REKLAMA

Historia Mikołaja Kopernika

Powrót do przeszłości
Data emisji:
2023-01-23 22:00
Prowadzący:
Czas trwania:
53:00 min.
Udostępnij:

503 lata temu Mikołaj Kopernik szuka schronienia na olsztyńskim zamku po tym, jak wojska krzyżackie zniszczyły Frombork. W jakim punkcie życia wtedy jest? I jak to życie dalej sobie układa?

AUTOMATYCZNA TRANSKRYPCJA PODCASTU

Transkrypcja podcastu
wielki mistrz zakonu krzyżackiego przez matkę Zofię córkę króla polskiego Kazimierza Jagiellończyka spokrewniony z tym rodem siostrzeniec Zygmunta starego najpierw sprzymierzył się z Moskwą i elektora brandenburskim potem zażądał od Korony zwrotu plus Królewskich oraz Warmii i domagał się także odszkodowanie za pół wieku polskiej okupacji liczonej zatem aż od pokoju toruńskiego zawartego po wojnie trzynastoletniej przez zakon krzyżacki przegranej posłowie Sejm Walny w Rozwiń » Toruniu długo nie myśleli nad odpowiedzią wobec wasala uchwalili, że Rzeczpospolita idzie na wojnę i nałożyli nowe podatki na werbunek wojsk zaciężnych z ziemią warmińską, po którą krzyża wyciąga rękę związał swe losy po powrocie ze studiów we włoszech Mikołaj Kopernik przybył w okolice 17 lat wcześniej pierwsze lata spędził na dworze Biskupim w Lidzbarku Warmińskim jako osobisty sekretarz i lekarz swego wuja potem przeniósł się do Fromborka ma swoją wieżę, z której prowadzi obserwacja nieboskłonu tu zacznie spisywać o obrotach sfer niebieskich przez 3 lata mieszka też Olsztynie, po czym wraca na jedną z fromborskiej wzgórz właśnie w roku wybuchu wojny walki ruszają wraz z nowym rokiem wojska polskie uderzają w kierunku Królewca wówczas zakon zajmuje Braniewo Kopernik bierze udział w poselstwie do wielkiego mistrza w sprawie zwrotu miejscowości tymczasem Polacy oblegają Kwidzyn Pasłęk w odpowiedzi wojsko krzyżacki dociera do Fromborka przynosi ze sobą śmierć i zniszczenia miasto zostaje doszczętnie spalone oszczędzono jedynie kaplicę świętej Anny zajmowaną przez przychylne Albrechtowi klasztor Antoninów, ponieważ z dymem idą też domy kanoników Kopernik ponownie szuka schronienia na olsztyńskim zamku jest 23stycznia 1500 dwudziestego roku powrót do przeszłości moim państwa gościem jest prof. Krzysztof Mikulski historyk Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu dzień dobry dobry wieczór panie profesorze dzień dobry dobry wieczór państwu i będziemy rozmawiać o Mikołaju Koperniku, który przychodzi na świat 19lutego 1400 siedemdziesiątego trzeciego roku już zaniżona i tak zostało zapisane pewnym róż Biela Mikołaja Kopernika, bo do końca nie jesteśmy pewni czują się rzeczywiście wtedy urodził, ale tak jest zapisane przyjęliśmy jest to prawdopodobne i ponoć nawet godzinę tam znalazła czwarta 482058 dobrze, zanim samej postaci to chciałabym pana zapytać o 15 wieczne Toruń, który był przecież jeden z najbardziej liczących się wówczas ośrodków ekonomicznych politycznych Polski co poza miasto w jakim mieście na świat Kopernik przychodzi było to piękne czerwone miasto jak to nieco później szesnastym wieku opisywano miasto zbudowane z czerwonej cegły miasto położone nad Wisłą jak się okazało niedługo po założeniu przepięknym miejscu, które pozwoliło skoncentrować tam wszystkie szlaki handlowe, które prowadziły z południa do Gdańska dzięki temu Toruń wyrósł tor stał się takim bardzo ważnym punktem przerzutowym przeładunkowym najpierw dzięki przeprawie przez Wisłę, a później dzięki stałemu mostowi wczasach Kopernika ten most już stanął, w którym transportowano, przez które transportowano wszystkie towary, które biegły do Gdańska, który próbował nawet na tym zarabiać to była właściwie przez długi czas jeszcze za czasów Kopernika, ale już nie do końca jego dni, bo w 15003007. zniesione zostało tzw. prawo składu, czyli tor miał prawo do tego, żeby wszystkie towary, które miały być przewożone ze Śląska i psy tzw. ziem Królestwa polskiego ówczesnego do Gdańska musiały być wyładowane w Toruniu kupcy toruńscy mogli je kupić za nieco tańszą cenę i następnie eksportować do Gdańska, żeby tam sprzedać drożej dopiero w 15003007. roku prawo zostało cofnięte poza 1 wszakże wyjątkiem sól i towary są dane, które były ważone drugą stronę to znaczy Bałtyku ogląd ziem polskich Śląska nadal tor miał na nie prawa składu jedyną wyłączność na ich sprzedaż, czyli śledzie np. między był to olbrzymie ośrodek handlowy jak na ówczesne czasy Toruń liczył wtedy około 20 000 mieszkańców był jednym z największych miast w tym regionie przynajmniej większe były niewątpliwie Wrocław Gdańsk może Kraków, ale to nie jest wcale powiedziane, a więc było to miasto jak na ówczesne czasy no bardzo znaczące dzięki temu, że Gdańsk połowie czternastego wieku został zniszczony jeszcze na początku szesnastego wieku dopiero w połowie trzynastego przepraszam został odbudowany Toruń przejął po prostu właściwie rolę Gdańska w tym regionie tutaj na przełomie trzynastego czternastego wieku przybyli kupcy z Westfalii, którzy osiedlili zakładają tutaj swoją w pewnym sensie Faktorii to znaczy stąd chcieli handlować wszystkimi towarami, które tutaj sprowadzane były Zachodu Europy stąd pozyskiwane dla Zachodu Europy bardziej się to podobało to miasto się rozwijało bardzo szybkim tempie najpierw ustawa Stare Miasto pół wieku później Nowe Miasto, więc to było miasto bardzo bogate jeszcze w czasach Kopernika też później był taki nie dni delikatne tąpnięcie miasto straciło ale, ale było nadal bardzo ważnym ponad regionalnym ośrodkiem wymiany handlowej mówi pan panie profesorze miasto bogata, a potem lekkie tąpnięcie to chyba podobnie jak w rodzinie Mikołaja Kopernika był synem kupca krakowskiego także Mikołaja, który ponoć w ramach prowadzonego handlu przeniósł się do Torunia Krakowa, ale nie do końca fety interesach ojcu szło poza tym jako dziesięcioletni chłopiec Mikołaj Kopernik ojca traci pani to właśnie było związane z dziejami tego miasta to tąpnięcie było dokładnie związane właśnie z tymi czasami, który handlował ojciec Mikołaja Kopernika może to dziś jest nawet trudne do zrozumienia, ale najważniejszymi towarami, które kupcy toruńscy wozili na zachód były uwaga wosk i mieć mieć w drugiej połowie piętnastego wieku została tak eksploatowana szkół z kopalni, które znajdowały się teren dzisiejszej Słowacji, czyli ówczesny górnych Węgier, że nie potrafiono wydobywać z głębszych pokładów, a więc no skończył się pewien interes no i ten wosk ten wosk, który proszę państwa jest taki bardzo ważny, bo dzięki wózkowi postawy toruńskie pierniki bo, żeby pozyskać wosk trzeba było przetopić minut na ten zostawał no, więc produkowano pierniki, ale naprawdę na tym na czym zarabiali kupcy toruńscy był wosk, który eksportowano na zachód Europy, bo już czym był wosk wówczas był energią dzisiaj prawie elektryczną, czyli o związku produkowano świece, a więc ówczesny światło na wczasach właśnie Kopernika nastąpiło pewne tąpnięcie Miedź przestała być dochodowa przestała tam być wydobywana no i ojciec Mikołaja Kopernika pod koniec życia miał poważne bardzo problemy finansowe potem umiera, a opiekę nad Kopernikiem przejmuje wuj wuj ze strony matki matki Barbary nad Kopernikiem, ale także nad rodzeństwem na Mikołaja jak wygląda jego dzieciństwo, gdzie się uczy i pytanie, na które pewnie nie znamy odpowiedzi czy Kopernik jako dwunastolatek 16marca 1400 osiemdziesiątego piątego roku mógł obserwować zaćmienie słońca, bo w Toruniu kulminacja zaćmienia nastąpiła na godzinę przed Zachodem słońca i maksimum tarcza Księżyca przesłoniła słońce blisko 90% wie pani nie mamy na ten temat żadnych przekazów, ale być może właśnie to zadecydowało o jego późniejszych zainteresowaniach może właśnie wtedy poznał tą wielkość nieba obserwacji i właśnie wtedy przejął się tym, że trzeba do końca zrozumieć ale, zaczynając od początku Mikołaj Kopernik po śmierci ojca pozostawał pod opieką swoich najbliższych krewnych ja twierdzę, że nie właśnie tego wuja, bo był bliższy wójt burmistrz ówczesny toruński Tylman von Allen to on prawdopodobnie na początku przynajmniej przez najbliższe 6 lat po śmierci ojca zajmował się opieką rodziną swojego zmarłego szwagra i swojej siostry jeszcze żyjących natomiast Mikołaj Kopernik uczył się zapewne tu też nic nie wiemy nie ma żadnych przekazów na ten temat, ale zapewne tak jak wszyscy młodzi turyńczycy ówcześnie uczył się w szkole przy parafialnej świętych Janów, gdzie pewnie zaczął tą naukę w wieku lat 7, a więc jeszcze przed śmiercią ojca w 1400 osiemdziesiątym roku i pewnie uczył się tam przez 78 lat, bo tyle mniej więcej ta edukacja trwała mamy pewien problem z tym, dlaczego tak późno wyjechał na studia do Krakowa, bo wyjechał dopiero w wieku 181400 dziewięćdziesiątym pierwszym roku w związku z tym moim poprzednicy wybitni biografowie Kopernika zastanawiali się tylko uczył się w Toruniu czy też gdzieś kontynuował naukę, bo w 1 szkole to było za długo poza tym szkoła toruńska być może nie dawała podstaw do tego, żeby od razu podjąć studia uniwersyteckie powstały tutaj 2 przynajmniej koncepcje jedna z nich zakładała, że po może słowo ukończeniu to jest złe słowa te czasy, ale po zakończeniu nauki w szkole przy parafialnej w Toruniu mógł kontynuować naukę we Włocławku tamtejszej szkole katedralnej, ale powiem szczerze z moich badań z pewnych no w konsekwencji chronologicznych wynika, że była to raczej niemożliwe pomysł tego, że kontynuował swoją naukę we Włocławku powstał właściwie z tego tytułu, że Łukasz cen radę jego wuj, który właśnie pani wspomniała był później jego opiekunem był tam kanonikiem, ale tym konikiem akurat wtedy i był obecny w tym Włocławku wtedy, kiedy żył jeszcze ojciec Kopernika w momencie, kiedy ojciec Kopernika z Martą Łukasz rację radę wraz ze swoim pryncypał Lem najpierw biskupem włocławskim później arcybiskupem gnieźnieńskim Zbigniewem oleśnickim już z tego Włocławka wyjechał, więc nie ma chyba takiej możliwości, żeby sprowadzał tam siostry ze swoimi ze swoimi siostrzeńcami, żeby tam kontynuowali naukę okres jest inna koncepcja, że Mikołaj Kopernik kontynuował swoją naukę w Chełmnie szkole tzw. braci wspólnego życia ciekawego bardzo zakonu uczącego pochodzącego z Holandii, który był bardzo w popularnych w tych czasach prowadził kształcenie na bardzo wówczas nowoczesny można powiedzieć poziomie, przygotowując ze studiów uniwersyteckich no to tym sensie, wprowadzając pewne tradycje humanistyczne, a Chełmem związana była rodzina matki Kopernika to wie być może nawet ta matka tam dożywały swoich dni to ich, a więc Mikołaj Kopernik być może między 1400 osiemdziesiątym dziewiątym 90 pierwszym rokiem mógł kontynuować naukę w Chełmnie dopiero stamtąd wyjechać do Krakowa, dlaczego dlatego, że jego późniejszy opiekun mi Łukasz zaczyn rody no został w 1400 osiemdziesiątym dziewiątym biskupem Warmińskim, ale został nim wbrew woli króla, który rezydował w Krakowie, więc wysłanie Mikołaja Kopernika w tym wieku, w którym już był zdolny do studiów, a studia zaczyna wtedy zazwyczaj w wieku około 16 lat właściwie, gdyby pojechał do Krakowa to było strasznie naraził władcy, którego no wuj Mikołaja nie bardzo interesował w tym czasie raczej właśnie był jako wrogiem, więc dopiero po 2 latach 1400 dziewięćdziesiątym pierwszy Mikołaj ruszył na studia do Krakowa krótki wtedy nalicza, więc wydawało się, że już jest drastycznie tam w Krakowie spędzać czas do 1400 dziewięćdziesiątego piątego roku ponoć słuchał wykładu Wojciecha z Brudzewa ruchu ciał niebieskich uczył się posługiwania instrumentami astronomicznymi, ale chciałbym pana profesora zapytać o ten okres włoski Bologna pan ma Ferrara Rzym, jaką wiedzę tam czerpie na nie do przede wszystkim to wielką astronomią najprawdopodobniej zetkną się w Polonii to jest ten okres, w którym w, którym Mikołaj Kopernik rzeczywiście był w stanie poddać się oddać astronomii tam miał wybitnych nauczycieli to jest to jest ten czas, kiedy już mamy informację o jego obserwacjach astronomicznych, aczkolwiek powiem tak być może tą stronę naprawdę zetknął się już w Toruniu być może to właśnie zaćmienie 1400 osiemdziesiątego piątego roku było bardzo ważne, bo tu w Toruniu jeszcze był taki człowiek, który nazywał się Konrad Gessen, który był nauczycielem tutejszej szkole przy parafialnej, ale też wybitnym humanistą człowiekiem, który utrzymywał kontakty z całą Europą i miał w swoim księgozbiorze co jest naj naj najważniejsze najciekawsze co najmniej kilka ksiąg Astro logiczne, bo wtedy astronomia jest Legia to było to samo właściwie i z tymi księgami Mikołaj Kopernik mógł się zetknąć swoim dzieciństwie, ponieważ ten Konrad von referendum bardzo blisko związany z rodziną jego dziadka i wuja mieszkał wręcz w kamienicy, która należała do tej rodziny w Toruniu przy ulicy żeglarskiej no był tam rezydentem można powiedzieć wikariuszem kaplic, które rodzina tacy Roda później fundament Kopernik również jako spadkobierców tej rodziny ceny wody posiadała w kościele świętych Jan, ale tą wielką astronomią zajął się rzeczywiście w Bolonii tam myślę, że została stroną wraca do Polski co się dzieje wówczas przebywa na Warmię to znaczy wraca po studiach studia oczywiście nie zakończyły się w Polonii później jeszcze studiował w Padwie, gdzie to miał zostać lekarzem, ale ostatecznie został doktorem prawa kanonicznego było tani w Padwie Bolonii były to bardzo drogi egzaminy, więc wybrał Ferrary, w której można było po prostu taki egzamin kupić tali, więc tam uzyskał tytuł, bo takie wymagania pewnie postawił swój i z tym tytułem doktora prawa kanonicznego pracę na armię w 1500 trzecim roku właściwie przez najbliższe 7 lat jest towarzyszem swego wuja jest jego można chyba tak określić jego sekretarzem towarzyszył mu we wszystkich jego wyjazdach jest jego Starym sensie lekarzem też, bo takie przecież wykształcenie prawie pełne uzyskał, a jest już człowiekiem wiekowym uwiera zresztą w 1500 dwunastym roku, więc niewątpliwie przed śmiercią cierpi na jakieś schorzenia, więc no to jest taki okres lidzbarski Mikołaja Kopernika, w którym też zaczyna tworzyć zaczyna pisać swoje najważniejsze dzieło życia akurat w tym okresie lidzbarskim jest to póki co tzw. komentarzy, czyli zaczyna tworzyć taki wstęp do swojej teorii heliocentrycznej komentarzy o hipotezach ruchów ciał niebieskich czy tak jak pan profesor mówi ten pierwszy zarys swojej historii, ale też Buku wuja fetę okresie, który przepędził Lidzbarku uczestniczy w życiu politycznym jeśli na zjazd Stanów Prus Królewskich w Malborku Elblągu Toruniu taki wiedzie z wujem też do Krakowa jeździć prawdopodobnie na zjazdy szlachty polskiej czy na Sejm do Piotrkowa powiem szczerze nawet nie jestem jeszcze pewnie nadal być może nawet wczoraj odkryłem kolejny moment w życiu Kopernika mianowicie 1500 ósmy roku, aczkolwiek pod bardzo zniekształconym nazwiskiem, ale mimo wszystko jako dr Copper Company Air jest też posłem Torunia do Lipska, czyli na tamtejszy Uniwersytet nie jest to jeszcze pewne, ale powiem szczerze dzielę się z państwem takim swoim nowym odkryciem, bo nie było żadnego doktorów doktorów nie była zbyt wielu wtedy w Prusach, a przy okazji właśnie z takich wspomina o kontaktach z Torunia Lidzbarka, czyli z Warmią pojawia się dr kontener, który reprezentuje toru w jakiejś podróży do Lipska bardzo bardzo dziwna, więc wydaje mi się to też Kopernika to jeszcze propos tej aktywności politycznej tak od razu skojarzyło, że nas jeszcze Stanów Prus Królewskich w Grudziądzu będzie już rok 15002002. wygłosi Odry straż ta o monecie, zawierając ten projekt reformy systemu monetarnego w Prusach, ale też tworzy tamto sformułowanie, które przetrwało do czasów dzisiejszych nowa jest aktualne, że pieniądz gorszy wypiera lepsze to znaczy może nie tyle tworzy co co co no powtarza w sposób być może też twórczy, bo jak jak to potem udowodniono twórcą czy pierwszym, który zapisał się w historii z nowym prawem tzw. złego pieniądza był niejaki Arystofanes komentuje pisarz grecki, który 4 chyba czwartym wieku przed naszą erą napisał taki poemat, aby tam wyłuszczył właśnie w sposób bardzo proste, ale jednak dosadny właśnie to, że pieniądz gorszy wypiera lepszy, ale Mikołaj Kopernik niewątpliwie zrobił to w sposób bardziej uczony i na pewno przed niejakim określeniem, który kilkadziesiąt lat po nim w Anglii takie prawo opublikował, które funkcjonowało właściwie prawie to do początku dwudziestego wieku pod takim hasłem prawo okresie na, a potem nagle okazało się to Kopernik 130 chyba szczyt przed groszem to prawo wyłuszczył objaśnił nam potem już w literaturze ekonomicznej wieku dwudziestego początku 2001. funkcjonuje jako prawo Kopernika 8 wracam do Lidzbarka właściwie już będziemy się z Lidzbarkiem żegnać bo kiedy opuszczała Dwór w Lidzbarku to Kopernik udaje się do Fromborka, a w ogóle jakoś tak nie zagrzewał długo miejsca w różnych miejscowościach panie nie przesadzajmy nasz, a tak tak krótko nie funkcjonował w tych miejscach w Toruniu mieszkał prawie najprawdopodobniej do szesnastego no Maksim do osiemnastego roku swego życia no potem odbywał studia na studia to zawsze jest ten okres w życiu człowieka, kiedy człowiek jest bardzo bardzo bardzo mobilne natomiast od 1500 trzeciego roku aż do swojej śmierci czy przez 40 lat przebywał na Warmii to nie jest duża kraina region za to od bardzo ciekawej historii tak no sam urodziłem się w Lidzbarku Warmińskim, więc moje kontakty z Kopernikiem są wszechstronne powiedział również geograficzny a, ale w każdym razie w tym Lidzbarku przebywał obok Jano nie wiemy dokładnie czy rzeczywiście opuści Zanzibar ostatecznie w 1500 dziesiątym roku czy dopiero po śmierci wuja na pewno opiekował się nim do śmierci, więc nawet jeśli w 1500 dziesiątym tak jak twierdzi jeden z biografów Kopernika pan Jerzy Sikorski opuścił izba, kto pewnie do niego wracał, żeby się wujem zajmować ewentualnie jakiś porad medycznych udzielać, ale w każdym razie na pewno po 1500 dwunastym roku jest już no mieszkańcem swojej kurii canneńskiej we Fromborku stamtąd właściwie wyjeżdża tylko dwukrotnie w latach 151920 później 10052001. roku do Olsztyna ten Olsztyn taki jest bardzo eksponowany w życiorysie Kopernika, ale właściwie Kopernik tam przebywał na maksimum przez 3 lata także także nie był to zbyt długi okres w jego życiu niewątpliwie tym miejscem, w którym był najdłużej, w którym właściwie przebywał no taki w takiej samotni swojej gdzieś, gdzie dokończył swoje wielkie dzieło, gdzie właściwie przeprowadził większość swoich obserwacji astronomicznych był Hamburga nie tylko dorzuca, że Warmia do 1400 sześćdziesiątego szóstego roku stanowiła część państwa krzyżackiego, ale od 1400 sześćdziesiątego szóstego aż do pierwszego rozbioru Polski armia wchodziła w skład Korony polskiej, kiedy czytałem o tym ponad trzydziestoletni pobycie na Warmii Kopernika to zdziwiła mnie rozmaitość funkcji, które wówczas pełnił do kanclerza wizytatora przełożonym kasa prowizyjnej administratorem dóbr kapituły co oczywiście wiązało się z wyjazdami w teren posłem opiekunem stołu kapituły przełożonym kasy budowlanej urzędnikiem odpowiedzialnym za nadzór nad wykonywaniem testamentów no wszechstronny człowiek i tak, ale zauważy pani, że nie był depozytem nie był kustoszem, a więc nie był prałatem tej kapituły wyjaśnienie tego faktu jest bardzo proste Mikołaj Kopernik nie posiadał wyższych święceń kapłańskich w związku z tym pełnił w tej kapitule bardzo poważne funkcje administracyjne, ale nigdy nie dostąpił zaszczytu bycia no tym właśnie takim wyróżniony członkiem kapituły, czyli czy prałatem, czyli tym człowiekiem, który stoi na jej czele 10 starał, bo nie zabiegał czegoś dostrzeżono może nie chciał wydaje mi się, że to jednak jest pewna decyzja osobista człowieka który, który decyduje się na to, że chce być tym księdzem do końca chce być np. biskupem do czego bardzo pewnie zachęcał go Łukasz c dodam zresztą istnieje taka taka właśnie teza historiografii za nie ma źródeł, że Łukasz c rada noś starał się go jako sernika ukształtować na swój sposób i noc zrobić z niego biskupa, czyli czy swojego następcy, ale Łukasz watę badano nie osiągnął sukcesu szkoły sprzeciwił się temu m.in. dlatego miał wyjechać barka jeszcze przed śmiercią wuja, ponieważ nie chciał po prostu tej kariery kościelnej kontynuować nie wiemy, dlaczego nieznane motywacji funkcjonowania Kopernika ja powiem tak nawet niedługo zapraszam państwa bardzo serdecznie na wykład swój do centrum nauki Kopernik 26stycznia chyba dwudziestych, gdzie chce właśnie zgłosić taki taką pokazać prezentację wykosić referat na tle Mikołaj Kopernik wielki uczony nieznany człowiek, bo właściwie o Mikołaju Koperniku jako człowieku to dowiedzieliśmy się nieco więcej od połowy dziewiętnastego wieku, a dużo więcej kilku ostatnich latach, kiedy zacząłem się tym zajmować 30 odkryłem kilka rzeczy, które były źródła, ale nikt nie jest wracał w ogóle używać w bo jakoś dokonano przysłoniła bądź miła człowieka zupełnie życie człowieka tak ten człowiek pozostał jeszcze nie został zapomniany co więcej pierwsze epitafium, które Kopernik owi wystawiono właśnie we Fromborku 50 chyba lat po jego śmierci opiewało na imię Jan, a nie Mikołaj naj mówił o tym, że przede wszystkim sądy lekarzem astrologię no astrologia to okej, bo to wtedy wtedy jeszcze astronomia była urologia de facto ale, ale Kopernika już nie pamięta no po prostu wiedziałam, że był wielki wiedziano rozumiano, że należy go doceni, że biskup Kromer postanowił mu to epitafium wystawić, ale nie wiedział chyba do końca, dlaczego to ja od razu zapytam, jakim człowiekiem był zatem Mikołaj Kopernik, zanim przejdę do tego co tam na nieboskłonie zaobserwował tych na w tym drugim pytaniu pewnie ani za wiele nie odpowiem nie jestem stroną ani historykiem staram ale jakim był człowiekiem no cóż my możemy się tylko domyślać, jaki był człowiekiem był człowiekiem niewątpliwie w tak jak to chyba napisał o nim kiedyś wybitny historyk Karol Górski był człowiekiem samotnym nie wiemy właściwie o nim nic jego życie prywatne jego kontakty zanosili moim zdaniem są pewną legendą, którą stworzono wg mnie Mikołaj Kopernik był człowiekiem, który pod koniec życia był za opiekowanie przez kobiety właśnie tych personalia Hanna silnik z reguły kuzynką to jest taka legenda, którą stworzył może właśnie mój serdeczny przyjaciel w pewnym sensie pan Jan Jerzy Sikorski, który napisał prywatnym życiu Kopernika tam prawdopodobnie połączył kilka kobiet ze sobą 1 kucharkę, która najpierw służyła Kopernika potem się z niego zatrzymała co wywołało pewien no problem jego i jego spółka rolników później była Anna Schilling, która moim zdaniem po śmierci męża przyjechała do Fromborka, żeby zająć schorowanymi starymi już miał 65 lat wtedy Mikołajem Kopernikiem no to nie dramat, więc on samotna on po prostu przebywał w swojej samotnie miał swoją wizję miał swoją swoją pasję, którą była astronomia, którą była ta teoria, którą tworzył przez całe prawie życie, którą bał się ujawnić, bo była ona tak no właściwie trudna do zaakceptowania przez ówczesny świat była tak niezgodna z tym co trzeci ogłosił kościół, któremu pozostał właściwie do końca wierny, że bał się dopiero ten red, który przyjechał w 1500 czterdziestym pierwszym roku do Fromborka przekonał do tego, żeby jednak ujawnił swoje dzieło w no i dzięki temu już ujrzało światło dzienne, ale prawdopodobnie sam Kopernik nawet tego druku rewolucjami kurz nie zobaczył, bo chyba zmarł, zanim ono dotarło do Fromborka mówi pan o przyjeździe etyka w 1500 czterdziestym pierwszym roku jego namowy, a dzieło o obrotach Kopernik ukończyło około roku 1500 trzydziestego, czyli jeszcze dekadę to dzieło leżało sobie byśmy dzisiaj powiedzieli w szufladzie tak czekał na ten moment czeka czekało na ten moment Kopernik bał się go po prostu ujawnić dał się tej wagi swego odkrycia sam przestraszył się właściwie swojej nauki swojego swojego swoich wyliczeń przestraszył się, że one nie zostaną właściwie odczytane zresztą pamiętajmy o tym, że w przedmowie do tego dzieła zadedykował je papieżowi, żeby jakimś sensie no zdjąć z siebie to odium, że on występuje przeciwko nauce kościoła, że odkrywa coś takiego co jest niezgodne z nią chciał w jaki sposób usprawiedliwić w ten sposób także także to jest to jest to jest to jest taki taki dylemat czy wielkiego uczonego człowieka, który właściwie jako pierwszy, bo to jest właściwie chyba najważniejsze od osiągnięcia Kopernika Kopernik jako pierwszy dowodził swoich tez nie nie tworzył teorii on starał się za pomocą metody naukowej dowieść tego co chciał przekazać światu i to dzięki temu właśnie Mikołaj Kopernik jest tak ceniony w świecie, bo to był pierwszy uczony taki nowożytne uczony przed Newtonem przed przed wszystkimi wielkimi tego świata uczonymi to on pierwszy za pomocą dowodu matematycznego może nie do końca powiedzmy sobie precyzyjnego starał się dowieść swojej teorii mam przed sobą fragment tego listu dedykację innego papieża Pawła trzeciego, który był pomyślany jako przedmowę do dzieła o obrotach pozwolę sobie zacytować dlatego pragnę by twoja świąt bliskość dobrze o tym wiedziała, że to powzięcia myśli o innej zasadzie obliczania ruchów sfer świata nie skłoniło mnie nic innego tylko spostrzeżenie, że matematycy swych badaniach nad nimi są sami ze sobą w sprzeczności nie zdołali też odkryć albo z nich wyprowadzić rzeczy najważniejszej mianowicie układów wszechświata i ustalonego porządku jego części, lecz przytrafiło im się to samo co komuś kto by stąd zowąd drżą ręce nogi głowę i inne części ciała i namalował je co prawda bardzo dobrze, ale także w odniesieniu do 1 tego samego ciała nie odpowiadałyby sobie nawzajem i powstałby z nich raczej jakiś dziwoląg niż obraz człowieka no bo Kopernika ani my panie profesorze to jest ta teoria heli docent ręczne, a do momentu Kopernika mamy teorię geo Centre nauczyli w centrum świata znajduje się nieruchoma ziemia, wokół której krąży słońce Księżyc planety teoria ta powstała jeszcze w starożytności no, a jednym z twórców był grecki astronom i geograf Ptolemeusz właściwie średniowieczu nikt nie próbował tej tory kwestionować, tym bardziej że popierał ją kościół więc, opierając się na piśmie świętym duchowni twierdzili, że w centrum całego kosmosu znajduje się ziemia stworzona przez Boga, czyli Kopernik odrzucił swoim działem całą fizykę i kosmologii epoki to wymagało niezwykłej odwagi nic dziwnego, że tak długo zwlekał olbrzymiej wydaje mi się, że właśnie Kopernik przez to że, że przez bardzo długi czas poprzez właśnie te obserwacje swoje astronomiczne no ugruntował swoje swoje swoje swoją wiarę w to, że ta jego teoria ma sens to znaczy udowodnił to niebyła tylko wiara Kopernik różnił się od wybitnych uczonych starożytności, bo w starożytności byli też filozofowie, którzy twierdzili, że tonie ziemi, ale słońce jest centrum wszechświata, ale oni twierdzili nie na podstawie badań nie na podstawie analiz matematycznych odliczeń tylko na podstawie obserwacji na podstawie filozofii tak samo jak to nałóż, które oczywiście też liczyła tam liczy różnego rodzaju właśnie ruchy tych planet itd. to zostało zaakceptowane przez świat współczesny Kopernikowi natomiast Kopernik po prostu dokonał pewnego przełomu w tych odkryciach on po prostu udowodnił, że tonie ziemia jednak tylko słońce jest nieruchome w naszym przynajmniej układzie słonecznym zapytań pana taką rzecz, która niezwykle zainteresowała zainspirował mnie profesor OUN Gingrich 3 astrofizyk historyk nauki Uniwersytetu Harvarda, który także jest znawcą Mikołaja Kopernika przeczytał widelce tak ponoć jednym z największych przeczytałam wywiad w tygodniku polityka mówił tam o tym, że interesuje go historyczny kontekst odkrycia Kopernika, dlaczego pomysł nowego porządku Cosmo logicznego zrodził się właśnie w szesnastym wieku nie np. 100 lub 500 lat wcześniej później no i padło pytanie dziennikarza udało się panu tego dociec i Węgry odpowiada wiemy z całą pewnością, że Kopernik gromadził książki czerpał z nich wiece wynalezienie prasy drukarskiej sprawiło, że myśli utrwalona na papierze mogła swobodnie podróżować przez kraje ówczesnej Europy oraz do nowego świata wielkie odkrycie geograficzne udowodniły z kolei, że obowiązująca od czasów starożytnych geografia w kolejce jest anachroniczna wreszcie na początek szesnastego wieku przypada czas narodzin nowych ruchów religijnych Kopernikowi przyszło, więc żyć w okresie ogromnych przemian w pojmowaniu świata moim zdaniem z tych ciekawych czasów wyrosła genialna teoria hali docent ręczne co pan na to panie profesorze mogę tylko przytaknąć właściwie nic tutaj dodać nic ująć znacie Kopernik był dzieckiem swoich czasów ludzi wybitnych tworzą czasy, które temu sprzyjają to nie przypadkiem ambitni królowie np. w dziejach Polski jakoś wtorek mogą o tym zaświadczyć tacy jak np. Kazimierz wielki rządzili w tych czasach, kiedy rzeczywiście na to 15 przychodziła pora to znaczy Europa się bardzo szybko rozwijała byli wybitni władcy sąsiednich krajach no i na takie czasy też przypadło życie Mikołaja Kopernika to był czas wielkiego przełomu to czas olbrzymiego rozkwitu nauk wszelakich no i Mikołaj Kopernik sztywni wpisuje się właśnie w ten scenariusz człowieka, który po prostu no przekroczył pewną barierę wiedzy który, któremu udało się po prostu odkryć to, czego nie udało się odkryć innym, bo jeszcze wcześniej się tym nie interesowano nie było takich zainteresowań współczesnych przed Kopernikiem czy studia włoskie czy już wcześniejsze być może zainteresowania astronomią czy astronomii już nawet z 3, które które, które w Toruniu posiać czy może w Krakowie, ale w każdym razie zaowocowały tym wielkim odkryciem tymi tymi obserwacjami, które jednak od początku dążyły do tego właśnie celu do odkrycia prawdy o wszechświecie prawdy przy przynajmniej może wszechświecie to jeszcze nie, ale układzie słonecznym na najbliższe powiedział pan panie profesorze, że rok 1500 czterdziesty trzeci to jest pierwsze wydanie o obrotach drukiem wydanie z Norymbergi no i w tym samym roku Kopernik umiera we Fromborku, więc nie wiem czy miał szansę swoje dzieło w tym druków pełni zobaczyć, a po jego śmierci dzieło zostało jeszcze dwukrotnie wydane w roku 1500 sześćdziesiątym szóstym w Bazylei w 1600 szesnastym w Amsterdamie no, a następnie przez ponad 200 lat znajdowało się na indeksie ksiąg zakazanych kościół mimo tego apelu do papieża nie był gotowy na to, żeby zmienić swoje myślenia tylko kościół katolicki, bo pamiętajmy o tym, że również Marcin Luter w ten wielki reformator kościoła uznał Kopernika za człowieka który, który radzi które, którym mówił jakiś niedorzeczności ach, pamiętajmy też o tym, że co prawda no protestanci nie nie ogłosili swoich ksiąg zakazanych, ale ale, ale jedno słowa Marcina Lutra zostały zapisane, a więc, więc to nie tylko to nie tylko ten kościół to ja mam te słowa panie profesorze to pozwolę sobie przytoczyć, bo Luter powoływał się no odpowiednie miejsca w piśmie świętym oczywiście, ale na świadectwo zdrowego rozsądku, bo mówił tak on nasze są świadkami tego, że niebiosa się obracają no właśnie Mikołaj Kopernik był pierwszym z tych uczonych, który nie ufał tylko oczom, ale zaufał instrumentom naukowym zaufał po prostu wiedzy obliczeń matematycznych które, które niestety no okazywały inny obraz aniżeli nasze, choć to była właśnie nauka to był początek nowoczesnej nauki, czyli tego, że eksperyment jest jednak tą podstawą nauk empirycznych nie, a nie rozumowanie, na którym opierał się litery i wszyscy przednim dopiero w roku 1800 dwudziestym ósmy zostało działo wykreślone z indeksu ksiąg zakazanych jeszcze 1 czekała data rok 1800 pięćdziesiąty czwarty to pierwszy przykład o obrotach na język Polski oczywiście kolejne wydania po zdjęciu księgi z indeksu ksiąg zakazanych dziewiętnastym wieku też w innych językach pojawiają a by jak szybko ta myśl Kopernika, mimo że zakazana rozchodzi po współczesnym świecie bardzo szybko oznaczona we włoszech istnieje już szesnastym wieku Giordano Bruno był właściwie jedno z ofiarą wiary w to co co co wykazał Kopernik Galileusz musiał zaprzeczyć, chociaż absolutnie był przekonany o tym, że Kopernik miał rację musiał przed świętą inkwizycją zaprzeczyć swoim poglądom, żeby zachować życie no, więc zna, więc wśród uczonych nowożytnej Europy to odkrycie Kopernika za owocowało bardzo szybko osiemnastym wieku właściwie wszyscy byli już przekonani o tym, że to Kopernik miał rację nie nie Biblia natomiast rzeczywiście trwało bardzo długo ale, ale nie wśród uczonych uczelni myślę, że od razu to zaakceptowali to to była po prostu teoria, która bardzo szybko została zresztą potem poprawiona rozwinięta wieku siedemnastym w to chyba Kepler poprzez poprzez swoje badania Galileusz oni oni po prostu no i wykazali, jakie były rzeczywiste elipsy w krążenia krążenia planet wokół słońca, więc poprawili teorię Kopernika i uczyni z niej już zupełnie naukowe dzieło do końca tak nieobliczalne policzalne wyobrażalne więc, więc można powiedzieć, że w tym momencie nie było mowy o tym żeby, żeby zaprzeczyć teorii heliocentrycznej Kopernika umiera 24maja 1500 czterdziestego trzeciego roku we Fromborku został pochowany w tamtejszej katedrze w czasie swojej wiedzy pani tym jest z tym jest ten problem właśnie 32004. po tak zostało zapisane na jego epitafium natomiast istnieje przekaz, że już 21maja na posiedzeniu kapituły warmińskiej jego Caddy to zresztą w powinowactwie Jan Lloyds przejmuje po nim kanonie no to jest ten problem właśnie czy ta data zapisana epitafia Kopernika jest rzeczywistą datą jego śmierci nie zmarł jednak przed dwudziestym 1maja to jest właśnie bardzo kluczowe dla tego czy Kopernik nawet nieświadom tego, że to dzieło jego własny dostarczono do Fromborka widział je czy nie, bo to jest kwestia co prawda tylko 3 dni, ale właśnie bardzo newralgicznych i są szanse na to, żeby kiedykolwiek ustalić wie pani no trzeba badać źródła istnieje w tej chwili taka taka teza, że być może właśnie i osoba, która wpisywała tę protokoły kapituły warmińskiej dopisała to informacje o przejęciu kanonii przez przez ojca o posiedzeniu kapituły, a więc dopiero 2004. że wcale nie zrobiła tego na posiedzeniu, ale ja powiem szczerze musiałbym do tych materiałów zajrzeć zobaczyć do oryginałów czy da się rzeczywiście ustalić na tym na tej podstawie to, że mogło to nastąpić później aniżeli samo posiedzenie miało miejsce tego jeszcze nie wie być może to jest dla dla historyka pewne wyzwania, ale Szysz obiecuje pani, że podejmie chciałam zapytać o los księgozbioru, które w trakcie swojej naukowej działalności zgromadził Kopernik zapisał go w testamencie diecezji warmińskiej, ale jak rozumiem większość uległa rozproszeniu zniszczeniu po śmierci zaczepia pani no tutaj są prace naukowe pani Teresy Morawskiej przede wszystkim cele dotyczą dziejów tego księgozbioru jego większość jak mi się wydaje nam dzięki naszym na wtedy wtedy jeszcze zaborczą drogą najeźdźcom świadom znalazła się w Uppsali dzięki temu powstały nawet pewne teorie na temat nagrobka Kopernika, bo w pani dr Allen tym księgozbioru Kopernika który, który znalazł się w Uppsali i na podstawie tam zachowanych elementów dna włosów no twierdziła, że przynajmniej istnieje prawdopodobieństwo że, że szczątki znalezione w katedrze fromborskiej odpowiadają właśnie dna mitochondrialne mógł znalezionym we włosach które, które właśnie znalazły się w Uppsali, ale nieznane nie chyba chyba nie znamy do końca już tego księgozbioru Kopernika wydaje się, że większość z tego księgozbioru została przez Szwedów przewieziona rzeczywiście do Szwecji mamy pewne rękopisy choćby w bibliotece archidiecezji warmińskiej autografami Kopernika przynajmniej 2 takie rękopisy, więc no no pewnie pewnie ta biblioteka uległy rozproszeniu być może jeszcze nie nie znamy wszystkich dzieł, które w tej bibliotece znajdowały mam dla pana panie profesorze jeszcze 1 istotny wątek pełen rozmaitych zwrotów akcji wszyscy znamy oczywiście 2 wierszy Jana Nepomucena Kamińskiego wstrzymał słońce ruszył ziemie polskiego wydało plemię no i pojawia się pytanie o narodowość, które pojawiło się i przy okazji spór rozgorzał przy okazji narodzin nowoczesnego nacjonalizmu czy się dopiero w wieku dziewiętnastym czy on był Polska czy on był niemiecki czy on był ja we wstępie do swojej książki o pochodzeniu i młodości Kopernika zamieściłem takie zdanie Mikołaj Kopernik przez całe swoje życie był wiernym poddanym kolejnych królów polskich w związku z tym ówczesnym rozumieniu był niewątpliwie Polakiem musimy pamiętać o tym, że na przełomie piętnastego szesnastego wieku większość patrycjatu np. miasta Krakowa miasta stołecznego w tym czasie mówiła po niemiecku, ale to wcale nie znaczy, że oni byli Niemcami takiego narodu jeszcze nie było generalnie narody w sensie, który my rozumiemy narody etniczne narody, które które, które łączy język ukształtowały się w wieku dziewiętnastym w związku z tym do czasów Kopernika nie możemy odnosić tych po prostu zasad Mikołaj Kopernik był politycznym Polakiem jak kiedyś napisałem zresztą, że Mikołaj Kopernik był, jeżeli miał się sam określać po pierwsze, torunianinem po drugie, obywatele Prus Królewskich, bo to była jego mała ta większa mała ojczyzna, a po trzecie prawdopodobnie z urodzenia przynajmniej niemieckojęzycznym Polak Gingrich ma podobne stanowisko, bo też odkopała też zwraca uwagę na to, że podkreślał w swojej działalności niejednokrotnie oddanie polskiemu władcy jego zdaniem świadczy to niezbicie o tym, że czuł się Polakiem, ale właśnie nadeszła jeszcze epokę kształtowania się europejskich państw narodowych, więc nazwałby Kopernika obywatelem Europy oddanym polskiej sprawie co pan na to, że to jest to jest bardzo z bardzo bardzo bardzo pokrewne temu, o czym powiedziałem przed chwilą to znaczy istnieje po prostu dowód na patrioty Mikołaja Kopernika w postaci listu, który napisał do króla Zygmunta starego Olsztyna, który szczęśliwie został przechwycony przez Krzyżaków zachował się ich archiwum, w którym on po prostu deklaruje swój patriotyzm swoje oddanie królowi i państwu polskiemu i wierność choćby do śmierci bardzo pięknie, ale niesamowity jest także 1 wydaje mi się, że tutaj jeśli chodzi o samą postawę Kopernika wobec państwa wobec to niema wątpliwości go to nie mamy żadnych wątpliwości to jest niesamowite jest to pojedynek rzeczywiście narodowość Kopernika myślę tutaj już w wieku dwudziestym druga RP oczywiście bardzo dyskontowanie postać się polskiego astronoma nazwy ulic rocznicowe wydawnictwa popiersia znaczki pocztowe postać Kopernika 3007. roku była jedną z najważniejszych elementów polskiego pawilonu na wystawie światowej w Paryżu Niemcy wtedy protestowali no ale rewanż nastąpił po roku 3009. kiedy to naziści postanowili Kopernika z gry zharmonizować tak powiedzmy sobie wprost to znaczy wie pani ja ja mam na ten temat czy takie bardzo jasne proste spostrzeżenie, że tak, gdyby nie upadła pierwsza Rzeczpospolita i gdy państwo polskie nie przestało chronić miejsc pamięci Mikołaja Kopernika to nigdy nikt nie ośmieliłby się nazwać go Niemcem natomiast to bardzo ciekawe badania w tej chwili są prowadzone związane z światowym kongresem kopernikańskim, którego jestem w tej chwili jednym z organizatorów tam będzie taki panel, który będzie poświęcony, który jest zatytułowany Mikołaj Kopernik w kulturze pamięci takim moim zamierzeniem tym całym panelu jest przedstawienie po prostu właśnie historii mówienia o Koperniku po jego śmierci co się okazuje okazuje się, że właśnie w osiemnastym wieko Fryderyk drugi wielki król KRUS o zajęciu Warmii po 1700 siedemdziesiątym drugim roku próbował sobie odrobinkę zawłaszczyć tego Kopernika, ale jeszcze nie miał go określać jako Niemca w przed tym się jeszcze wzbraniał to jest też bardzo ciekawy fakt z historii, że w momencie, kiedy w połowie właściwie dziewiętnastego wieku w Toruniu stawiano pomnik Kopernika czy w królestwie Prus Motor wtedy do tego Królestwa należał to kiedy zwrócono się do Berlina o dofinansowanie do tego pomnika to uzyskano odpowiedź, że to jednak w tym dofinansowanie będzie problem, bo ten Mikołaj Kopernik jednak nie był mieszkańcem rzeszy, a więc, a więc jeszcze wtedy niemieckość Kopernika budziła pewne wątpliwości wśród urzędników przynajmniej berlińskich no już dużo wcześniej Kopernik tutaj też myślę, że historia właśnie tego w jaki sposób co się stało będziemy w stanie przedstawić na tę grę, więc nie będę tego zdradzą zachęca kogoś do uczestnictwa w nim jeszcze wcześniej Kopernika wprowadzono do niemieckiej hali, czyli uczyniono z niego jednego z tych no i ojców założycieli narodu niemieckiego to jest bardzo ciekawe charakterystyczne na początku dwudziesty dziewiętnastego wieku, bo w tym momencie to się spotkało z takim przeciwdziałaniem polskim, gdzie próbowano Kopernika też trochę na siłę spolonizowanej polemizował no i jego rodziny może słusznie, bo chyba z pochodzenia była słowiańska, ale też rodziny jego wuja wprowadzane wyprowadzi ze Śląska też ją spolonizowanej wyprowadzić z jakiś taki szlacheckiej rodziny z miejscowości bardzo podobnie bieżącej walce narody to prawie tak jak w czyn rody prawda, czyli pszenna ale, ale no to wszystko były takie takie wojny Kopernika wojny nacjonalistyczny tego rodzącego się na czele Izby nowoczesnego które, które kazały po prostu udowodnić, że etnicznie Kopernik był Polakiem albo Niemcy też na to nawet w czasach Kopernika nie miała żadnego znaczenia, chociaż tymi kategoriami nie posługiwano tymi etykietami, a jeszcze na koniec ostatnie pytanie proszę o krótką odpowiedź są dla pana panie profesorze najciekawsze postaci Mikołaja Kopernika co pana najbardziej ujęło zafascynowało w pani trudno powiedzieć ja z Kopernikiem zetknąłem się w sposób właśnie taki bardzo różne to znaczy po pierwsze, urodziłem się w Lidzbarku, gdzie już w 1970 trzeci roku wystartował w takim konkursie wiedzy o Mikołaju Koperniku wygrałem go na poziomie powiatowym wyższych nie było w ratują drugie zaczęła studia w Toruniu stwierdziłem, że to w pewnym sensie moją powinnością jest jak tylko dotarłem po raz pierwszy na na rynek starego miasta i zobaczyłem ten pomnik to jako historyka powinnością było ono może być trzeba było wyjaśnić pewne rzeczy, które z tym z tym z tym człowiekiem się wiążą no i pierwszym moim, że tak powiem starcie było wyjaśnienie, gdzie się urodził Mikołaj Kopernik zakładów do Czech w Toruniu to wiemy, ale w, którym domo, więc to było pierwsze starcie tych domów było co najmniej do tej pory 3 albo 4 ile się nie mylę na jej w tym czwartym wydaje mi się, że się radził ja powiem tak z obowiązku historyka po prostu uznałem że, że jak już jest na Uniwersytecie, który nosi to godne imię to trzeba po prostu spróbować wyjaśnić wszystkie zagadki, które wiążą z Kopernikiem człowiekiem, bo Kopernik uczony jest znany całemu światu jest jest powszechnie powiedzmy sobie opiewany rozumiany, a jego astronomia, chociaż niedoskonała jest opisana wielokrotnie natomiast jak mówiono powtórzę jeszcze raz ten temat wykładu który, który ma ogłosić za kilka dni właśnie w centrum nauki Kopernik Mikołaj Kopernik był wybitnym uczonym, ale do do niedawno przynajmniej był zupełnie nieznanym człowiekiem to jest moja pasja ja bym chciał po prostu tego Kopernika jako historyk odsłonić w pełni jako człowieka jest tu jeszcze wiele zagadek wiele jeszcze rzeczy myślę, że czeka na swoje odkrycie nie wiem czy czy znajdą się źródła, które pozwolą na to, ale wydaje mi się że, że jeszcze jest taka szans prof. Krzysztof Mikulski historyk z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu panie profesorze bardzo dziękuję za rozmowę dziękuję bardzo, państwu dziękuję za wspólnie spędzony czas program wydawała Małgorzata Połczyńska i państwu zapraszam oczywiście na powrót do przyszłości już za tydzień w każdy poniedziałek słyszymy się tuż po dwudziestej drugiej dobrej nocy do pracy Zwiń «

PODCASTY AUDYCJI: POWRÓT DO PRZESZŁOŚCI

Więcej podcastów tej audycji

REKLAMA

POPULARNE

REKLAMA

DOSTĘP PREMIUM

Podcastowe produkcje oryginalne, podcasty z audycji TOK FM oraz Radio TOK FM bez reklam z 40% zniżką! Dobrego słuchania w 2023!

KUP TERAZ

SERWIS INFORMACYJNY

REKLAMA
REKLAMA
REKLAMA