na terenie Europy poza tym tak jak pan użył określenia rodzina rodzina arystokratyczna w domyśle rzeczywiście można powiedzieć, że ci ludzie jakby trochę ponad podziałami czasami działali z czasów wojny i łatwiej było nawiązywać kontakty krótko mówiąc załatwiać różnego rodzaju sprawę tak właśnie było Klementyna Mańkowska, która dzięki tym swoim koneksjom dzięki swoim znajomościom językowym dodatkowym jeszcze takim na marginesie można powiedzieć, że była typowym przykładem aryjskiej urody była postawny przystojny kobietom w blond włosach niebieskich oczach, więc wpisywała się kawą i rasowy Niemców bez są też może w jakim zakresie oddziaływało na odbiorców natomiast w mieście dotarcie do tych arystokratów, że oprócz tego, o czym pan wspominał, że to otwierało drzwi koneksje tak dalej jest określić byli też w stanie dobrze finansowo szczegóły Stefan Witkowski też korzystał, ponieważ np. wspomniana wcześniej Teresa Lubińska była gotowa zostawić swoje mieszkanie np. dla celów jak wynalazczości to jeszcze przed wojną natomiast w czasie wojny tutaj możemy już przejść do działalności Muszkieterów warto by wspomnieć, że muszkieterowie nie mieli oparcia żadnego powiedzmy żadnej partii politycznej ani nie byli umocowani, w jakich kręgach wojskowych tutaj należy oddać hołd i część Stefanowi Witkowskiego z Witkowski Emu jego operatywności jego zaradności i zdolności przekonywania odbiorców do własnych racji tym znaczeniu rząd sam stworzył taką organizację to już należy uznać za sukces, ponieważ wiele organizacji takich jak np. nie Komenda obrońców Polski powstała na podstawie korpusu ochrony pogranicza, więc miała jakieś podstawy w postaci żołnierzy np. realnych jakiś struktur ludzie znali natomiast fan Witkowskiego można tak powiedzieć trochę człowiekiem znikąd pomiędzy pomimo tego rządu znany w Warszawie określonych kręgach no nie ma takiego umocowania, w które przekładało się na finanse teraz powstaje problem finansów, który w organizacji Muszkieterów bardzo często się pojawią bo, żeby utrzymać taką organizację, która wg różnych szacunków mogła liczyć kilkaset osób gdzieś około 1000 są takie różne dane z różnych miejsc ciągnięte mniej więcej tak mi się wydaje, że tak było no potrzeba wielkich pieniędzy nawet sam rozmów takiej agencji wywiadowczej, jeżeli tak możemy powiedzieć też musiały być pieniądze trzeba było płacić łapówki trzeba było wykupywać jakieś dokumenty ludzi z obozów i załatwiać masy różnych rzeczy, a więc Stefan Witkowski często opiera się właśnie na datkach na sponsoringu można powiedzieć właśnie ludzi arystokracji, którzy no dysponowali taką takimi środkami mogli w początkowej fazie wspiera Muszkieter potem wielu emerytom, czyli interesowała nazywanie tej organizacji jest tzw. centralny komitet organizacji nie podała musiałbym Ryszard Świętochowski inaczej i była to organizacja, która w, którą nadzorował Ryszard Świętochowski, który był przyjacielem gen. Sikorskiego i tam masę pieniędzy z Zachodu najpierw z Paryża Francji później w Anglii napływało do Polski i te pieniądze były rozdzielane wśród organizacji konspiracyjnych na terenie Polski i Stefan Witkowski też z tego tytułu korzystały praktycznie był też Tadeusz Szpotański, który był bliskim współpracownikiem Ryszarda Świętochowskiego i po Pańskiej w dużej mierze pomagał próbował działania Stefana Witkowskiego stamtąd też, gdzie wiele pieniędzy do Stefana Witkowskiego wpłynęło nie ma jednak później działalność komitetu niepodległościowego zamarła po tym, jak Świętochowski udał się czy zieloną granicę do Francji chciał dotrzeć do gen. Sikorskiego nie uda mu się ta sztuka został złapany przez Słowaków wydany Niemcom zginął w Oświęcimiu i wtedy też Kurek z pieniędzmi się zakręcił ich niestety organizacja miała problemy ZWZ później AK też nie była hojnym sponsorem działań Witkowskiego, ponieważ uważała go za konkurencję na rynku konspiracyjnym nie chciała dalej wspierać na początku były były pieniądze wysyłane do Muszkieterów, jednakże organizacja nie chciała się podporządkować to też jeden z głównych zarzutów konfliktów w naszym środowisku konspiracyjnym, ponieważ Witkowski twardo optował na tym, żeby być samodzielną jednostką wywiadowczą podległą tylko naczelnemu wodzowi z pominięciem właśnie czynników krajowych i Stefan Grot Rowecki jako szef w konspiracji tej naszej głównej nie mógł na to pozwolić pieniądze zostały odcięte Witkowski musiał sobie radzić samo przyczyn jest taki 1 dość ważny epizod, który też pokazuje narastanie potem konfliktu między właśnie ZWZ tymi i muszkieterami, bo pan opisuje zdarzenie, które no wydaje się wręcz nieprawdopodobne jak organizacja, która ma na celu walkę z Niemcami, a więc powinna mieć to samo na uwadze co co właśnie ZWZA mogła dokonać no nie napawa tak na lokal konspiracyjny delegatury rządu i pana tai tych w tej dokumentacji prawda wynika, że oni napadli w przebraniu właśnie gestapowców i o to, żeby przechwycić pieniądze, które miały też dnia dotrzeć do tej tegoż lokalu dla delegatury rządu no, więc można wiedzieć, że chcieli okraść delegatury rządu polskiego londyńskiego tak no ludzie, którzy dla tej jest zaś pracowali później został przedstawiony obok wielu innych wobec Stefana Witkowskiego tras bramy wyobraźcie sobie sytuację, że przychodzą jacyś gestapowcy, bo ci konspiratorzy, którzy byli w tych mieszkaniach delegatury rządu, który pan wspomniał ani nie wiedzą, kto przyszedł myślę, że Niemcy na składanie otworzyli ogień, bo powiedzmy lokal byłby zabezpieczony przez przez naszych bojowców znaczy za krajowe jeszcze wcześniej z Rz wcześniej no, więc sytuacja jest nader ryzykowna i i bardzo niekomfortowa dla dla PiS dla 12 strony i właśnie tak było, że Stefan Witkowski do tego Kazimierz Leski późniejsze Asami kraju wspominał Stefan Witkowski przywiązywał dużą wagę do teatralności dobiorą niektórych swoich, bo głosowali tylko niektórych tutaj należy zaznaczyć to była taka grupa, która ściśle współpracowała, o które inni inni członkowie organizacji żołnierze nie wiedzieli i ponieważ często przebierali się albo mundury niemieckie, bo gęsta polskie i często występowali właśnie w długich skórzanych płaszczach budach z cholewami to dosyć ciekawy widok załatwiali swoje sprawy, bo to też trzeba dodać to znaczy jakieś akcje, które akcyjne no usiłowali dotrzeć do pieniędzy natomiast z napady na delegata na mieszkania lokale konspiracyjne delegatury rządu no wołają o Polsce niema, ponieważ mogą dochodzić do tragedii Stefan Witkowski niewiele osiągną dzięki tym napadał tylko znaczy sobie krwi można powiedzieć, która już była wcześniej nie widziały źle oceniana z uwagi na to, że próbuje przechowywać np. kurierów, którzy gdzieś z Budapesztu przenosili pieniądze przez zieloną granicę do Polski i teraz dochodzi do właśnie napadów na te lokale konspiracyjne delegatury jednym z takich wątków oprócz rzeszy finansowych kwestii jest to, że Stefan Witkowski chciał pokazać głównemu nurtowi konspiracji, że jest potrzebna ochrona jego organizacji dla tych lokali znaczy chciał pokazać, że to lokale są narażone na działanie okupantów i on oferuje w ten sposób usługa, ale oczywiście nie usługę darmową usługę odpłatną za ochronę tych lokali nie udało mu się to, ponieważ stosunki zostały bardzo jeszcze pogorszone pomiędzy jego organizacją ZWZ-AK no i wpisały się źle polską pamięć historyczną naszej konspiracji, bo ja nie słyszałem nie znam może były takie przypadki nie znam, że organizacja 1, która walczyła tak jak pan powiedział z okupantem wspólnym napada na drugą, żeby uzyskać jakieś doraźne korzyści środki z tego płynące patrzy na zegar, który nie nie uwaga nie pędzi może powinniśmy oczywiście jak zawsze w przypadku audycji, która zbudowana jest w oparciu o książkę odsyłam słuchaczy do książki jako całe i nigdy nie było moim celem przebywały książkę opowiedzieć natomiast wydaje się, że warto jeszcze, abyśmy zdążyli wybrać przynajmniej 2 takie ważne elementy tej historii Muszkieterów pierwszy to jest wysłanie swoich ludzi agentów do związku Radzieckiego do gen. Andersa jak był cel tej misji co chciał Witkowski udowodnić działaczom wizja staram się do no właśnie dostałem się to przybliżyć spróbuje wytłumaczyć jest to dosyć znane również my co pan powiedział Jan również tajemnicą by się nie zbadamy, jaka była, jaka była podstawa jak i jakie cele przyświecały Stefanowi Witkowskiemu wysłania tych swoich żołnierzy do gen. Andersa, gdy należało jeszcze wspomnieć, że to niebyła pierwsza próba, chociaż żona była akurat dana mu wcześniej z stosunki Muszkieterów z białymi Rosjanami, bo o nich będzie mowa, czyli Włodzimierz Borowski i Borys Mysłowski są 2 takie najbardziej znane nazwiska tych białych Rosjan, którzy byli w Warszawie obaj mieli przy okazji żony Polki obaj współpracowali z Abwehrą w zasadzie działali w niemieckim wywiadzie węże już na początku 3001. roku za pośrednictwem żołnierza Muszkieterów kap. Lipińskiego zostały nawiązane stosunki z tymi panami, którzy oferowali korzyści dla organizacji w postaci np. uwalniania aresztowanych członków organizacji i gdzieś tam lekarz pojawiły się wątki finansowe musi też, że zgodzili się osobie Stefana Witkowskiego na taki kontakt dla właśnie tych swoich osiągnięcia celów i podjęli grę z tymi białymi Rosjanie nami, którzy rzekomo mieli być patriotami rosyjskimi rzekomo antykomunista ami nie lubili o ówczesnych władz związku Radzieckiego dlatego też doszło do już porozumienia i 3 żołnierzy próbowano wysłać do związku Radzieckiego niestety też nie udała się też szukanie 12 zginęło 1 został złapany torturowany przez NKWD później gdzieś tam jednak się znalazł jeszcze w organizacji i żeby skrócić historia dochodzimy do października czterdziestego pierwszego roku, kiedy stosunki Muszkieterów z tymi białymi Rosjaninowi z Rosjanami przepraszam zostały wznowione była konieczność uzyskiwania informacji zza Buga, ponieważ w czerwcu jak wiemy czterdziesty pierwszy wybuchła wojna z Rosją Niemcami, więc muszkieterowie przygotowali ekipę w postaci 4 osób, która miała dotrzeć do gen. Andersa takie kierownictw kierownikiem ekipy był Czesław Szadkowski dobrał sobie czy ludzi, którzy reprezentowali 3 rodzaje broni, czyli lotnictwa piechoty artylerii zostali oni weryfikowani przez Niemców zabrali aktualne meldunki raporty do gen Andersa i przy pomocy Abwehry przedostali się przez front, bo to z w istotny, ponieważ przejście przez strony regionu podczas wojny nie jest łatwe przedostali się do związku Radzieckiego tam zostali od razu zatrzymani przez Rosjan co też ciekawostka, że Rosjanie może będzie okazja, żeby powiedzieć jak się zachowali i czemu ta historia się potoczyło tak nie inaczej przekazali tym, że bojowców Muszkieterów polskim władzom, czyli gen. Andersowi, który wysłał po tych żołnierzy, którzy trafili w zatrzymaniu do Moskwy wysłał płk. Bąkiewicza szefa swojego wywiadu, który sprowadził do długu, czyli tam, gdzie tworzyła się nasza armia na Wschodzie i zaczęły powstawać pytania co robią czym przyjechali, jakie są cele oczekiwania Rosjanie znaleźli mydło, w którym były ukryte mikrofilmy Muszkieterów rzekomo mydło nie zostało naruszone przez Rosjan co należy oczywiście wątpić tak płk Łunkiewicz w to wątpił i wszystkie rzeczy, które zostały zatrzymane przy muszą teraz razem z nimi zostały przekazane waszego gen. Andersa okazało się, że w mydle znajdują się mikrofilmy znajdują się meldunki znajduje się, że karteczka liści to tutaj jest teraz sednem sprawy można powiedzieć, którą gen. Klemens Rudnicki nazwał liściki karteczką z rozkazem poleceniem do gen. Andersa, żeby uderzył ze swoimi wojskami na tyły wojsk bolszewickich z podpisem sposób skryptu z pozdrowieniami od Unii dla Klimka i tutaj, że istotne do Polski dum no i teraz powstaje pytanie, kto mógłby wysłać taki list w jakim celu czy był to Stefan Witkowski raczej nie bardzo, ponieważ był zwykłym inżynierem nie mógł wydawać takich poleceń gen. Andersowi czy był nadawcą tego liści ku marszałek Rydz-Śmigły, który wtedy przebywał w Warszawie też tego nie wiemy, ponieważ nie ma żadnych materiałów źródłowych z późniejszej oceny tej tego działania tego wypadu Muszkieterów najlepiej podsumował to Klemens Rudnicki on powiedział o tym w ten sposób, że była to nieodpowiedzialne nieodpowiedzialna działanie szefa Muszkieterów nie mówi o umowę powiedział żonie żołnierskich słowach, że była to zbrodnia głupota chorobliwa Mania ambicja szefa Muszkieterów, który chciał udowodnić, że ma mocy sprawczych przerzutu żołnierzy przez front w ten sposób, żeby podnieść swoje akcje w Warszawie, gdzie jego akcje już znacznie zaczęły spadać dlatego bardzo obity tą nazwą, żeby to nieodpowiedzialne działania, które mogą narobić wielu szkód dla stosunków Polaków z aliantami i tu teraz wrócę do tego jak Rosjanie się do tego odnieśli, ponieważ Rosjanie praktycznie niczego z tym zrobili oprócz tego, że wymogli na gen. Andersie, że Czesław Szadkowski czy już trolle, którzy tam przeszli zostaną surowo ukarani i faktycznie gen. Anders doprowadził do tego odbył się sąd na Szatkowskiego, który został skazany na karę śmierci później taka została zamieniona na 10 lat i teraz sumie Jacze, jakie korzyści z tego wyszły dla łódzkiego również nowo trzeba powiedzieć, że praktycznie żadne oprócz tego, że Stefan Witkowski praktycznie został określony w Warszawie, a ponieważ mógł doprowadzić do konfliktu Polaków wariantami dziwne zachowanie Rosjan, którzy w kraju podczas wojen podczas pokoju praktycznie zawsze podejrzliwie podchodzą do domowych do cudzoziemców natomiast podczas wojny do 4 maruderów można tak nazwać, którzy przedostali się przez granicę nie wiadomo w jaki sposób zostało potraktowanych nader łagodnie przekazanych Polakom i być może było to powodowane tym, że Rosjanie potrzebowali rekruta do do armii, ponieważ cały czas byli w odwodzie być może były jakieś inne rzeczy, o których nie wiemy natomiast cała historia została źle przyjęta bardzo źle przez naszą konspirację i należy też dodać, że Niemcy z tego, żeby nie zapomnieć o Niemcach, którzy byli głównymi klasami tego wypadu w poniższym też niczego nie osiągnęli, ponieważ wywiadowcy nasi Muszkieterów mieli wrócić przynieść jakieś informacje wywiadowcze które, które byłyby potrzebne Niemcom natomiast zadania, jakimi Niemcy obarczyli Muszkieterów były można powiedzieć bardzo ogólnego charakteru to znaczy chodziło o to, że polscy wywiadowcy mieli ustalić czy np. gdzie został przeniesiony fabryki przemysłu zbrojeniowego ZSRR z Ukrainy, gdyż błąd a jakie było wyposażenie armii gen. Andersa sam i np. jaka była reakcja Rosjan na wybuch w niedawny można powiedzieć amerykańsko japońskiej wojny, a więc takie dosyć ogólnikowe jeszcze należy do tego dodać, że muszkieterowie nie byli specjalistami od wywiadu, ponieważ to byli zwykli żołnierze oni nie znali języka nawet rosyjskiego czy też niemieckiego jedynym człowiekiem, który znał język rosyjski dowódca tej grupy Czesław Szadkowski i teraz Niemcy chcieli osiągnąć dzięki temu my tego też nie wiemy mogę od siebie dopowiedzieć ta akcja wpisuje się jakiś szerszy plan Abwehry tego wywiadu niemieckiego, który został też Montana Klementyna Mańkowska tę pan wspominał wcześniej ona równolegle została praktycznie wysłana przez Stefana Witkowskiego tylko, że nie na wschód na zachód do Londynu i tam gen. Sikorskiego miała w wymóc czy ze słowem można powiedzieć lepsze traktowanie dla Muszkieterów i uznanie ich odrębności i jej nie udała się również sztuka dotarcia do gen. Andersa, ponieważ ona została aresztowana przez Brytyjczyków, ale było to już wcześniej ustalony powiedzmy Mańkowska była formalną agentką Abwehry, ale było za wiedzą wywiadu brytyjskiego i za zgodą Muszkieterów, więc ani 1 misja ani druga misja nie została uwieńczona powodzeniem ja mogę, żeby jeszcze dodać, że moja taka hipoteza jest taka, że wpisywał się to na pewno ta misja Klementyny Jankowskiej w działania Canalys szefa Abwehry, który chciał na zaplanowane są nie przypomina w ogóle rozwiązanie z nim bezpośrednio prawda we Francji, że w, jakim sensie nawet w tym miejscu, gdzie ona mieszkała zorganizowane było spotkanie analiz z ludźmi należy no szykowali coś w rodzaju właśnie może jeszcze wtedy nie zamachu, ale organizowali opozycję antyhitlerowską siano tak przypomnijmy analizy oczywiście to robił rzeczywiście za to zapłacił głową tak było doszło do takiego spotkania o tym pan redaktor wspomniał, na którym wg wspomnień Klementyny Mańkowski pojawił się niejaki von Bonin, którego Klementyna Mańkowska po wojnie rozpoznała właśnie jako Canaris SA ją przekazywał informacje to co już, o czym wcześniej wspomniałem, że na użyte właśnie Anglików, że nie wszyscy Niemcy są źli, że nie wszyscy są zbrodniarzami ze gestapo i można powiedzieć, że była to jakaś forma próba nawiązania jakichś kontaktów na przyszłe miesiące na przyszły lata pomiędzy częścią opozycji po zmianie miejskiej, a aliantami i niestety wiemy jak jak to się wszystko skończyło natomiast obie misje jeszcze wracając do Muszkieterów Bańkowskiej i tych bojowców, którzy na wschód pojechali by one były słabo wszystkie przygotowane Mańkowska zadaniem Mańkowski praktycznie było jeszcze bardziej błahe niż Muszkieterów w związku Radzieckim, ponieważ żona miała ustalić sposoby przedostawania się np. agentów niemieckich przez Portugalię do Wielkiej Brytanii, a na odchodnym, kiedy żegnamy jeden z oficerów Abwehry powiedziały i jeżeli zadania będą dla pani za trudne proszę wszystkiego, ponieważ no, więc teraz znowu pojawia się pytanie czy też potwierdzenie, że rzeczywiście ona nie miała stricte wywiadowczych zadań ze strony Abwehry natomiast miał jedynie nieść jakieś przesłanie zapowiedź ewentualnej współpracy Abwehry pod wodzą Canarisa z aliantami czy tak było my tego nie wiemy mogą, ale teraz ja tutaj tlące się jak on pozwoli wspomniany przez pana Rudolfa, czyli i no też był w opozycji antyniemieckiej ona się właśnie pan wspomniał, że z nim znała jeszcze sprzed wojny, a w swoich wspomnieniach w moim filmie opowiada jak była w jego biurze w Berlinie, gdzie on no potajemnie oczywiście po kryjomu pokazuje plan budowy obozu w Treblince i i że ona to właśnie zaraz następnego niemal dnia przekazała Witkowskiemu potem dotarło do Wielkiej Brytanii no, więc też można powiedzieć, że rzeczywiście gdzieś była w tym kręgu ludzi, którzy chcieli też przy okazji pokazać, że w tym środowisku niemieckim nawet jeśli niewielkim stopniu to jednak jacyś ludzie myślący inaczej są na pewno było ważną informacją dla dla aliantów dla dla Brytyjczyków panie Adrianie niestety 4 minuty do końca, więc nie opowiemy, ale odsyłamy oczywiście słuchaczy do książek alegorię, aby powiązali jeszcze Stefana Witkowskiego Muszkieterów z wiernymi np. ja dopowiem ważniejsze jest jak bardzo ciekawa mamy dosłownie minutę ja nie będę długo jeśli nie mamy rzeczy, czyli galeria na tę historię się nie zgadza panie panie Adrianie razem ma równo w takim razie mamy czytelnik musiała poprosić o coś innego co jest moim zdaniem znacznie ważniejszego w końcowej części naszej rozmowy czy pana zdaniem po takim właśnie gruntownym przestudiowaniu tego wszystkiego do czego udało się panu dotrzeć mógłby pan powiedzieć czy organizacja Muszkieterów to była organizacja mimo wszystko w polskich patriotów walczących właśnie noc z okupantem 3 nie można tak powiedzieć czy to byli ludzie, którzy pracowali dla wywiadu brytyjskiego bardziej czy dla sprawy Polski, chociaż jak dla brytyjskiego to w jakim sensie można powiedzieć, że sprawę tarnowskiej też czy wręcz powiedzieli jakich oglądanie nie wiemy z Jaworzna z Niemcami wrażenie, że należy, ale Italia okupantem natomiast odwołam się do słów Bernarda Zakrzewskiego, który był szefem naszego kontrwywiadu podczas okupacji, że działania Stefana Witkowskiego nieodpowiedzialne działania mogły doprowadzić do tego, że na robiłby to bardzo wielu szkód to jak wspomniałem Stefan Witkowski no działa na różnych chciał grać na wielu fortepianach tak jak pan wspomniał są przypuszczenia, że mu współpracować z wywiadem brytyjskim się znał oficerami brytyjskiego wywiadu jeszcze przed wojną znało się z Krystyną Skarbek, której mąż Jerzy Giżycki był agentem brytyjskim, więc można jakoś ładnie poukładać, że wyjdzie nam tej układanki ta współpraca brytyjska wyraźnie formalna natomiast za organizację różnych organizacji cała przeciwko okupantom i walczyła bardzo dzielnie z Niemcami i przyczyniła się do wielu wielu jakiś sukces równo, które już niestety nie zdążymy powiedzieć, ale faktycznie odsyłam do książki jest na wszystko opisane nasi słuchacze mogą sobie sami zdanie wyrobić czy Stefan Witkowski był dobrym szefem organizacji czy był złem szefa organizacji i czy samoorganizacja tak jak oto pan pytał zwalczała walczyła z okupantami myślę, że tak było tak jest zadania, ale jeszcze zdąży pana zapytać proszę o krótką odpowiedź, ale też były właśnie te oskarżenia o współpracy z z Niemcami o nielojalność wobec rządu polskiego londyńskiego w efekcie to jednak, o czym żeśmy nie powiedzieli to w Polsce doprowadziły do likwidacji prowadzili ludzkiego właśnie można powiedzieć o wpis dalej zastrzelono no, więc właśnie za to, że czasem przez komórkę likwidacyjną armii krajowej pod dowództwem samego o zastępcy kontrwywiadu Stefana Witkowskiego przez policjanta klipu, który działa struktura armii krajowej Stefana chamskiego, który z kolei później został zlikwidowany w odwecie za Stefana Witkowskiego, ale nie przez Muszkieterów tylko przez członków Konfederacji narodu, z którymi Witkowski blisko współpracował natomiast kontakty z Niemcami jako tako nigdy nie zostały udowodnione Stefanowi Witkowskiemu łącze można tak powiedzieć często przechwala wśród swoich podwładnych np. kontaktami z niejakim Millerem gest tabu np. Lewski o tym wspominał nie tylko on i my nie wiemy czy były takie kontakty na szkodę Witkowski pobierał pieniądze z kasy organizacji na łapówki dlatego Millera, ale takiej faktycznej współpracy z Niemcami Witkowskiemu nikt nie zarzucał nie był to główny zarzut, po którym staną i został zlikwidowany tych zarzutów było więcej np. przechwytywanie meldunków na granicy te wspomniane napady na lokale delegatury, o których już mówiliśmy likwidacja własnych ludzi wmawia, że ujawnią jego jakieś machlojki np. Włodzimierza Szyca pseudonim szybko biegać, który był kurierem na trasie Warszawa wydatek, którego Witkowski oskarżyło o przywłaszczenie pieniędzy dolarów na rzecz organizacji, a praktycznie tym człowiekiem, który przywłaszcza sobie te pieniądze wg Lewskiego i innych poszlak i podwładnych był sam Witkowski w, czyli mamy jednak rzeczywiście ogromną ogromną pajęczynę wciąż zmierzam wybuchowa muszę powiedzieć nie właśnie trudnych spraw nie wszystko jest jasne ale, ale bardzo wiele wyjaśnia pan Adrian sądach w książce muszkieterowie 19391942 bardzo dzisiaj panu dziękuję za rozmowę zachęcam do sięgnięcia do do do książki no, a pana zachęcam do dalszych badań podejrzewam, że po książce pojawią się jakieś kolejny informacje dotyczące NATO liczy na to liczy dziękuję również za miłą rozmowę pozdrawiam pana pozdrawiam wszystkich naszych słuchaczy podziękowania dla Aleksandry Włodarczyk, która audycję wydawała Maciej Zakrocki dobry nic Zwiń «

PODCASTY AUDYCJI: MACIEJ ZAKROCKI PRZEDSTAWIA

Więcej podcastów tej audycji

REKLAMA

POPULARNE

REKLAMA

DOSTĘP PREMIUM

TOK FM Premium - Radio TOK FM bez reklam: czyli TOK + Muzyka, podcasty z audycji Radia TOK FM oraz podcastowe produkcje oryginalne TOK FM. Tylko teraz w cenie 15 zł za miesiąc. Na zawsze!

KUP TERAZ

SERWIS INFORMACYJNY

REKLAMA
REKLAMA
REKLAMA