REKLAMA

Czy zniesienie pańszczyzny powinno stać się w Polsce świętem państwowym?

Maciej Zakrocki przedstawia
Data emisji:
2022-12-06 23:00
Prowadzący:
Czas trwania:
53:53 min.
Udostępnij:

Co wiemy na temat pańszczyzny i jakie narracje na jej temat pojawiały się w naszej historii? Czy warto by było, żebyśmy świętowali jej zniesienie, a jeśli tak, to właściwie kiedy?

AUTOMATYCZNA TRANSKRYPCJA PODCASTU

Transkrypcja podcastu
Maciej Zakrocki przedstawia dobry wieczór we wtorek 6grudnia dzisiaj tak jak tydzień temu zapominam o kalendarium w ogóle nie sprawdzam co ciekawego zdarzyło się tego dnia w przyszłości pojawi się bowiem zupełnie innego typu impuls, który zdecydował o wyborze tematu dzisiejszej audycji znajomy Małgorzaty Wólczyńskiej wydawczyni audycji zamieścił na Facebooku post przedstawiający mały pomnik z takim oto napisem pannie Marii na chwałę upamiętniając zniesienie poddaństwa ta Rozwiń » figura postawiona 2marca 1800 sześćdziesiątego czwartego roku autor wpisu zauważył, że to przecież wielki kawał naszej historii, że pańszczyznę nasi przodkowie żyli przez wiele stuleci w związku z tym może dzień jej zniesienia powinien być jakimś świętem pomysł czekamy w końcu pańszczyzna to forma niewolnictwa i choć jego zniesienie w stanach Zjednoczonych postępowało od prezydenta Lincolna to dopiero w połowie czerwca ubiegłego roku prezydent Joe Bidenowi wiceprezydent Kamala Harris podpisali ustawę na mocy, której 19 czerwca stanie się federalnym świętem upamiętniającym koniec niewolnictwa czarnoskórych Amerykanów trzeba przyznać, że dość późno, ale jednak w końcu Amerykanie mają 11 federalne święto, które dopisano do listy obejmującej Boże Narodzenie nowy rok święto Dziękczynienia dzień niepodległości czy u nas zniesienie pańszczyzny mogłoby być świętem to znaczy dzień, w którym nastąpiło sprawa jest dość kłopotliwa, bo napis na wspomnianym pomniku upamiętnia decyzję cara Aleksandra drugiego, a zatem obchodzenie tego dnia jako nasze święto państwowe byłoby co najmniej problematyczne wielkim kultem otaczali my głównie w drugiej Rzeczypospolitej powstańców styczniowych, a jak piszą panowie prof. Andrzej Chwalba redaktor Wojciech Harpula w nowej książce pt. cham i pan, gdy powstańcy styczniowi w lasach toczyli straceńczej, bo jest są datami i na grobach wielu z nich sadzono pierwsze kwiaty chłopi organizowali pogrzeby pańszczyzny wspierali stare dokumenty księgi rejestry zawierające listę powinności wobec pana i wkładali je do zbitej desek trumienki, po czym formowali pochód trumien wkładano do grobu i zakopywano, a nad grobem stawiano kamienny postument z napisem na wieczny odpoczynek i krzyż po powrocie do wsi wszyscy świętowali w karczmie czasem nawet przez kilka dni takich grobów pamiątkowych kaplic powstało setki, a wszystko w podzięce carowi Aleksandrowi kulminacją owych podziękowań było stworzenie i postawienie na trasie pielgrzymki pomnika cara to było 29kwietnia 1800 osiemdziesiątego dziewiątego roku w dwudziestą piątą rocznicę uwłaszczenia zmianę znane są relacje z pielgrzymek jeszcze na początku PRL-u, kiedy to można było na częstochowskich Błoniach dalej spotkać chłopów, dziękując carowi za ziemię i wolność jak widać z tym świętem państwowym rzeczywiście może być kłopot, ale na pewno nie ma kłopotu by pańszczyźnianych jej wpływie na sytuację chłopów przez wieki na gniew, jaki wywołała, czego symbolem jest chłopskie powstanie jak mówimy rabacji ja pod wodzą Jakuba Szeli w 1800 czterdziestym szóstym roku poważnie porozmawiać we wtorkowy wieczór oczywiście no właśnie kłopotu nie będzie, tym bardziej że wtorkowy wieczór to przecież czas na historię Polski nawet tej wstydliwej już za chwilę będzie z nami pan prof. Adam Leszczyński z uniwersytetu SWPS także oko Press, który całkiem niedawno wydał książkę na ten temat i myślę, że ma dużo, bo takiego powiedziałbym ciekawego świeżego spojrzenia na ten ważny trudny wstydliwy kawałek naszej historii no to zaczyna Maciej Zakrocki przedstawia jest z nami zapowiadanego pan prof. Adam Leszczyński Uniwersytet SWPS oko Press dobry wieczór dobry wieczór państwu może już niektórzy słuchacze są lekko znużeni, ale praktycznie każdą audycję historyczną zaczynam od początku i dzisiaj będzie niestety tak samo, bo chciałem zapytać jak to się stało, że pojawia się w ogóle system pańszczyźniany w Polsce, dlaczego się pojawił, kto wpadł na taki pomysł no i od razu może jeszcze dopytam, bo oczywiście trochę na ten temat sobie poczytałem, dlaczego było tak, że akurat, kiedy u nas się to zaczęło rozwijać to zachodnia Europa zaczęła podobny model zwijać no nikt nie wymyślił w w tym sensie z niego nie wymyślił od zera był efektem naturalnej ewolucji stosunków pomiędzy pomiędzy myślę kim właścicielem ziemi szlachcicem dziedzicem rycerzem pewnie dawnych czasach, a chłopem, który będzie miał prawie i z punktu widzenia my pomysłów na to jak jego geneza było to by była cała lista jedna z teorii, którą szczególnie sobie budowano tylko osiemnastym i gdzie w części dziewiętnastego ogłosiła, że jest to efekt podboju to znaczy, że chłopi pańszczyźniani są potomkami ludu podbitego słowiańskiego najczęściej jak wtedy pisano, a Szlachta wywodzi się ma inny okres w niezbyt etycznej, jakbyśmy powiedzieli, ale biologicznie inna kimś kimś innym kimś leczy w domyśle i stanowi są to spadkobiercy spadkobiercy tych, którzy podbili Słowian i 2 w szczególności nie jakiś ludów germańskich czy nordyckich takie były różne były pomysły znaczenie mówi ktoś ściśle różni autorzy mieli różne pomysły na ten temat także to rozwiąże już znacie dorabianie ideologii tak później do systemu a kiedy się i zaczyna pojawiać to rozumiem, że to ma tylko taki walor, jakbyśmy powiedzieli społeczno-gospodarczy to pan pan oczywiście to pytanie o to jak naprawdę jest trudne do oddzielenia tego, bo geologia ponieważ, jeżeli chodzi, zwłaszcza tę sprawę nie tylko to, zwłaszcza tą no to jest jedno drugiego bardzo trudno rozdzielić i także generalnie generalnie koncepcję na ten temat były różne, jaka była prawda myślę jest jest powiedzieć znacznie trudniej to co możemy to, o czym wiemy my z dużym prawdopodobieństwem jest to, że on, że tamten system przechodzi w, że po pierwsze, zawsze dalsze początków organizacji Państwowej istniał jakiś system zależności pomiędzy rolnikami tymi, którzy przejmowali nadwyżkę i prac i o nim wiemy, że istniał już w bardzo wczesnym średniowieczu jak ewoluował teraz w Polsce, ale w ogóle Europy Środkowej i wschodni KE ewolucja przebiegła w innym kierunku na Zachodzie to znaczy na mniej więcej od wieku piętnastego końca wieku piętnastego połowy wieku piętnastego różnie ludzie liczą i można zauważyć że, o ile na Zachodzie te ciężary zobowiązań pańszczyźnianych i 5 pomiędzy panem poddanym słabnie stopniowo zanika albo przychodzi taką postać gości skala symboliczną bardziej na to we wschodniej Europie mam na myśli też wschodnie Niemcy, ale także imię Polski czy Rosję ona przychodzi coś znacznie silniejszego też czasem z drugim poddaństwa MO MII i ma charakter i zamiast coraz trudniejsza do udźwignięcia poddanego no oczywiście cały szereg teorii jest jeden z najbardziej fundamentalnych tematów by nas najbardziej fundamentalnych pytań czy historii gospodarczej nie tylko historii gospodarczej co było powodem takiego podział tego, że myśmy tutaj na Wschodzie Europy zaczęli się rozwijać w innym kierunku niż na zachodzi jedna z odpowiedzi, która myślę, że nie ma na początku pytanie jednak odchodzić tak silna przekonująca dotyczy relacji gospodarczych to znaczy no ona mówi to jest teoria są nie będę wymieniał autorów, bo ma ani nie są pewni dla nas ważni tutaj to historia ta mówi, że wschodnia Europa się wyspecjalizowała produkcji no na eksport zbóż i w ogóle ma materiału leśnych czy i TEN-T i przejrzystość monokultura eksportową myśmy też dużym stopniu prawda prawda jeśli chodzi o miecz pospolitej myśmy eksportować ze szkoły pamiętam chyba taki rozdział pt. Rzeczpospolita spichlerzem Europy tak 4 no tak myśmy oczywiście z tego dumni to znaczy Szlachta była z tego dumna, ale praktyczne okaże, że pan Polska żyli Europy natomiast praktyczne konsekwencje jak się wydaje były nie za dobre długiej perspektywie to zarówno wewnętrzne zewnętrzne to znaczy z zewnętrznych dochodzi do tego że, że byliśmy słabszym krajem moglibyśmy być mniej bogatym mniej zdolnym do utrzymania silnej armii i mniej zdolnym do do utrzymania dużych miast krajem bylibyśmy w innym wypadku, a konsekwencje wewnętrzne był oczywiście takie, że ta presja na eksport powodowała budowanie wydajne jak na tamte czasy struktury gospodarczej, w której no 6 szlachcie opłacało się jak największą nadwyżkę zawsze opłacało, ale tej prawda to z przeznaczeniem eksportu zboża swoich poddanych ekstra chować i na efekty efektem było utrwalenie jak dzisiaj w większości myślę, że mogę powiedzieć historycy gospodarki uważają, bo utrwalenie takiej właśnie ze struktury Folwarcznej, w których poddany produkowały zboże mówiąc dużym uproszczeniu pan to zboże eksportową zarabiał na tym nie kupił Gdański oraz kupcy w Amsterdamie oraz części czym właściciele majątków, którzy z kolei właściciele majątków wydawali pieniądze zarobione na eksporcie na towary luksusowe towary na produkty techniczne bronić nie zegary w stroje tak Daddy na i to oczywiście nie sprzyjało rozwinięciu produkcji krajowej co dostrzegano zwykł osiemnasty bardzo wyraźnie to był jeden z takich stałych wątku osiemnastowiecznej publicystyki poświęconej tematom gospodarczym w Polsce, a także powiedzieć bo, podsumowując to moment powiedziałbym, że popyt na Zachodzie i taki związek słabszego bycia słabszym mniej rozwiniętym partnerem gospodarczym krajów zachodnich odegrał tutaj wielką rolę my mamy się opłacało znać elitom my, ale elitom ówczesnej Rzeczypospolitej w ogóle w Europie środkowej opłacało się przekształcenie własnego kraju taką mamy kulturę sportową, a na ażeby to robić skutecznie trzeba było przywiązać poddanych do ziemi i ubezwłasnowolnić w miarę możliwości co też udało się zrobić bardzo skutecznie znajdować się pojawiają takie pierwsze informacje no powiedzmy trochę encyklopedyczne skok kojarzy się, że oto pańszczyzna w Polsce została prawnie usankcjonowana w jaki sposób też unormowana przez tzw. przywilej toruński króla Zygmunta starego ze stycznia 1500 dwudziestego roku czy to rzeczywiście możemy traktować jako jakąś próbę pan funkcjonowania myślę, że jego zakaz niewolnictwa encyklopedie i podręcznik lubią takie momenty symboliczne w tym sensie lubią mieć podaną taką datę grudniową jeszcze się wydarzyło natomiast oczywiście był to proces rozłożony do miana trwający dłużej niż stulecie, a więc nie i znaczenia jeśli chodzi o przywilej, którą wspominamy to istnieje dyskusja czy to on czy sankcjonował stan obecny tylko, o który już obiegły istniał wcześniej miałem zwyczaju czy czy narzuca coś czym, więc czy dzieci czczą policzyć na ile mieliśmy do czynienia z jakimś prawda naturalnym rozwojem naturalnym znaczy, że dobrym tutaj od razu chciałbym powiedzieć czy korzystnym, bo trudno jest cenne oczka, które dobry zły wydarzeniach historycznych także to był łut takie momenty są takich momentów symbolicznych jest więcej na, zakazując np. wychodzą ze wsi układu śmieciowa sprawa tego czy chłop mógł sam opuścić wieś bez przyzwolenia swojego pana i to na różne sposoby ograniczano potem właśnie całkowicie zablokowano i w Polsce czy myśmy centralnej Polski i faktycznie na faktyczne, a na faktycznie utrudniono opuszczania opuszczenia chłopom ziemi jeszcze długo po formalnym nadaniu im wolności osobistej co nastąpiło w roku 1800 siódmym był aktem konstytucji Księstwa Warszawskiego, ale mimo to, że kupił wówczas formalnie stawi się osobami pełnymi konstytucją równości wobec prawa to w praktyce bardzo często nie mieli prawa opuszczenia swoich spotkań dla jak mąż miał tak to jest odpowiedź, gdybyśmy jednak spróbowali niezależnie od tego czy to będzie się wiązało właśnie 1 aktem typu przywilej toruński z innymi jak to w ogóle w praktyce wyglądało jak można byłoby właśnie też mając świadomość, że nie wszędzie było tak samo budynku są informacje, że inaczej to pańszczyzna wyglądała na nas na tzw. królewszczyzn dnia, więc na ziemiach należących do władz jeszcze inaczej było, kiedy Chłopska rodzina pracowała w majątkach prywatnych jeszcze inaczej w kościelnych, ale czy można tak jakoś mniej więcej przynajmniej opisać co tak naprawdę oznaczała ta pańszczyzna doba ona się opierała na 3 głównych filarach, a więc pierwszą była najważniejsza jest takim kluczowym była jurysdykcja pana swoim poddanym to znaczy w dobrach prywatnych inaczej wygląda dobra Królewskich i duchowych nieco inaczej, ale też dobrze, ale w dobrach prywatnych pan de facto był porównywano zresztą ówczesnej literaturze takim rodzaju udzielnego Monach to znaczy wyroki pana były względy chłopów były nieodwołalne nie było kogo wnieść apelacji miał absolutną władzę swojemu pod podany drugim elementem po jurysdykcji było poddaństwo, czyli osobiste połączone z przywiązaniem do ziemi, czyli zakaz opuszczania miejscowości wobec wsi bez zezwolenia właściciela oraz no być jego człowiekiem jak się wówczas mówił tak, czyli osobą podległą podporządkowano to oznaczało bardzo się szereg różnych rzeczy znaczą to poczuł koniecznych posłuszeństwa szacunku i całą zależność leży osobista i wreszcie trzeci i trzeci filar to pańszczyzna, czyli rodzaj, czyli rodzaj pracy przede wszystkim roli, ale nie tylko pracy na roli, bo też wykorzystywania wielu wykonywania wielu innych posług i tutaj Lukas, który carski z roku 1800 czterdziestego szóstego, który część tych posług zabrania części podkreślam wszystkich wyliczonych 107 rodzajów 107 różnych czynności, które mogły chodzić także taka prosta praca na roli takiej nie wiem na sianie czy Oranie czytam zbieranie to była tylko część obowiązków państwa Jan, a więc to był trzeci filar mamy 3 elementy tak jedno to jest jurysdykcja pan nad poddanymi druga sportu kiedyś poddaństwo przywiązaniem to ziemi trzeci to jest konieczność wykonywania pewnych zdefiniowanych posług i tutaj można uruchomić je, skąd wiedziano ile tych posług trzeba wykonać to jest bardzo skomplikowana kwestia zazwyczaj wynikało to z z tradycyjnych układów pomiędzy poddanymi pewnego rodzaju wzajemnego zobowiązania pomiędzy poddanymi i właścicielem i one często sięgały bardzo wielu stuleci w wstecz 23 stuleci nawet wstecz chłopi bardzo pilnowali we własnym interesie tego pamięci tych oryginalnych swoje zobowiązania natomiast były zmieniane na różne sposoby najczęściej były zmieniane takim trochę prawem kaduka to znaczy właściciel np. do pewnego dnia decydował, a przynajmniej próbował zmusić swoich chłopów do tego, żeby zamiast sprzedawać bydło na Targu sprzedawali najpierw przez przychodzili z nim do dworu Dwór miał prawo pierwokupu oczywiście po cenie niższej niż rynkowa no, więc i chłopi teraz taką drogą drobnych kroków drobnych zmian potoczyć bolesna i kosztowna dla poddanych zmiana w tej ograniczano ograniczono wolność wolność poddane także taktownie tak to mniej więcej tak dużym skrócie dużym trudno, a teraz chciałby by można było przenieść na taki poziom rodziny to znaczy, że cała rodzina pracowała na tym polu pana czy to było nie wiem 2 dni w tygodniu czy to też było po prostu o zgodności zależy od nowa, ale czy do wyznaczane jakąś 1 osobę rodziny do tej pracy na tym polu tego tego pana jak jest pracą dochodzi od gospodarstwa to zależy od gospodarstwa od wielkości gospodarstwa, które miał chłop użyczonego dziedzica oraz jego wyposażenia, a zatem dzielono pańszczyznę na pieszą i księża inną rzecz to różnie nazwała pierwszą wykonywaną w jakimś rodzajem zaprzęgu i w zależności od wielkości gospodarstwa trzeba tylko wykonywać oraz tradycji oraz decyzji właściciela, który mógł zażądać szeregi Extra robót często tak robią ponad wymiar i NATO wykonywano nawet były takie psy takie miejsca, gdzie wykonywano 56 dni w tygodniu roboty pańszczyźnianych, ale oczywiście nie znaczy że, że chłop sam wykonywał przez czasami musiał, ale bardzo często wykonywał ją parobek znaczy gospodarz pracował przynajmniej części na swoim w części wysłał parobka do zrobienia pracy pańszczyźnianych na to oczywiście też obciążenie dla tego gospodarstwa to znaczy fakturze, że są chłopcy roboty osobiście nie zawsze muszą wykonywać w NATO nie znaczy że, że to praca była jak wygodnie kosztowała da oczywiście, że go kosztował i i wymiar tej pańszczyzny nie, mówiąc że innych zobowiązaniach, bo on oprócz pańszczyznę 5 zobowiązania w naturze w sensie chciał przynosi jakiś produkt w pieniądzu oraz różnych innych usługach mamy taki taki czy posługa i my takich posłów była Róża, czyli obowiązek pilnowania własności Pańskiej albo szczególnie zresztą uciążliwe dla chłopów posługi transportować np. chłopi mieli obowiązek przewożenia określonej ilości przez określoną liczbę dni na określony dystans różnie bywało zboża i Pańskiego do miejsca można było sprzedać tak panie eksportowy, a także to bardzo skomplikowany system nie był jednolity on jednolity w tym sensie, że ten był także w jakimś rzecz, że te zobowiązania mogą się różnić od majątku majątku czy od wsi do wsi nawet w obrębie tego samego własności tego samego dziedzica nowym co ten system unijnym i z 1 strony uderzające jednorodny i a z drugiej strony bardzo szczelny, toteż tym możemy rozmawiać, a z drugiej strony on był wewnętrznie bardzo zróżnicowany i więc jest trudno jednoznacznie odpowiedź na pytanie jak duże były obciążenia chłopski poza tym żony były duże próbowano liczyć na różne sposoby no to trudno jest nie nie można powiedzieć jednoznacznie jak duże daty złoży miejsca okresu typu własności tak już trochę o tym mówił, ale może byłoby jeszcze dobrze do takiego tego pełnego obrazu jak to wszystko wyglądało dorzucić kwestię tej tego przeciwstawiania pana i chłopa, bo do tej pory właśnie tego terminu pan używał tymczasem no jak wiemy, bo to znamy również z literatury pojawia się grupa postać hama pan cham niektórzy widzą w tym sięganie do czasów biblijnych nieomal po się uczczono, że to ono przeklął swego syna chama i przepowiedział, że jego synka na stanie się niewolnikiem swych starszych brać no i stan się biorą właśnie ci niewolnic tak, czyli ludzie, którzy właśnie to imię cham stało się później czy został przypisany właśnie pod adresem polskiego chłopa no i tym, że Hammon przeciwstawiają się przeciwstawić z jamy Sarmatów, o czym pan właśnie wspomniał, czyli to starożytne niemal plemieniem które, która jest szlachetnie urodzone zupełnie bez innej z innej bajki to się rzeczywiście jakoś tak przyjęło, że Rze, że funkcjonowało to określenie, które dzisiaj bardzo ma pejoratywne znaczenie prawda pęta ten sam okej trzeba się wszystkim powiedzieć, że w tamtych czasach było wiele różnych określeń poza czy wiele różnych kategorii chłopów nie w zależności od tego po pierwsze czy byli czy jak duże gospodarstwo, czyli np. czy mieli cały łączy mieli jakąś czy w ogóle nie mieli ziemi tylko i ziemi na ziemi Pański w sensie mieli chałupy i własną zagrodę Michał ogrodnik kami ten, więc by była cała cały szereg kategorii, których tak po drugie, cały szereg określeń i jedno jeden z tekstów po napisany pod koniec osiemnastego wieku wylicza pewnie 10 tik panem pan, który cytuje w swojej najnowszej książce potem autor tego tekstu zresztą sam był wielkim zwolennikiem pańszczyzny komentuje to jest słowo chłop właśnie one najczęściej używane, ale ja nie rozumie, dlaczego jestem tyle pogardy w tym słowie, ale właśnie w jakimś jakiegoś powodu to słowo chłopi silnie nacechowane Boga to on no, więc proponowano zresztą na początku dziewiętnastego wieku niektórzy autorzy piszący na ten temat proponowali, żeby zastąpić część słowo chłop słowem włościanin, które miało być szlachetniejszy niż miało być nacechowane pogardą niechęcią MII nie używano 3, ale też trzeba płacić, że np. autorzy dla hecy, którzy pisali na ten temat goście praktycznie ani pana g pisali wyłączne prawo łącznie na tym wpisani, ponieważ nie stanowi większą część publiczności piszącej czytającej wówczas AM no to używali często Drobin to znaczy mówili nasz Chłopek to było takie wrażenie ktoś bardzo często pojawia takim, które miało być tym miał tego poddanego umniejszać równocześnie podkreślać, że on jest on troszeczkę dzieckiem troszeczkę naszą własnością takim narodem jeśli chodzi o chama no to tutaj oczywiście ono jest związane to słowo niezwiązane i ze znaną wszystkim stoją biblijną i ono służyło najczęściej jeszcze ktoś jeszcze spotyka osiemnastym wieku później to zanika w uzasadnieniu właściwie wynika w uzasadnieniu poddaństwa takim mówili no genetyczne to znaczy, że chłopi są potomkami dotyczyła w ogóle niewolników zresztą uzasadnienie w Polsce dotyczy chłopów, ale np. w przypadku niewolników afrykańskich niewolników na Karaibach czy w Ameryce w stanach Zjednoczonych pół na południu Stanów używano tego w odniesieniu do do czarnych niewolników czy Brazylii, więc by, chociaż bez nie jestem pewien muszą to jeszcze muszą też sprawić one z pewnością podnieśli do do karaibskich tu posiadłości Francji rangi, więc mecha oznaczał kogoś, kto jest genetycznie biologicznie predysponowany do tego, żeby być sługą, żeby pracować ze względu jest gorszy to znaczy wyobrażano sobie bardzo dużo tekstów poświęca może być bardzo często pisano o tym to był zwykły część większych tekstu w pisano o antropologii chłopa wówczas w osiemnastym dziewiętnastym wieku, kiedy toczyły się dyskusji o płaszczyźnie publicystycznej w i w tych dyskusjach ni no wyobrażenie chłopa było właśnie wyobrażeniem kogoś w ten sposób istotnych gorszy od szlachcica Dziedzic, a więc znaczył na czym ta to być gorszym polegało po pierwsze na tym, że chłopi jest nie radzi sobie samym życiu tak uważam, że bez opieki pan, aby zginą, że nie rozumie świata z takim wielkim dzieckiem, który patrzy na świadka na szeroko, że przez takie proste wzruszenia opisywano np. takie są takie teksty dziękuję opisuje dziś o różne obyczaje wiejskie Suchta autorzy miejsce służące miejskie takim trochę antropologicznym zacięciem i pili oni wówczas mówiono to właśnie jest trochę ci opiszę panu trochę jak Indianie Tychy dzicy takie pytania są osłon słownym myślę to jest też też tam pojawią, więc trochę dzicy trochę kwotę to ci są właśnie niebezpieczni czasami są takimi i są, a troszeczkę właśnie takim naiwnymi dziećmi, które potrzebują opieki i bycia my oczywiście władzy opieka równa się władza prawda pan, który opiekuję wydaje także zarządzeń, a więc mi tak sobie wówczas, więc jeżeli pyta pan wracając do pana pytania słucha no to jeszcze widzieć w kontekście to znaczy w kontekście tej całej antropologii i tej całej wyobraźni dlatego tego wyobrażenia porządku świata nie, w którym którymi jest naturalna hierarchia pomiędzy ludźmi, w którym jedni są przeznaczeni do tego, żeby panować drudzy są co pan panować pełna, a drugi o przeznaczeniu do tego, żeby służyć w naj tutaj jest jasno powiedziane kto, gdzie ma być w tym całej w tej całej religii taki powiedziałbym biologiczną religijnej metaforycznie i trwa to trwa kilkaset lat co najmniej prawda właśnie czy to w formie jeszcze niesformalizowane częściowo sformalizowanej pojawiają się jakieś pierwsze sygnały, że może to nie jest najlepszy pomysł się przywołuje m.in. decyzję Andrzeja Zamoyskiego o zniesieniu pańszczyzny przynajmniej na jej terenie jego dóbr w 1800 sześćdziesiątym roku zamojski była skomplikowana sprawa, bo nie zniósł pańszczyznę to znaczy to jest jedna z zamienił na czynsz tak no w NATO jest też istotna różnica oni uwagę traktowanych and on woli swoich poddanych nawiasem mówiąc zresztą oka i dobrowolnie nie wyprzedzajmy przepraszam przerwałem panu i jedno zlotego właśnie bierze jeszcze pojawiają po prostu i nie mamy oczywiście czasu, żeby każdą z tych rzeczy oddzielnie analizować, aby się pojawiają właśnie takie do można by powiedzieć pierwsze przykłady nie wiem czy nazwać refleksji nad tym systemem, czego powiedzmy przykład zamojskiego jest jednym z przykładów no ale za chwilę będziemy mieli tzw. Kolisz przyznane, czyli czyli, czyli jeden z takich Chłopskich buntów za chwilę będziemy mieli Tadeusza Kościuszkę Uniwersał połaniecki no tak jakby się jednak zaczynały pojawiać jakieś od refleksji właśnie na tym, że coś tu chyba nie gra czy można rzeczywiście tak takim tropem myślenia pójść one miały to prawda oznaczone pojawiał ów od połowy powiedzmy najpierw nieśmiało, a potem czy od właśnie Korona Stanisława Augusta czy takiego, a od początku reform w Polsce kruszy się głównie na główne części debaty nosi pojawiają od między po osiemnastego wieku może troszeczkę wcześniej i wynikają z 2 głównych źródeł to znaczy 1 to jest przekonania, że pańszczyzna jest nieefektywna gospodarczo i to bardzo widać, zwłaszcza na lepiej rozwiniętych zachodnich zachodniej części uczestniczką spotkań w Wielkopolsce, gdzie często już się opłaca nie może często przesadzam, ale czasami się opłaca po prostu czynność główna część i teraz na czym polega ta operacja panu oczy owalną chłop narodu poddany nadal był przywiązany do ziemi w sensie nie mógł opuszczać ziemi nie mógł opuszczać swego gospodarstwa pan mógł nadal przemysł gospodarstwa gospodarstwa z tego gospodarstwo nie było władz przypisane do chłopa smaków Pomorza głos usunąć, jeżeli i taka było takie było życzenie właściciela widział w tym interes, więc i elit tylko, że zamiast wykonywania pracy na polu musi zapłacić panu określoną siłę pieniędzy uważano to za rozwiązanie bardziej humanitarne tu dochodzimy drugiego też korzystniejsze ekonomicznie i tu dochodzimy do drugiego elementu, czyli oświeceniowego przekonania to się dokładnie zaczyna projekt układy w tym samym momencie może dwudziestoletnich mniej więcej przesunięciem co dyskurs abolicja mistyczny na Zachodzie Francji Wielkiej Brytanii dotyczący my zniesienie niewolnictwa i w zasadzie Polska dyskusja na ten temat posługuje się tymi samymi argumentami albo bardzo podobnymi po obu stronach zresztą, bo to znaczy po stronie tych ludzi, którzy chcieli by poddaństwo ograniczyć, bo tacy, którzy chcieli znieść w zasadzie nie było o IAI, a tymi, którzy bronili, jakby starego porządku prawa tego, który już tu wtedy kwestionowana, a więc mamy 2 rzeczy 1 to jest przekonanie, że po prostu taki gospodarczą dłużej nie aż tak mało efektywne, a drugie to jest przekonanie, że istnieje już oświeceniowe istnieją niezbywalne prawa człowieka, że pewien rodzaj podległości i ten rodzaj władzy nad inną osobą takiej niewolniczej jest na cytowaniu właśnie być właśnie własnością człowieka jest nie do przyjęcia w dzisiejszym świecie najnowsza konserwatyści broniący pańszczyzny, aby byli ani liczni wtedy jak później zresztą nic zmienić jeszcze 19 wieku koszt to inaczej ta te argumenty oglądały no, więc oni wczasy mówią często tak właśnie że, pisząc coś takiego może z pewnym ubolewaniem nawet na czasy się zmieniły, że w zasadzie już dzisiejsze nie dłużej tak jak kiedyś nas z tym i z ster tej władzy utrzymywać tutaj oczywiście duży wysiłek ze strony tych autorów konserwatywnych w tym kierunku, żeby coś zmienić to znaczy jednak zgodzić takiej zmiany w możliwie niewiele to znaczy jak najwięcej dochodu i władzy swoich zachować to jest taka przez następne 100 lat więcej aż do ostatecznego zmniejszenia pańszczyzny w królestwie polskim w roku 1800 sześćdziesiątym czwartym no tak gra właściwie trwała cały czas nieprzerwanie taka publice znaczną polityczną oto ile władzy ma zostać po stronie dziedzica ile można dać wolności potem własności zresztą ona była kwestia wolności, a potem była kwestia własności tego czy może posiadać ziemie, skąd mają wziąć tak dalej int to też było to to było to był też temat debat zaraz do tego momentu dojdziemy oczywiście natomiast właśnie chciałem zapytać, zanim ten rok 1800 sześćdziesiąty czwarty się pojawi jednak ten 1800 czterdziesty szósty, bo trochę od tej gradacji galicyjskiej wiemy może nawet największym stopniu zawdzięczamy Wyspiańskiemu, że żona dziś tam takiej powszechnej świadomości funkcjonuje kiedy, kiedy w czasie słynnego wesele padają słowa myśmy wszystko zapomnieli mego ojca piłą znali prawdę i itd. chodzi o to chodzi o to rzeź galicyjską Jakuba Szeli też czy to jest bunt przeciwko pańszczyźnianych i szlachcie czy to jest jednak pewnego rodzaju okrutna krwawa gra, którą dziś tam w tle czy za sznurki pociągają austriaccy zaborcy jak należy patrzeć to jest takie powstanie wolnościowe czy nie do końca no pan też zależy tego czy perspektywę przyjść przyjmiemy czy z perspektywy właścicieli oczywiście czy szlachty, bo gradacja była gigantyczny wstrząs we wszystkich zaborach najbardziej Galicji królestwie polskim i i oni wówczas uważali tych tekstów jest bardzo dużo o, że to był rodzaj ojcobójstwa dosłownie tutaj cytuje jeden z tych tekstów o ojcobójstwo czy jest pan ojcem właścicielem praw chłopi są dziećmi poddanymi to zamach chłopski jest o czymś równie przeciwnym naturze godnym potępienia jako zabójstwo no, więc ci autorzy dla hecy rzecz jasna uważali, że chłopi bardzo często uważali, że opisami by się zbuntowali w związku z tym ktoś musiał do tego nakłonić i panie wasz Szlachta serdecznie nienawidziła rządu został ministrem austriacki z i uważała pewnie nie do końca bezpodstawnie że, że administracja austriacka jest wroga i że podburza chłopów takie oskarżenia też padały wobec Austriaków moim zdaniem nie zawsze one uzasadnione ale, ale tak wówczas powszechnie ci Sławka myślałem to błąd łatwiej obciążyć najpierw Austriaków apotem swoich własnych Demokratów, który też nienawidzono zresztą wtedy na dzieci duża część opinii szlacheckiej nienawidziła tych Demokratów, którzy chcieli zniesienia pańszczyzny bardzo aktywni wówczas byli w Galicji my mając, jeżeli przyjmiemy perspektywę znaczą perspektywę konserwatywne szlachty no to oczywiście jest nas jako natomiast jak było i w rzeczywistości norm z tego co mi wiadomo to ostatnie ustalenia dotyczące biografii Jakuba Szeli wskazują na to był agentem austriackim co często posądzano, ale też myśleć tą w ogóle tę dyskusję należałoby odsunąć od postaci samego strzeli to znaczy to też jest wygodne prawda z o obciążenie winą 1 osoby powiedzieć, że być powiedzenie, że wszystko co się stało, że to zresztą złe to jest wina tego tego diabła szatana tak tak im tak nazywam, a i tak jak i kontekst myślę, że warto zrozumieć, więc kontekst po pierwsze jest taki, że od początku lat czterdziestych bodajże 1800 czterdziesty drugiego roku Szlachta Austrii i Polska w Galicji w ogóle wciąż byliśmy tu warto, bo jeżeli mówimy o kilku tysiącach rodzin prawda to znaczy pewnie 23000, więc to są te małe mają grono ludzi z naszej perspektywy, więc Szlachta Galicji czym próbuje z rozumie już części przynajmniej, bo nie wszyscy tam też trwa polemika czy część szlachty rozumie, że stosunki pańszczyźniane są na dłuższą metę nie do utrzymania w UE my i o SIP pojawią się pomysły reform taki projekt TUW było 2 bodźce z 2 wydaje się najważniejszym ale, ale różni autorzy mieli różne no to pomysły, że jak zmienić ten system pańszczyźniany w Galicji taką stronę, żeby zapewnić właścicielom choćby o to szło po ziemi na własność, bo tego co jednak oddać, a z drugiej strony, żeby po pierwsze, gdy złość szybko po drugie, żeby szlak administracja była i tutaj konstruowano takie pomysły np. uwłaszczenia rozpisanego na 20 lat nawet chyba rekordzista taki arystokrata Alexandre setne księdza, bo w proponował, żeby uchwał przez 66 lat, żeby ci chłopi spłacali ziemię, którą dostaną przez 66 lat, a propos tym czasie oni otrzymają pełne prawo własności, a przy tym czas mieli odrabiać, ale te powinności pańszczyźniane lokal leżeć w Szlachta prosi o tym się oddać sprawiedliwość Szlachta z próbuję coś w tej sprawie zrobić tam trwa dyskusja pisze się jakieś memoriały do cesarza pokój komisję w stanach galicyjski na tych zgodzić, gdyż powoli kończy to utrwala natomiast równocześnie mamy fatalne zbiory but i wrzenie nasz no, więc była taka sytuacja i przed już o tym pisano, którzy przeczuwali, że coś takiego może się wydarzyć, aczkolwiek pewnie tak krwawego, ale jakiś lekarz może to być protest jest te Galicja looku prawda 800 czterdziesty piątego 800 trzydziesty szóstego czy na beczkę z prochem i tutaj wystarczyło przyłożyć zapałkę, żeby to, żeby wybuchło ono oczywiście dobre pytanie brzmi, kto przyłoży myślę, że dla mnie zaczynają się z naszej perspektywy to niema przesadnie znaczenia czy, że to jest taka trochę archiwalna ciekawostka to zrobił fizycznie i w jaki sposób tegoż czy to byli tak, że właśnie trzeciej strony to jest pewnie ten moment, w którym próbujemy odpowiedzieć na pytanie czy to jest to dążenie takie wolnościowe no bo co dużo mówić potem przebieg tej gradacji raczej innych tak przynajmniej wydaje na sympatii chłopom nie przysporzył aż ze zna zależy jej zależy kogo mowy w, a więc charakter niektórych zbrodni jest taki trudny nawet do cytowania dwudziestej trzeciej w radiu on no ale z drugiej strony zwróćmy uwagę, że często np. chłopi zabijali kobiety dzieci zabijali głównie mężczyzn i nawet w przypadku w przypadku tych właścicieli tam notą można powiedzieć panów samego Szeli tej wiosce, kto się przecież przekroczyło majątku wszystko zaczęło no to tam też jednak kobiety dzieci my puszczono wolno, a więc ostatecznie ostatecznie, chociaż oczywiście były straszne przeżycia, ponieważ ani one musiały patrzeć na mordowanie często męczenie swoich mediów i braci ojców, więc była to rzecz jasna przez traumatyczne i sposób, jaki ci chłopi zabijali szlachtę wówczas był okrutny, ale też i on był okrutny także to jest ciekawe wydaje mi się z sposób świadomy to znaczy taki charakter symbolicznej rekompensaty za zza z za te lata upokorzeń i ucisku w, a więc czy no sympatia sympatią, ale miał być także ludzie, którzy są biedni ciśnienie oni często nie są sympatyczni to znaczy, dlaczego mieliby być właściwie i dlaczego nasza sympatia bądź nie mamy jakiekolwiek znaczenie to znaczy tak, chociaż trudno też wnioskować, że mieli wiatr w genach zakodowany kilkaset lat tego uczeń więzienia, bo też pewnie wie wiedzą dysponowali nie z ich winy znowuż tak dość ograniczoną jeśli chodzi o nie tylko oni mieli też trening brutalności to znaczy życie chłopskie było bardzo brutalne to było brutalne na poziomie rodziny było brutalne też na poziomie relacji z władzą to znaczy stosowanie kar cielesnych płoną porządku dziennym, nawet jeżeli formalnie były zakazane potem się utrzymały przez długi czas UE, a więc oni używali takich metod takich byli przyzwyczajeni i w jaki byli wychowani najłatwiej literackie dla szokiem wysokie dla laty i dla tych ziemian było to, że też, że to wszystko zostało skierowane w ich stronę i IT muszą, który trwał lata nawet dekady, ponieważ tyle pełne grozy wzmianki o rabacji można znaleźć w tekstach o PIT na tematyce tematyce chłopskiej no i starszych kilkanaście późniejszą kilkanaście lat bez trudu właśnie w każdym to się pojawia przystępnych tekstów teraz pewnie kilkaset ile nie więcej i tego jest naprawdę bardzo dużo znaczy aborcja wywarła gigantyczny wpływ ma umysły szlachty i mini i moim zdaniem to ona była prawdziwym końcem pańszczyzny w Polsce to znaczy od tego momentu od chwili rabacji obrońcy pańszczyzny w zasadzie znikają ani byli bardzo aktywni wcześniej niż ludzie zmieniają zdanie wówczas mówią już od od rabacji część cennego mieli wcześniej Hill mówią pańszczyzna jest niedotrzymania, ale byliśmy z niej jak najkorzystniejszych dla nas warunki ich niecałe 7 minut jeszcze musimy się odnieść do tego tysiące 800 sześćdziesiątego czwartego roku, który już pojawił się w naszej rozmowie, bo ja m.in. tak zdążyłem trochę kwestii tej tej potrzeby wolnościowej, dlatego że znowu no decyzja cara Aleksandra bardzo często jest traktowana przez historyków niejako przecież odpowiedź na wolnościowe dążenia i na całą pozycji listy tchną w myśl właśnie, że wszyscy jesteśmy równi no tylko wynika z pewnej kalkulacji związanej z powstaniem styczniowym i potem jest sporo też takiej złej złego klimatu wobec chłopów, którzy są tak wdzięczny temu carowi że, o czym trochę przypominają dzisiaj we wstępie do audycji i kiedy kiedy powstańcy giną gdzieś tam w potyczkach z armią carską no to chłopi urządzają pogrzeby pańszczyzny właśnie taki symboliczny sposób składają do grobu w trumienkę ach, dokumenty, które określały ich zobowiązania pańszczyźnianych nocą oczywiście z punktu widzenia właśnie takiej postawy prawda mogło być traktowane jako jeszcze 1 dowód, że to ludzie, którzy nie zasługują na szacunek, kiedy toczy się walka o wolną niepodległą stąd właśnie wracam jeszcze tylko w tym finale naszym do do tego czy można powiedzieć, że właśnie to chłopi sami sobie wywalczyli tę wolność zniesienie pańszczyzny czy trochę okoliczności i znowu rozgrywanie pewnej szerszej większej polityki przez możnych tego świata w efekcie doprowadziło do tego końca a kto jest jeszcze bardziej te odpowiedzi jeszcze inaczej to znaczy głos pańszczyzny był w zasadzie przesądzony od roku pewnie od wojny krymskiej czy ktoś skończył w roku 1800 pięćdziesiątym piątym i wówczas w Rosji, więc czar de facto ze swojego otoczenia podjął po podjął decyzję że, że pańszczyzna jest czymś co hamuje rozwój Rosji sam zresztą życzę mu Znicz natomiast typie zniesienia i poddaństwo w Rosji jeszcze oprócz pani w królestwie polskim nie było już od państwa natomiast w Rosji właściwej w tym dużych terenach dawnej Rzeczypospolitej po podaniu jeszcze istniał, a my, więc i to był cały proces to znaczy najpierw konsultacji ze szlachtą i na temat trybu z z wychodzenia z pańszczyzny próg od 1800 pięćdziesiątego ósmego o Totem były kolejne edykty właśnie tym, kiedy okazy carskie i w których w, którym próbowano zmusić do przejścia na czynsze co umiał takim pierwszym krokiem prawda nie MO tych tych tych chłopów, więc był proces, który trwał w inne nie odpowiadała zresztą odpływał ziemiaństwo, które było skupione w towarzystwie rolniczym wówczas wokół by i w i byłby taki dok w kwestii parlament szlacheckiej de facto czy MO czy pełni troszkę taką rolę mego i oni wysłali swój własny projekt uwłaszczenia, jakby to było wiadome dla wszystkich, którzy nawet myśleć najbardziej tak także konserwatystów chciały dni pańszczyzny już policzone i właśnie cała gra szła o to w jakim trybie ma się odbyć to znaczy kto ma zapłacić i ile za to ziemię, która była wcześniej własnością dziedziców, która po uwłaszczeniu ma być na uwłaszczenie równało się zniesieniu pańszczyzny ba znaczy, jeżeli chodzi na własnej ziemi ten miał powodu odrabiać pańszczyzny w związku z tym uwłaszczeniu osi końcowy państw na, więc rację ma 3 minuty, żeby to wszystko we wsi z UE dobra, a więc mówiąc krótko to proces ten proces w wpisała się jeszcze walka polityczna wewnątrz, kto przed powstaniem styczniowym i w czasie powstania styczniowego tutaj rząd powstańczy wbrew zresztą część opinii polskiej i w tym opinii szlacheckiej zadecydowało, żeby przekonać chłopów do powstania trzeba im dać do zimy na własność, a problem polegał na tym ogłosił to od razu rozpocząć powstanie w styczniu 1800 sześćdziesiąty trzeciego roku, ale problem polegał na tym, że rząd powstańczy nie miał realnej władzy w terenie i z punktu widzenia chłopów oni bardzo często się nie dostanie dopiero cara, który przed przeprowadził uwłaszczenie no rok parę miesięcy później marcu 1800 sześćdziesiąty czwartego roku i naczyń wtedy został wydany później trwałość jest przez Sejm, a także no i te pretensje do chłopów się pojawia od razu się pojawiły potem literaturze oraz ze spotem, że nie byli dostatecznie patriotyczni one są dziś, gdy groteskowe, a to znaczy to byli ludzie, którzy nie mieli żadnego interesu w tym, żeby bronić tego systemu, w którym żyli w imię patriotyzmu tu dla nich abstrakcyjnym i część polskich Demokratów rozumiał a, ale z pewnością nie wszyscy no tylko właśnie płyt, planując to nie jest coś się potem ciągnie dosyć długo przecież 25 lat później odsłaniany jest pomnik cara narodu, jaki dają takich sieci planują ślub jest osoba zobowiązuje co to za patrioci chłopina wiadomo, że wysyłali listy dziękczynne wiadomo, że były modlitwy dziękczynnej w delegacji, aby ten Bułgarzy stawiano kapliczki dziękczynna wobec tutaj katolickie najbardziej z podziękowaniami dla dla celu tylko dziś dzień są w Polsce jest tak mało bęc i oczywiście to oni po prostu uważali, że to najważniejsze wydarzenie w życiu pokoleń i oni byli jak rozumiem ich w swoim rozumieniu wdzięczni realnej legalnych władz, więc dopiero później Szlachta, ale też droga prowadząca szlak inteligencja Polska zrozumiała, że trzeba wykonać gigantyczną prace realną pracę, żeby lud przekonać do tego, że warto Polskę walczyć no tak, ale to rzeczywiście również była praca, która na, którą musieli chyba w bród ci światli ludzie również wykonać tak bym ze sobą znalazłem taki fragment już, że na koniec z Krasińskiego Zygmunta, który pisał do swojego angielskiego przyjaciela Arriva wierz mi wiedzą, że poza arystokracją nie ma w Polsce nic ani zdolności światłych umysłów ani poświęcenia nasz trzeci Than to bzdura nasi chłopi to maszyna my tylko stanowimy Polsk, a trzeba było jeszcze we własnej głowy chyba sporo zmienić trochę trwa tak bardzo dziękuję prof. Adam Leszczyński Uniwersytet SWPS oko Press był gościem dzisiejszej audycji dziękuję bardzo, za rozmowę dziękuję bardzo, podziękowania dla Małgorzaty Wólczyńskiej wydawczyni audycji Maciej Zakrocki do usłyszenia jutro o tej samej porze Zwiń «

PODCASTY AUDYCJI: MACIEJ ZAKROCKI PRZEDSTAWIA

Więcej podcastów tej audycji

REKLAMA

POPULARNE

REKLAMA

DOSTĘP PREMIUM

Więcej niż na antenie! Teraz TOK FM Premium 30% taniej: podcastowe produkcje oryginalne, Radio TOK FM bez reklam i podcasty z audycji. Nie zwlekaj i słuchaj wygodniej!

KUP TERAZ

SERWIS INFORMACYJNY

REKLAMA
REKLAMA
REKLAMA