REKLAMA

Historia XIX-wiecznej Łodzi. Gościem Katarzyny Giedrojć był prof. Krzysztof Paweł Woźniak

Magazyn Reporterów
Data emisji:
2017-08-01 17:00
Prowadzący:
Czas trwania:
27:12 min.
Udostępnij:

AUTOMATYCZNA TRANSKRYPCJA PODCASTU

Transkrypcja podcastu
Katarzyna Giedrojć witamy w magazynie reporterów, a dzisiaj moimi państwa gościem jest historyk prof. Krzysztof Paweł Woźniak prezes Uniwersytetu łódzkiego w dzień dobry dzień dobry, zanim powiem, o czym dokładnie będziemy rozmawiać ten to chciałabym przytoczyć kilka publikacji, których jest pan autorem to m. in. artykuł między robotnikiem fabrykanta społeczność łódzkich majstrów włókienniczych od lat osiemdziesiątych dziewiętnastego wieku do 19 3 9 roku czy też Rozwiń » burżuazja łódzka Polskę Europejska w dziewiętnastym wieku podobieństwa różnice będziemy, więc rozmawiać o historii gospodarczej w Łodzi w dziewiętnastym wieku no i zaczniemy od początku, czyli od tego, że pan mnie na początku dziewiętnastego wieku Łódź była małym miasteczkiem zaczęła się szybko rozrastać aż w końcu stanie się wielką metropolią zachwycamy się do dzisiaj trafione kością dynamiką rozwoju tego miasta, ale chyba trzeba wyraźnie powiedzieć, że ta Łódź przemysłowa wzrosła przecież obok obok miasta Rolniczego starej Łodzi, który centrum mamy na Starym rynku obok prac kościelnej to jest centrum tej Łodzi rolniczej, którą właściwie egzystował podobna do większej wsi aż do początku dziewiętnastego wieku i dopiero inicjatywa rządu Królestwa polskiego, aby takie właśnie nie wiadomo miasteczka wsie, gdzie od niej 7 8 0 z bieżącą korzyść mieszkańcom Fordonu cóż to za metropolia Hahn tymczasem na 10 0 lat później ta sama metropolia liczy blisko 600  000 mieszkańców no, więc skok jest niesamowity skok jest ogromny, a wszystko za sprawą przemysłu za sprawą przemysłu i zorganizowania w 1 800 dwudziestym roku osady Fabrycznej, której centrum to nowy rynek czy dzisiejszy plac wolności jest taki piękny opis, który powiadał, że jeżeli staniemy właśnie na plac wolności i spojrzymy przed siebie na północ widzimy wieże kościoła katolickiego obudzimy się lekko w bok widzimy wieże kościoła w inny się też katolickiego, ale kiedyś luterańskiego pierwszej świątyni protestanckiej w Fabrycznej Łodzi na 2 pagórkach równoważących się niemal 2 świątynie, które pokazywały, że obok siebie istnieją 2 organizmy miejskie w zupełnie różne dawny rolniczy i nowe dynamicznie rozwijające się miasto na miasto fabryczne ono toczyło się wyciągać na południe wzdłuż traktu piotrkowskiego dzisiejszej ulicy Piotrkowskiej in za sprawą przybywających z krajów niemieckich rzemieślników, ale także przedsiębiorców w Manufakturze stóp z nich najwybitniejszym niewątpliwie był znany dzisiaj powszechnie chyba w Łodzi pamiętany Ludwik Geyer twórca Białej fabryki pierwszej fabryki, bo tam pierwsza fabryka pierwsza maszyna parowa została zainstalowana i pierwszy komiks budowaną Alfa, zanim podążali w Londynie no i to był ten pierwszy impuls, który otworzył drogę do kariery Łodzi jako metropolii Sukienni czy wy się co działo się, dlatego że dobra lokalizacja dobre położenie i tylko kilka czynników zadecydowało o tym, że Łukasik stała się miastem fabrycznym co więcej zdominowała te, które na początku zdawały się rozwijać się lepiej Zgierz Aleksandrów pod łódzki jeszcze w latach trzydziestych inni ustępowały pod szyję względem liczby mieszkańców w Łodzi Łódź wygrała dzięki temu uważają Rajmund Rembieliński prezes komisji województwa mazowieckiego uznał, że trzeba w tym mieście rozwijać przemysł bawełniany Norwood 3 kojarzona jest właśnie z bawełną spotykali Kamili o nich się będzie mówiło pisało w literaturze w prasie schyłku dziewiętnastego wieku, ale to właśnie bawełna przesądził o sukcesie Łodzi początkowo bowiem wykonywano tutaj tkaniny wełniane sukno ale kiedy po powstaniu listopadowym odbiór tego typu produkcji na rynku rosyjskim zostało nam odcięty w ramach represji za powstanie listopadowe nagle okazało się, że Łódź nadal produkuje, bo produkuje bawełny tanią, którą można sprzedawać na rynku krajowym wewnętrznym atest także oni mieć przy czym przedsiębiorcy ci, którzy będą później wielkim Przemysław sami zaczynają przybywać już od początku dziewiętnastego wieku od wydania 1 800 dwudziestego roku powiedzmy, w którym byliśmy tak tak tutaj tutaj władze Królestwa polskiego wykorzystały znakomitą okoliczność, że dawny okręgi przemysłowe włókiennicza na Zachodzie Europy zaczęły przeżywać kryzys pod wpływem ogromnego napływu taniej produkcji maszynowej Sol wysp brytyjskich inne rękodzielnicy niemieccy głównie także francuscy nie wytrzymywali tej konkurencji nizinny stanęli wobec widma bezrobocia szukali, więc możliwości ulg z tytułu pracy tam, gdzie mogliby się realizować, ponieważ Lynn tam władze Królestwa polskiego postanowiły uprzemysłowienia czy to rolnicze państwo zwrócono uwagę na tych, którzy właśnie mogliby tutaj przyjść inny inne swoje zawody wykonywać przeciągle to ich inni całą gamą ułatwień nadawano wieczystą dzierżawę działki budowlane wspieraną zapomoga i finansowymi zwolniono ze służby wojskowej co było ogromnie ważne w tamtych czasach zapewniają swobodę kulturalne religijne to wszystko działało jak magnes, a więc oni tutaj przychodzili znajdowali ziemią obiecaną, skąd przychodzili, skąd przychodzili Hahn najprościej powiedzieć z innych krajów niemieckiego kręgu kulturowego od dzisiejszej Austrii po Schleswig-Holstein od poznańskiego ziemi Lubuskiej po Nadrenii można, więc powiedzieć, że ogromny niesmak w słynnym ogromna rozległość terenu są w Środkowej Europy to miejsca, skąd przyszli tutaj padło już 1 nazwisko to największa Ludwik Geyer, a poza tym w tym czasie to wypływa z tych wielkich przemysłowców to jest proces żywiołowym i przychodzą zarówno ci, którzy widzą możliwości osiedlenia się w nowym miejscu szansę na pedały w utrzymaniu się przy życiu, ale przychodzą także ci, którzy chcą zrobić duże interesy prawda, którzy potrafią zorganizować duży, że duże przedsiębiorstwo mają wiedzę na ten temat z najwybitniejszych postacią jest clou DK sztandarową osobowość osobistość Karol Wilhelm Scheibler prawda przerastające niemal wszystkich swoich współczesnych mu kontaktami handlowymi kontaktami przemysłowymi dobrym przygotowaniem wykształcenie rozwija się przede wszystkim przemysł bawełniane czy tylko przemysł bawełnianych włókien są dominuje będzie dominowało praktycznie aż do lat dziewięćdziesiątych dwudziestego wieku, ale ich już w drugiej połowie dziewiętnastego stulecia zaczynają się rozwijać inne branże i może za mało się to podkreśla Łódź była też ośrodkiem dużym ośrodkiem przemysłu maszynowego przemysł włókienniczy wymagał maszyn, jeżeli nawet nie całych maszyn to różnego rodzaju części zamiennych Lynn kół zamachowych różnych trybów przekładni i całego tego oprzyrządowania, które można wykonywać na miejscu mamy, więc kilka dużych zakładów przemysłu metalowego, z których niewątpliwie największym były zakłady Józefa i ono Przybysz silny z dzisiejszych Moroz mówiący po niemiecku, ale katolik, organizując wielkie przedsiębiorstwo, które przed pierwszą wojną światową zatrudniało około 1000 robotników, a więc to rzeczywiście już się duże duże przedsiębiorstwo właśnie te fabryki w trasie tworzyły to one szybko rosły szybko zatrudniały coraz więcej ludzi zależało oczywiście od koniunktury zależało od umiejętności ich właścicieli to największe, które wspominamy dzisiaj rosły systematycznie i rosły rosły szybko to największe łódzkie przedsiębiorstwo przedsiębiorstwo Karola Scheiblera przed pierwszą wojną światową zatrudniało około 7 8 00 0 robotników to jest w nim osób liczba jeszcze dzisiaj trudna do wyobrażenia, aby przedsiębiorstwo jakiekolwiek miało tak liczną załogę Finn obejmuje też musieli tutaj przybyć na ten feralny nie tylko ci wielcy, ale też ci zwykli robotnicy tak to jest związane z napływem już są mu SOR obszaru Królestwa w po uwłaszczeniu chłopów, kiedy okazało się, że na wsi polskiej jest zbyt wiele rąk do pracy zbyt mało ziemi, czyli nad liczbą wyjazdów, by synowie chłopscy córki chłopskie szukali zatrudnienia w miastach i to dla nich Łódź miasto okoliczne podobnie w stały się kolejny raz ziemią obiecaną znów oferuje się tutaj miejsca pracy oni przychodzą znajdują zatrudnienie w fabrykach powiada się za niskim wynagrodzeniem, ale była alternatywa albo niskie wynagrodzenie wmieście albo żadnego wynagrodzenia na wsi, czyli tym robotnikom i tak nie żyło się najlepiej tak tutaj to zrozumiała to cóż chętnych na jak wyłomy w wydziale ruchu jak bowiem pewna doktryna, która inna od dzisiaj zakwestionowaną zysk i Estonia opłacona praca człowieka, jeżeli przedsiębiorca uzyskiwał zysk 1 zlote to przede wszystkim wynikał on z dobrej organizacji przedsiębiorstwa i produkcji, ale także głos z niedoszacowania prace Robotniczej po Jazz nad rzeczką o tej Białej fabryce to jest symbol to jest symbol, do którego ja sam osobiście mam duży sentyment, ponieważ im to było moje pierwsze miejsce pracy w centralnym muzeum Włókiennictwa w chmurach ulokowane w inny fabryka, która cieszyła się dobrą dobro dobro dobrą opinią gości wszystkie duże łódzkie przedsiębiorstwo poprzez słynny szeroki zakres opieki socjalnej jak na tamte czasy oczywiście zapewniało stabilność ekonomiczną swoim pracownikom pracować u Scheiblera pracować u Geyera wypracować poznańskiego w inny oznaczało winno mieć stabilność finansową majstrowie w takich w takich zakładach już zatrudnieni byli w stanie wyżywić swoją rodzinę pracując tylko mu samemu, więc żona dwójka trójka dzieci bywały takie sytuacje, że pensje zarobki im majstrów wystarczały na nas na taki standard życia czy w tym czasie były jakieś kryzysy ekonomiczne w państwie, które odbijały, by się nad tym co się działo tutaj w Łodzi tak to związane jest czynne są mu koniunkturą gospodarki kapitalistycznej jest hossa jest bez to są kryzysy związane oczywiście z różnymi czynnikami zewnętrznymi, których dzisiaj przecież funkcjonują latała szczególnie 80 90 dziewiętnastego wieku obfitowały w taką huśtawkę huśtawkę koniunktury i nastrojów groźniejsze na pewno takie załamania koniunktury wystąpiły w okresie międzywojennym wraz z wielkim kryzysem światowym, z którego cała gospodarka światowa wychodziła z kłopotami i które na gruncie łódzkim widać też bardzo nudny sposób bardzo dojmujący obraz przed pierwszą wojną światową te kryzysy trwały krócej nie miały tak głębokiego charakteru i wrodzoną sobie, by pokonać rozwijała się tam przemysł bawełniane rozwieją się też banki w tym czasie o tak no trudno sobie wyobrazić te silne struktury kapitalistyczną bez instytucji bankowych instytucji kredytowych winny pod tym względem w państwie carów, bo jesteśmy przecież w ramach Królestwa polskiego później Brevis linia, czyli kraju Przywiśle niskiego nie w pełni nie w pełni nie w pełni samodzielni istny rosyjski bank państwowy, ale on nie zawsze zaspokajała potrzeby miejscowych przedsiębiorców łódzką burżuazję organizuje własne instytucje bankowe w inny bank kupiecki n p . w którym czołową rolę odgrywają przedstawiciele rodziny Gaja rów, który udziela pożyczek kłaść na cele na nas na cele przemysłowe i sądzę, że jest to bardzo dobry przykład łączenia w działalności stricte przemysłowy jest działalnością finansową banków Tier Gold Feder, którego pałac Piotrkowska 7 7 dzisiaj bardzo często podziwiamy z racji jego urody architektonicznej jest takim not dobroczyńcą dla wielu przedsiębiorców żydowskich wreszcie mamy u schyłku dziewiętnastego wieku w instytucję, która ogromne zasługi ma dla rozwoju Łodzi jako miasto łódzkie Towarzystwo kredytowe, udzielając nam bardzo dobrych warunkach jedno wstyd powiedzieć na dzisiaj na jak dobrych długoterminowych kredytów pod budownictwo czynszowe ani profesorze już zaraz wrócimy do tej rozmowy ME teraz czas na informację w radiu TOK FM, a teraz w dalszej części rozmowy w magazynie reporterów rozmawiano o historii Łodzi w dziewiętnastym wieku za mikrofonem nadal ważne Giedroycia, a ze mną prof. Krzysztof Paweł Woźniak skończyliśmy na tym, że powstało na koniec dziewiętnastego wieku łódzkie Towarzystwo kredytowe, jeżeli dzisiaj zrobimy sobie spacer ulicami miasta i będziemy patrzyli na zwiększenia budynków na wielu z nich znajdziemy daty one sytuują się między rokiem z grubsza 1 80 0 dziewięćdziesiątym szóstym 9 10 07. 19 1 4 mamy wówczas ogromny boom budowlany jak wiele z tej zabudowy finansowane było właśnie przez Towarzystwo kredytowe tylko chodzić oglądać liczyć w Łódź to ziemia obiecana też tutaj padło Łódź to również miasto szans tak działa prezentuje pogląd, że Łódź w swoich dziejach była kilkakrotnie ziemią obiecaną i to dla dla różnych grup, gdzie i przyszłych mieszkańców o tej pierwszej fali z lat dwudziestych trzydziestych już powiedzieliśmy to są ci pierwsi rękodzielnicy, którzy przychodzą z Zachodu później w latach sześćdziesiątych to są robotnicy wielkich fabryk ludność polską małomiasteczkowa rolna, ale jest także Łódź ziemią obiecaną dla wielkich przedsiębiorców, którzy osiedlając się w Łodzi w granicach Królestwa polskiego uzyskują dostęp do ogromnego rynku rosyjskiego elity rosyjskie są w sposób tak chłonny, że są w stanie przyjąć każdy inny wolumen produkcji i bili szacujemy, że około 70 80 % ogółu produkcji włókienniczej Łodzi szło na rynki rosyjski, a więc to był rynek bez dna chodzi głównie eksport tego tak można powiedzieć, że nie do końca się z tym zgadzam, ale taka opinia opinia funkcjonuje i 3 w Łodzi przedsiębiorcą obcego pochodzenia siłami polskich robotników wyprodukowali na rynki rosyjski tam już panu troszeczkę co produkowaliśmy and co tutaj z czego uczniem słynęła to określenie padło pekari Kiper Kality, czyli tanie w wyroby bawełniane głównie płótno bawełniane surowo, lecz także drukowane w ciąży technologia bardzo rozwinęła się w dziewiętnastym wieku głaszcze drukowania pustego dekad zwolnią, ale także młódź słynęła z wyrobów z wełny zgrzebnej nie z wełny czesankowej delikatnej drogiej, ale z wełny zgrzebnej, do której można było dodać nawet nieco bawełny, pogarszając jakość tutaj mamy taką specyficzną łódzką specjalność starsi łodzianie jeszcze to określenie pamiętają, że coś się ją w towar jest trza ją w prawo do prawie nic gorszego gatunku gorszej jakości bierze się to nazwałem od imienia 1 z przedsiębiorców żydowskich siali grozę w latach, które właśnie w swojej fabryce rozpoczął produkcję takich tanich dla szerokiego odbiorcy przeznaczonych tkanin, do których jakoś właśnie pozostawiała sporo do życia to jest też czas temu po 1 800 dwudziesty roku, kiedy rośnie nam Kwiatkowska z diabłem nazywał Piotrkowską kręgosłupem Łodzi rzeczywiście od początku taka była od lat są od lat dwudziestych dziewiętnastego wieku ona ten charakter ten charakter zachowała w naszym flaszkę pisarz Sztaudynger ukuł nawet taką taką fraszkę budżet 1 z troską jak przenieść wszystko na Piotrkowską czy mamy rzeczywiście przy tej okolicy niemal wszystko boli rezydencję siedziby dawnych banków, ale i fabryki i na początku rozwoju miasto uczyniono z tego zarzut, że jest to bardzo niewygodne bowiem komunikowanie się między północną południową częścią wzdłuż traktu liczącego 4 km jest dosyć uciążliwe bo, niemniej jednak tak tak zostało im przy Południowej części Piotrkowskiej, a więc w okolicach Górnego rynku jak mówiono o dzisiejszym placu Reymonta przy placu Leonarda w dzisiejszym placu niepodległości także zlokalizowały się duże fabryki powstające u schyłku dziewiętnastego wieku, a więc fabryka Leonarda gier bada tylko 0 zakład Stolarski wolą resztki ich przy dzisiejszej krakowskiej rogu Dąbrowskiego to było również taki drugi, a druga enklawa miast także przemysł również kominami zaczął się zaznaczać fabrykant tom efekt w tym czasie żyje się dobrze to jest też nasze nasze spojrzenie, w które ma źródło pismo w dochodach zamożności, jeżeli patrzymy na ich rezydencji, jeżeli czytam relacje o ich możliwościach wyjazdu w dowód sprowadzania z Paryża czy Wiednia odzieży wyposażenia wnętrz Lubdom budzi to budzi to jakiś inny podzi w na pewno współcześni są jakieś ukłucie zazdrości ale gdy ci ludzie ulegali takim samym zrządzeniem losu jak wszyscy inni łodzianie Oli także chorowali tych dzieci także ulegały wypadkom mamy znakomity dokument wspomnienia Heleny rannych Geyer i są napisane wspomnienie odległe od opisywanych wydarzeń, ale jest trener nie pochodzące ze środowiska burżuazji inne galerie należeli do elity finansowej tego miasto z pamiętnika matki, która traci kilkoro dzieci ten los bogatego fabrykanta wygląda zupełnie inaczej wyziera tam inny obraz umęczonego męża Gustawa Geyera który, wspierając się z braćmi na dokonuje różnych wyczynów, żeby to swoje przedsiębiorstwo uratować i utrzymać się utrzymać na wysokim poziomie także rzeczy burżuazji nie było też słodkie to jest ciągła myśl o tym jak nie dać się kryzysowi jak wyjść na rynek z konkurencyjną produkcją jak zmienić park maszynowy to też inwestycja w inne problemy innej wskazał, że to też jest myśl o tym jak dać pracę ludziom, którzy pracują w tej fabryce niewątpliwie to partia sądzę, że patrzenie na przedsiębiorców jako na krwiopijców prościej jest silnie zyskiwała Czechy w jezdniach nie do końca sprawiedliwe i jest jednostronne niewątpliwie zysk musiał być osiągnięty, ale jeżeli pracownikowi nie zapewni się możliwości mówiąc tak klasycznie reprodukowania siłę prawda nie da się mu możliwości wypoczynku nie da się możliwości uzyskania mieszkania w swoich domach fabrycznych, które standardem różnią się od tych, które oferuje rynek wynajmu no to trudno mówić o tym, że uzyskamy dzięki zaangażowaniu pra w do zdolności do pracy mniej lub bardziej świadomie to w akcje filantropijne mówi się materializm było w wodzie realizowana, czego przykładem właśnie największe największe fabryki, które organizowały osiedla robotnicze wyposażone w różne instytucje służące służące mieszkańcom od ambulatorium posążek tańca jak było na Księżym młynie, choć jak wyglądało w tym wszystkim pozycja kobiety kobieta robotnik fabrykant go też matka żona to jest bardzo bardzo interesujący problem, który w ostatnich latach jest intensywnie badany i opozycji kobiety robotnicy wiemy coraz więcej, aczkolwiek w dalszym ciągu tkwimy w inny w pewnych stereotypach mieć nadzieję trzeba, że będą one przełamywane mówi się o łódzkiej włókniarki c Tkaczyka wchodzimy w domu tkalni i widzimy tam kobiety jest to obraz nieprawdziwy 1 3 pracowników tkalni to mężczyźni to krótsze i niewątpliwie włókiennictwo było sfeminizowane silnie sfeminizowane, ale kobiety nie stanowiły wyłącznej nie obsady tkalni czy przędzalni położenie kobiet niewątpliwie niewątpliwie trudne trudniejsze niż mężczyzn, bo sól powodów choćby zasadniczych kobieta najczęściej bywała matką prawda album kapłan KON domowego ogniska tego czasu musiała poświęcać znacznie więcej na potrzeby domu niż mężczyzna o w drugi dzień pracy do rewolucji 900 piątego roku 11 godzin to ile prawdą zostaje na inne czynności domowe sprawiało, że to obciążenie pracą było na pewno duże silne dojmujące, a nie byłą instytucji, które wspomagały, by kobiety w tym w tym trudzie Les ochronek, czyli dzisiejszych żłobków czy przedszkoli korzysta 3 mogła niewielka liczba dzieci nie były bowiem te instytucje liczne mu i duża, gdyby nie pomoc sąsiedzka, gdyby nie różne formy wzajemnego wspierania się niewątpliwie ten los byłby byłby byłby jeszcze trudniejszy jeśli tutaj padło, że kobiety stanowiły 2 3 tych Włókniarza Jarek osób pracujących to mężczyźni, gdzie pracowali ci mężczyźni pracowali szereg usterek i innych zawodów i specjalności wspomina, że na wspomniany już tutaj fabryki metalurgiczne mieliśmy przemysł spożywczy przemysł papierniczy przemysł chemiczny on także przyciągał czy potrzebował może siły mniej siły męskiej, ale mamy transport przecież transport sól do schyłku dziewiętnastego wieku praktycznie konny jest on wymagała, by mu umiejętności powożenia zaprzęgiem, ale także siły fizycznej tam kobiety nie spotkałam prawda, a więc to są zajęcia typowo typowo męskie o utrzymanie utrzymanie miasta w czystość prawda to jest także domena mężczyzn nieszczęścia zapytać jak wyglądała sytuacja tego robotnika jego sytuacja materialna życiowa to też jest oczywiście obraz, który w różnych kolorach można malować w zależności od czasu, którym będziemy mówili różni się położenie robotnika zatrudnionego w Manufakturze pierwszych lat wieku dziewiętnastego odtworzenia robotnika w niewielkiej fabryki lnu na początku wieku dwudziestego to co chyba bardzo najbardziej nas dzisiaj by interesowało co mu płacą, która jest wypłacana co tydzień zawodnik otrzymuje tygodniówkę gminy czy łatwiej czy trudniej tym zarządza 3 niższym uposażeniem miesięcznym w ciągłym poczuciu łatwiej prawda krótszy dystans i ta perspektywa na co mnie jeszcze stać przez najbliższe 7 dni, jakby bardziej w bardziej określona zarobkiem na pewno kształtowały się na takim poziomie, że pozostawała niewielka nadwyżka, którą można było przeznaczyć na nas na do pewien luksus jak choćby kupienie ćwiartki wódki, aby pójść z nią na majówkę do lasu Mania jak nazywano dzisiejszy park na zdrowie czy usiąść nad stawem szajby boskim w kręgu kolegów prawda i czas życia spędzić natomiast tą grą uposażenia pochłaniały cięższe to jest duże obciążenie dla budżetu robotniczego stąd, że wszyscy, którzy mogli w drodze awansu zawodowego i zyskać lepszą pozycję i większe dochody myśleli o tym, aby gdzieś na obrzeżach miasta zbudować własny dom domek niewielki Przedmieścia Łodzi są jeszcze dzisiaj tego dowodem był nieco takiego domu co się zachowało wtedy też koszty utrzymania automatycznie stawały stawały się niższy, ale oszczędzono nam wszystkim, mimo że były tramwaje starano się nie korzystać z transportu tramwajowego chodzić do pracy pieszo, bo przejazd tramwajem instruował mnie o tym, to wartość 1 półki, a więc albo bułka odjadą tramwajem już zupełnie na zakończenie zupełnie na podsumowanie podnieśmy się jeszcze do takiego określenia Łódź polskim Manchesterem mu się była polskim Manchesterem można powiedzieć, że właśnie w dziewiętnastym wieku i czy jeszcze możemy to uściślić, który dokładnie to był okres i nie można wskazać, które męczą się stało o tym, Manchesterem, ale dziewiętnasty wiek, ale dziewiętnasty wiek na pewno i przez porównanie właśnie dominacji przemysłu Bawełnianego mu co w ogóle całej całej branży w branży włókienniczej Lynn podobnie jak bank czy Stare Miasto stało się metropolią włókienniczą jest jeszcze jedno miasto, którym się mówi francuski Manchester jest grubą północnej Francji, które w swojej zabudowie bardzo podobne jest do Manche steru i młodsi miasto, które wyrosło na przemyśle Wełnianym, z którego pochodzili łódzcy przemysłowcy naukowcy francuscy łódzcy przemysłowcy Paul de z formą Marcel Motyl zbudowali tutaj filie swoich swoich zakładów źródło z francuskiego mam czyste lub czy ciekawe zakończenie, bo na wykończenie możemy polecić, żebyście pojechali do tego francuskiego miasta i obejrzeli cel porównali Łucji z grubo grubo Zwiń «

PODCASTY AUDYCJI: MAGAZYN REPORTERÓW

Więcej podcastów tej audycji

REKLAMA

POPULARNE

REKLAMA

DOSTĘP PREMIUM

Słuchaj podcastów TOK FM bez reklam. Teraz wszystkie roczne pakiety TOK FM Premium 50% taniej!

KUP TERAZ do 50% taniej

SERWIS INFORMACYJNY

REKLAMA
REKLAMA
REKLAMA
NULL
Array