REKLAMA

Zachować jidysz. Żydowskie życie kulturalne po Zagładzie

OFF Czarek
Data emisji:
2017-09-27 11:00
Audycja:
Prowadzący:
Czas trwania:
42:39 min.
Udostępnij:

AUTOMATYCZNA TRANSKRYPCJA PODCASTU

Transkrypcja podcastu
no i ich w studio dr hab. Joanna Nalewajko Kulikowski zakład historii idei i dziejów inteligencji Instytut historii imienia Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk dzień dobry dzień dobry pan dzień dobry państwu w czwartek 2 8 września, czyli jutro jutro o godzinie dwudziestej w niezgodzie z 8 18 i rozpieszczać uczniów o godzinie osiemnastej jutro w czwartek w muzeum historii Żydów polskich Polin wykład pani autorstwa tak nie będę ukrywał w zachować i dziś żydowskie życie Rozwiń » kulturalne po zagładzie na niedawno rozmawialiśmy o tym co się dzieje wstydu w programie wczoraj o tym co się działo z Bondem z partią bund ne po zagładzie po drugiej wojnie światowej i się, że 1 z takich elementów, które się pojawił w tej rozmowie to, że trudno było pewnie Party funkcjonować skoro Żydów już nie było z różnych powodów tak czy po zagładzie, a ci, którzy zostali wyjechali z desek to prowadzi działalność partyjną, jeżeli roszczenie ma w Środkowej prowadzić zastanawia się jak to się ma do kwestii kultury i też tożsamości językowej wśród ludzi, dla których wielo językowa oszczercze było normą tak to znaczy powiedziałabym, że to jednak nie było do końca także już nie było szybko go tej działalności prowadzić, bo jednak mnie jednak w dalszym ciągu jacy się odbiorcy tej działalności partyjnej byli, ale oczywiście było ich mniej niższe niż przed wojną w mojej spora część Żydów, którzy powojnie zdecydowali się w Polsce zostać to był przede wszystkim osoby z zasymilowanej tak, która akurat niekoniecznie były zainteresowane działalnością partyjną w języku jidysz natomiast tym, owszem jest pewien problem to znaczy nie zagłada unicestwił Łaz z 1 strony i twórców tej kultury w dużej liczbie oczywiście nie wszystkich, a z drugiej są jej odbiorców na dobrą sprawę trzeba to było po wojnie odbudowywać właściwie od podstaw w dodatku takiej sytuacji, kiedy cały czas ktoś przyjeżdżał i wyjeżdżał dalej Polska przez nie przez właściwie od przełomu roku 30 04. 30 05. tak gdzieś do 30 08. 30 09. była takim 1 wielkim dworcem przesiadkowym prawda ktoś przyjeżdżał szukał najbliższych coś sobie na krótką urządzał wyjeżdżał dalej taki był kazus chociażby Abrahama Zuckerberga 1 z najwybitniejszych dwudziestowiecznych poetów języka jidysz, który tutaj przyjechał, choć w ogóle zwinna przyjechałem minister nazywa się po wojnie ze związku Radzieckiego był przez 3 miesiące, po czym po pogromie kieleckim zdecydował się jechać dalej przez Francję dotarł do Izraela, który już potem został do końca życia i na czym, więc to się opierało to życie kulturalne po zagładzie on się opierał, jeżeli mówimy o życiu kulturalnym języku jidysz no bo tak, ale mogło istnieć prawda istniało życie żydowskie chociażby w języku polskim, jeżeli mówimy tutaj o życiu w języku jidysz to one się o dziwo, opierały przede wszystkim na przedwojennym środowisk żydowskich komunistów mówi o dziwo, dlatego, że bardzo często z takim pojęciem żydowskiego komunisty kojarzą nam się ludzie, którzy odeszli od żydowskości prawda tacy, którzy właśnie się zasymilowali w pełni, którzy są komunistami doniesień ani nie uważają za Żydów ani się nie czują rzędami i pierwszoplanowa tożsamość jest powiedziałabym partyjne tak długim okresie komunistą otoczony jest Polakiem Żydem jest dla niego zupełnie drugorzędna natomiast było też takie grono msza przedwojennych jeszcze działacze czy też sympatyków ruchu komunistycznego, dla których komunizm był ściśle związany z możliwością realizacji samych siebie w języku jidysz tak to znaczy komunizm miał zagwarantować, że powstanie świat, w którym że będzie mógł mówić widocznie będzie się musiał tego wstydzić nie będzie wyśmiewany, że mój w jakimś dziwnym żargonie nie będzie mnie w jaki sposób gorzej traktowany, ponieważ nie mówi literacką polszczyzną, którym powstanie po prostu świat, który mi też będzie miał taki sam status jak wszystkie inne języki świata tak jak Polski jak rosyjskie niemieckie tak dalej jak status języka kultury ani żargon i to środowisko mnie po wojnie mnie tworzyło w dużej mierze właściwie gości wyłącznie takie zorganizowane życie żydowskie zorganizowane mam namyśli tutaj istniejące po wojnie organizacje typu Towarzystwo społeczno-kulturalne Żydów w Polsce i rzeczywiście duża część działalności tego środowiska odbywa się w języku jidysz też kim jego zachowania terminie przechowania dla następnych pokoleń, ale też, dlatego że dla nich samych ten język był ważny to budzi ich język ojczysty to nie było nic narzuconego tutaj, kiedy mówimy języki dziś to inną nazwą na ten język był język żydowski, jeżeli doszłoby bowiem z pożydowskich wiodą obdarza chodzi o ligę jest dzisiaj w dużej mierze żydowskiej do głowy nad naturalnie przychodzi nam hebrajski okazało się, że 1 z takich głównych konkurentów do właśnie pierwszego języka to niebyły języki lokalne, czyli Polski i nie wie niemieckiej i hiszpański rosyjski tylko właśnie hebrajski nagle pojawił się także czy hebrajski jidysz głaszcze współistnieją zawsze można tak powiedziała pewnego momentu, kiedy w ogóle powstał jidysz, czyli dziś głębokiego średniowiecza natomiast w tym co rzeczywiście jest żydowska wielojęzyczność ona zawsze z 1 strony błogosławieństwo drugie, a z drugiej strony była przekleństwem to jest coś co pod pozwala się mnie znaleźć sobie jakiś jakieś miejsce jakiś sposób bycia ułatwia aklimatyzację rozmaitych sytuacjach, a z drugiej strony sprawia, że czasami właśnie trudno jest wybrać trudno jest gacz, który jest głównym co jest moim językiem ojczystym, jeżeli w domu słyszy więcej niż 1 prawda, jeżeli słyszę 1 to rzecz jest oczywista, jeżeli z 8 3 w dodatku każdy z nich w odniesieniu do innej sfery mojego życia wówczas jest to trochę bardziej skomplikowane i rzeczywiście mnie dzisiaj mówimy dzisiaj raczej mówimy o języku jidysz przed wojną raczej się jednak rozszerzyć mówił o języku żydowskim to oznaczało właśnie oni też, ale przed wojną też hebrajski codzienne codziennemu życiu ani w życiu religijnym nie był tak rozpowszechnione jak to ma miejsce dzisiaj po prostu, dlatego że jest językiem urzędowym UE państwa izraelskiego, więc dzisiaj rzeczywiście dla doprecyzowanie dla doprecyzowania mówimy o języku jidysz, żeby nie było tutaj jakieś niejasności powołamy się jak rozumiem Palestyna mandatowa powoli stała się państwem Izrael wyprostował drużny lider na temat tego właśnie w jakim języku tak było w ich zwolennicy jidysz, którzy mieli też inne niż inni mówili jeszcze inne niż nie te języki europejskie to są właśnie języki takie, których się do chcemy odciąć chcemy zbudować nowego człowieka nowe państwo znowu ideą i Gitana język hebrajski oczywiście my jest hebrajski zaczął funkcjonować wśród zwykłych ludzi do narzekań powiedział to był raczej z wyższych sfer czy też język religijny powiedzmy mniej zaczną funkcjonować dopiero jak zaczął być nauczany na masową przybiera masową skalę w Izraelu przede wszystkim tak to znaczy, jeżeli chodzi o język, jaki miał być szef, który miał być językiem państwowym przyszłego państwa żydowskie getto z tymi w ogóle zabawna sprawa, bo n p. w państwie żydowskim Teodora Herzla w UE właściwie nie ma na ten temat nie ma na ten temat słowa, że powinien to być hebrajski sam cel uważa, że skoro po hebrajsku nie da się kupić biletu kolejowego, ponieważ nie istnieje słowo określające bilet kolejowy i żadne kasjerka żadnej klasie go nie zrozumie na to, które właściwie nie ma o czym mówić na dobrą sprawę on się przechyla w stronę niemieckiego landu z Wiednia, więc to też to też dużo tłumaczy natomiast oczywiście Chybiński zaczną się rozwijać wraz z masowymi realiami, czyli kolejnymi migracjami do ziemi Izraela poczynając od końca dziewiętnastego wieku wracamy w takim razie do życia niszowego kulturalnego po zagładzie skoro mamy życie kulturalne to muszą być też jakieś periodyki z periodykiem oczywiście są, aczkolwiek w liczbie nieporównanie mniejszej po wojnie niższe w tym co w porównaniu z tym co było przed drugą wojną światową, kiedy w latach dwudziestych druga Rzeczpospolita gościem była takim centrum prasy w języku jidysz na co promieniujący na cały świat tutaj wychodziła najwięcej jest najwięcej tytułów w tym języku mniej niż nakłady, które były po wojnie również nie były tak wysokiej jak ja przed wojną natomiast, owszem, do dziś zresztą wychodzi im mniej wychodzi czasopismach to się nazywa słowo żydowskie dos jidisze warto jest dwujęzyczna Polska żyje Polska i deszczowe i ono jest spadkobiercą mnie takiego tytułu, który wychodził po czterdziestego szóstego roku nazywa się Fox Tyma, czyli głos ludu Fidesz i który do pięćdziesiątego szóstego roku był w ogóle organem LHC PZPR w języku jidysz, a właściwie jedynym taką EMC jedyny taki można będzie etnicznym organem, który jest organem partii winnym języku UE niż Polski po pięćdziesiątym szóstym roku stał się organem Towarzystwa społeczno-kulturalnego Żydów w Polsce i inni nie wychodził tak do 3 × w tygodniu potem po sześćdziesiątym ósmy roku w miarę wraz postępującą emigracja Żydów z Polski oczywiście MIB Czytelnicy wyjechali jego jego autorzy wyjechali część łupu trochę też zrobiła biologia prawdę stać się autorzy wymiera ani wśród młodszych coraz mniej było ludzi, którzy byliby w stanie pisać artykuły w jidysz, ale część też zrobiłam mu nie częściej robią po prostu polityka to znaczy 1 jedno 3 Kan jakieś 60 ósmy roku zastosowano wobec właśnie tej społeczności społeczności posługującej się kiedyś było to, że zażądano, aby od tej pory nie zwolniono z pracy wszystkich ciężarów znając jidysz na fali czystek zaskoczył zażądano, żeby od tej pory wszyscy mnie wszystkie teksty składane do cenzury były zaopatrzone w swoje tłumaczenia od razu na język Polski co w przypadku tekstów pisanych od zera oczywiście oznaczało podwojenie pracy tak i on u z małymi siłami ludzkimi no bo ten zespół nigdy nie były redakcyjny przesadnie duży nie dało się tego dokonać poza vox my mieliśmy jeszcze mnie śmieszy taki, gdy miesięcznik literacki piszesz i w ten mnie pod redakcją i 1 innych wiodących działaczy tej społeczności w języku jidysz, czyli nie poety pisarza działacza Dawid jest twarda przedwojennego jeszcze działacza komunistycznej partii Polski no i wreszcie najdłużej w sumie wychodzące taki periodyk stricte naukowe wydawane przez żydowski Instytut historyczny p t. Peter Varga Siwca, który się ukazywał do lat siedemdziesiątych potem miał pewną przerwę potem znowu został reaktywowany w latach 8 0 natomiast oczywiście z periodykami z tym problem, że trudno jest tworzyć, kiedy brak ludzi, dla których liderką rzeczywiście codziennym językiem tak nie sposób pisać językową wyłączony czy też może sposób, ale jest oczywiście o wiele bardziej skomplikowanej tak to właśnie wyglądało wrócimy do naszej rozmowy po informacjach Radia TOK FM informacji już za kilka minut o godzinie jedenastej 2 0 dr hab. Joanna Nalewajko Kulikowska jako historyk idei i dziejów inteligencji Instytut historii imienia Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk studio mecz jutro w czwartek o godzinie osiemnastej muzeum historii Żydów polskich Polin wykład pani doktor zachować i dziś żydowskie życie kulturalne po zakładzie wstęp wolny los można oczywiście wybiera się za wychwalać słuchać informacje o o godzinie 1 1 20 po informacje wracamy do drzwi dr hab. Joanna Nalewajko kuli Kozaka w historii idei i dziejów inteligencji Instytut historii mienia Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk studio, a jutro w muzeum historii Żydów polskich Polin wykład pani doktor zachować i kiedyś żydowskie życie kulturalne po zagładzie o godzinie osiemnastej w Warszawie muzeum Żydów Polin historii Żydów polskich oczywiście Polin, jeżeli ktoś miał ma czas ochotę bić w Warszawie będzie w Warszawie, bo chce przyjechać można się wybrać radio TOK FM jest patronem medialnym tego wydarzenia mówiliśmy o ludziach trochę niektórych mówiliśmy o trasie w periodykach inny no ale z życie kulturalne to też muszą być 3 takie relacje spotkania twarzą w twarz z różnego rodzaju instytucje kultury teatry kina Ka kafejki to jest teatrami raczej z cytatami teście było jako tako z kinami i widać po wojnie mnie w Polsce raczej był problem też przez krótki czas istniała taka spółdzielnia filmowa kręcąca filmy, więc też IT AMG dosłownie kilka filmów, które mamy do dzisiaj, na których n p. widać nakręconej z wydobycia się Ringelblum czterdziestym szóstym roku MON to płyta mamy je właśnie dzięki zachowanej dzięki tej spółdzielni dosłownie były 2 filmy no bo wiadomo warunki wojenne też nie sprzyjały jednak za bardzo ich kręceniu natomiast oczywiście ważny mecz mniej ważne takim elementem tej historii kultury i deszczowej powojennej Polsce są oczywiście teatr żydowski, który państwo wiedzą istnieje do dnia dzisiejszego i który od samego początku właściwe było kilka szans na rynkach jest tak dziś chyba tak, że w domu z dawnym Fibaka nie Dekor jest przeniesiony w każdy mecz z placu Grzybowskiego antenę tego budynku już niema z tym, że ten budynek też teatr dostał dopiero od naczepy, które już niema też, że był siedzibą teatru dopiero do siedemdziesiątego wcześniej mieścił się przy ulicy królewskiej nie czyta w pewien paradoks, że w momencie, w którym po sześćdziesiątym ósmy roku, kiedy większość akurat aktorów większość słuchaczy wyemigrowała wtedy właśnie teatr otrzymał nowoczesną dużą siedzibę mnie z teatrem żydowskim w Warszawie i w ogóle w powojennej Polsce jest przede wszystkim związane nazwisko Idy Kamińskiej bardzo wybitnej aktorki Anny córki nie innej bliskiej wybitnej aktorki Ester Rachel Kamińskiej zwanej matką teatru żydowskiego w ogóle też MO Cho dla tego tego środowiska żydowskiego tego jako skupionego wokół języka jidysz dla ludzi, o których tutaj wcześniej wspominałam te wizyty w teatrze żydowskim były czymś co takiego rytuału to znaczy można było w domu nie obchodzić świąt żydowskich, bo to często były właśnie rodziny bardzo lewicowe mnie, który się w związku z tym nie chodziło o żadnych świąt, ale chodzenie do teatru żydowskiego jak mi MO opowiadają ludzie, którzy w takich domach dorastali było takim stałym elementem jeszcze wychowania tak czuł się na każdą premierę obowiązkowo Mn to było traktowane jako taki bardzo ważne powiedział rytuał tożsamościowe co grali niezgodne z Dybuka w bibułkę chyba też, aczkolwiek chyba później grano przede wszystkim klasykę OMD klasykę teatru żydowskiego, czyli utwory parę SA Lu czworga Alfa dna przede wszystkim w tym przypadku lokat najlepiej chyba spojrzeć też to jakiś ME opracowania tematy na temat historii teatru żydowskiego to byli zresztą bardzo dobrze aktorzy przedwojenny 4 zł fascynujące to właśnie połączenie teatru sztuk gry w języku jidisz co to było też kością niezgody jeszcze przed wojną, że dobrze pamiętam, czyli wypadania no dobrze, ale n p . dlaczego taniec seks przez nich tego Szekspira nie zrozumie wód przedziwne, że w ogóle wyzwania jakich patrząc na to z perspektywy czasu uciekł mówił jak tak można było to znaczy rzeczywiście było to też wiązało trochę z tym, że mnie w Pusan w części samej reszta społeczności żydowskiej mnie spojrzenie na ich, gdyż było mało przychylne mówiąc to znaczy uważano przez mnie przede wszystkim mam tu namyśli oczywiście środowisko to najbardziej zasymilowanych, gdzie kiedyś uważano za żargon zna dialekt najlepszym przypadku zawłaszcza taki zepsuty niemiecki, a które przyzwoity człowiek nie powinien mówić o VAT powinien być poprawnie po niemiecku albo niesie nauczy mówić po polsku w niemieckiej, gdyż nie było no tak, ale jak uważamy, że tak czy siak jest jakiś dialekt niemiecki prawda, który w, którym powinny się sekty, której powinno się zastąpić takim porządnym klasyczny, choć dajcie prawda tak samo jak zawsze też uważa że, choć być jednak jest lepszy niż jakiś tam powiedzmy dialekt berliński, więc rzeczywiście rząd to rzeczywiście było też takie nastawienie wobec nigdy się wobec tego co się z nim też robiła także to jest właściwie żargon dla niewykształconych dla prostych Mans RM, które no ME nie powinny mieć możliwość korzystania z niego w takim powiedzmy okresie przejściowym, kiedy się cywilizacją cywilizacją mówi oczywiście w cudzysłowie na tym, że już ucywilizuje, ale to w tym momencie wiadomo będą mówiły nie po polsku po rosyjsku w zależności od tego w jakim w, jakim kraju w jakiej epoce byliśmy, więc teatr co jeszcze ważna była też 3 powiedział o działalność naukowa w języku jidysz także Dąbski Instytut historyczny, który oczywiście muszą funkcjonować dwujęzyczne jako instytucja Polska, ale dużą część swojej działalności przynajmniej do roku sześćdziesiątego ósmego prowadził jednak wie też tak dalece się publikacji w sensie korespondencji wychodzącej właśnie wszyscy ci ludzie, którzy tworzyli środowisko kultury i deszczowej w Polsce powojenny to była dosyć mała grupa ludzi natomiast inni rzeczywiście to byli ludzie, którzy mieli z tą kulturą jakiś autentyczny taki domowy jeszcze związek tonie było ich przypadku coś ideologicznego na zasadzie będą mówić też jestem, że ta nagroda dla niego oczywiste, że nie mówiąc im też tak to gość pierwszoplanowe język mnie język ojczysty mnie, z którym będzie się niezwiązani, a z drugiej strony nawet w tym środowisku w miarę upływu lat już w latach 60 bardzo wyraźnie widać taką asymilacji językowo już dzieci tych ludzi mówią po polsku, choć oczywiście na polskich szkół jest mierzona asymilacja trochę to znaczenie ma wrażenie, że to jest właściwie kazusy mgliście każdego języka mniejszościowego tak jest jakaś nisza, w której można w nim funkcjonować, ale jeżeli większość funkcjonuje w języku większościowa na taki jest prawda, jeżeli chce się mieć jakiś zawód późne studia Lotto w tym momencie trzeba być się mieć odpowiednie kompetencje językowe w tym kraju tym języku większościowe zresztą przed wojną było dokładnie tak samo rozmawiałam z mniej spaniu tu mieszkać w nowym Jorku, która jest córką 1 z synem ważniejszych dziennikarzem lżejszej Edelmana, które współpracowały z wiodącym Basia z Dziennikiem hand, która chodziła krzywda, bo zapytana w jakim języku rozmawia w domu powiedziała rodzice między sobą mówili po żydowsku, ale za mną mówili po polsku, ale chodziła do polskiej szkoły, a równocześnie chęć miał orientację z tych też syjonistyczny, tak więc zasadniczo Emil zasadniczo powinien był promować hebrajski co też czasami tutaj pokazuje, że są takie nie są takie układy, które najpierw rzut oka mogłoby się nam wydawać dziwne, że Gazeta wychodzi na orientację syjonistyczną Alana wychodzili po hebrajsku na Zachodzie wini też, dlaczego na Zachodzie Fidesz dlatego, żeby ktoś mógł przeczytać tak, bo ilość liczba osób, które mogą ją przeczytać po hebrajsku jest ograniczona jest ograniczona albo do jakiej się w albo jakiś koszmar właśnie wąskiego grona jakiś bardzo zagrzały syjonistów tutaj mówię oczywiście sytuacji po drugie, po papier między pierwszą drugą wojną światową albo jest ograniczona do ludzi, którzy w tym tekst w tym języku czytał teksty religijne i nigdy tak nie sięgnął po świecką gazetę, bo i tak miesięczna prawda im to nie robię tutaj różnicy w jakim jest język oni i tak nie przeczytają to zresztą jest troszeczkę podobnie dzisiaj, jeżeli myślimy n p. o tym gdzie dzisiaj, gdyż jest żywy na świecie to nie jest element pewnego stopnia kultywowany środowiska żydowskie ortodoksyjne trochę w Izraelu trochę w stanach mnie, ale w tych środowiskach jest on właśnie wykorzystywane wyłącznie jako język takie codziennej komunikacji, więc na dobrą sprawę takiego świata, żeby żaby była w nim rodzina żydowska, która jest niekoniecznie stricte religijna niekoniecznie stricte komunistycznych powiedzmy zupełnie normalna i że tak mogę powiedzieć mówi w cudzysłowie i która n p . dla przyjemności sobie sięga po szalem, ale chyba tego świata rzeczywiście nie ma no albo, jeżeli to jest rodzina wielopokoleniowa od nas zależy czy, z którego punktu mówimy w górę albo w dół są tak też realny wzrost seriale ścisłe, ale albo z drugim Anny i tam właśnie na taki wielopokoleniowy rodzinny 1 ortodoksyjne druga religijna i teraz, jeżeli głównym czyni Polskę ojciec rozmawiał ze swoją matką, czyli zbawczą tak NATO rozmawiał w jidysz Jeżewa swoistym mentorem hebrajsku tak tak zgadza się to prawda swoją drogą to jest z tym mnie bardzo ciekawe takie badania socjologiczne prowadziła Irena Horowitz Nowakowska w latach tuż po wojnie przeprowadziła wśród ocalałych Żydów ona potem wyszły drukiem w latach dziewięćdziesiątych po polsku Jana m. in. prowadziła te badania na dolnym Śląsku i dla mnie było dużym jak pot na dolnym Śląsku po drugiej wojnie było duże skupisko Żydów, dlatego że tam osiedlali się przede wszystkim ci, którzy przy przeżyli wojnę związku Radzieckim tam byli zaopatrywani MD to była taka trochę ziemia niczyja prawda Niemcy wyjechali AMD nie było też problemów powrotu do UE do dawnych ciemnych dawnego miejsca zamieszkania jakiegoś problemu odzyskiwania dawnego majątku, więc tam uważano, że to są miejsca, które są dla Żydów bezpieczne i oni tam dosyć chętnie się osiedlanie dosyć duży był przez pewien czas takim zaletą osiedla żydowskie na dolnym Śląsku Otóż u chorych Nowakowski jest taka opowieść jak ona mnie kiedyś właśnie zrobiła wywiad, bo oprócz tego, że zbierała ankiety to jeszcze jeździła w teren prowadziła wywiady z tymi osadzonymi pytała rozmaite rzeczy m. in. też o właśnie język ME i popiersia odnotowała dużą ilością osób, które pytany o to czy znają języki też mowie i piśmie odpowiadały że, owszem, znają go w stopniu najwyższym, ale nie rozmawiają nie mają z kim rozmawiać po prostu nie mają partnerów do rozmowy na tym poziomie, a druga rzecz, która odnotowała tu taka scena tam bez pewnej rodziny właśnie na dolnym Śląsku taki w tradycyjnej rodziny, której dziadek był jeszcze religijny był krawcem ojciec już nie, bo religijnie religijny, ale był też był krawcem i tam była dziewczynka w tej rodzinie bodajże 9 letnia, która chodziła do miejscowej gminy żydowskiej szkoły to siedziało chyba we Wrocławiu albo gdzieś indziej tam jeszcze były wtedy żydowskiej szkoły i lnu Horowitz Nowakowska zauważyła, że wszyscy dorośli w tej rodzinie między sobą mówią po żydowsku, ale nie wszyscy to dziewczynka mówi po polsku ale, choć też do polskiej szkoły, więc mam wrażenie, że czasami, toteż były była taka decyzja na zasadzie, że lepiej niech dziecko nauczy się języka większościowego, żeby dobrze nie mówiła, żeby nie miała akcentu, żeby nie słychać było na pierwszy rzut ucha, że tak powiem, że być może Polski nie jest językiem ojczystym, tym bardziej że w czasie okupacji to raczej znajomość polskiego, a nie niemieckiego ułatwiała życie po tzw. aryjskiej stronie tak to w znajomości literatury kultury niemieckiej właściwie była takim taką wskazówką, że mamy do czynienia z Żydom ukrywającym się to troszeczkę zależało też środowiska, które ktoś się ukrywał, bo znam takie relacje, w których na kogo zwracano uwagę, ponieważ pochodzi ze sfery dużo bardziej wykształcone niż to środowisko, w którym przebywał po aryjskiej stronie i mówi w związku z tym zbyt literacką polszczyzną i zlecano mu uwagę, że tak się nie mówi tak musisz mówić prostszym językiem mniej skomplikowanym, więc to trochę zależało od środowiska, ale rzeczywiście czasami bywały takie podejrzenia, że skoro ktoś rozumie po niemiecku to on być może rozumie przez jidysz, a skoro tak to jest Żydem, ponieważ Polaków znających, gdyż przed wojną w Polsce raczej nie był w nie było w to może pojedyncze przypadki dotyczą oczywiście mogą być przypadki takie, że ktoś słyszał prawda na podwórku nauczył się od kolegów, z którymi się bawiły dot w tym w tym sensie oczywiście tak natomiast myślę, że znowu tak, żeby znać na zasadzie, że się znały literaturę także było się w stanie czytać prasę, że zrobiła świadomie ozdobnymi dobrowolnie myślę, że to raczej było rzadkie w fascynujący obraz leży w Warszawie to właśnie przed wojną przecież my duża część życia kulturalnego to był właśnie życie kulturalne i dziś pojawiały się szczerzy mniej gwiazdy z literatury jidisz owej mylne tak i to był świata, którym ta polskojęzyczna część Warszawy w ogóle nie miał zielonego pojęcia o fakty to właśnie była ta różnica, że nic z reguły z reguły te środowiska żydowskie znało zarówno swoją literaturę tej literatury w języku polskim, a drugą stronę to już nie zawsze tak działało jeszcze było całe też wtedy cała ta sfera mnie zasymilowanej inteligencji żydowskiej właściwie takie nazywamy polsko-żydowskich prawda, która się uważała za Żydów mówią po polsku to było też coś jeszcze jakiś taki minimalny jakiś taki punkt przechodnie między 1 2 środowiskiem, ale który też jest 1 już wyszedł do drugiego właściwie nigdy nie doszedł częściowo, dlatego że prawdopodobnie sam nie chciał częściowo, dlatego że nie było tam one tam też ściany w 4, więc to prawda inna sprawa jest temu dziennik czasami mam wrażenie, że mamy troszeczkę wyżej wyidealizowane spojrzenie na tę przedwojenną Warszawę to znaczy nie są takie przypuszczenia, że w latach trzydziestych już ten stopień asymilacji językowej był dużo silniejsze, niż by n p. prasa i teściowa chciała przyznawać w interesie prasę niekoniecznie musiało być dlatego Jeana, jeżeli przyznamy, że nasi Czytelnicy czekają liryczne to właściwie może wypadałoby zacząć wydawać po polsku prawda, ale lata trzydzieste to jest moment, kiedy już dorastają pierwsze pokolenia, które w całości odbył edukację w języku polskim osiemnastym roku Enea to jest coś co wywiera taki język szkolny wyuczony w szkole to jest coś co wybiera bardzo silne piętno od tego jest trudno odejść ja w tym momencie pracują nad nową edycją kroniki getta Warszawskiego Emanuela Ringelbluma nabyć takiej serii archiwum archiwum Ringelbluma, którą wydaje żydowski Instytut historyczny w tym roku mamy nadzieję dokończyć tę edycję LM Ringelblum był ideowymi, gdyż jest to można powiedzieć pisał w jidysz i może znał polskiego pochodził z Galicji ukończył szkołę z wykładowym językiem polskim jego notatki są czasem z bardzo nielicznymi wyjątkami są prowadzone w jidysz, a mimo to kiedy co się czyta widać jak bardzo jednak on musiał być pod wpływem języka polskiego to było moje wrażenie i wrażeń też koleżanki, która ze mną nad tym tekstem pracowało ruszymy do naszej rozmowy po informacjach dr hab. Joanna Naliwajko Kulikow studio informacje o 1 1 4 3 dr hab. Joanna Nalewajko kuli Kozak historyk idei i dziejów inteligencji Instytut historii imienia Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk jest studio w, a jutro pani doktor o godzinie osiemnastej ma interesujący wykład zachować jidysz żydowskie życie kulturalne w zakładzie ne w muzeum historii Żydów polskich Polin w Warszawie wstęp wolny, jeżeli ktoś ma czas ochotę zapraszam tak jest, ale w TOK FM z patronem medialnym tego wydarzenia my rozmawialiśmy o kurczących się w periodykach świadczy o kurczący się pomimo i pisarzy poetów aktorów i dziennikarzy tym świecie języka i świecie kulturalnym świecie kultury i dziś owej my w Polsce, ale myślę też, że na świecie na dzisiaj trudno jest także jak mówią niektórzy słońce nad ich śladem nigdy nie zachodzi w takt sławne powiedzenie, ale muszę przyznać co z tym jest to znaczy rzeczywiście widzimy gdzieś tak od lat celem powiedziałabym nawet lat dziewięćdziesiątych taki renesans zainteresowania językiem kulturą jidysz głównie powie głównie sfera akademickich przede wszystkim jest to głównie takie zainteresowanie dla jidysz jako dla języka źródeł po prostu go dla języka źródła historycznego dla języka twórczości literackiej, aczkolwiek niektóre środowiska żydowskiego przede wszystkim oczywiście w stanach Zjednoczonych mnie są takie próby oczywiście najbardziej powiedział w taki zaangażowanych w rodzinach takie próby uczynienia z lider znowu języka z dnia codziennego wychowywania dzieci zresztą są i pojedyncze osoby w Polsce, które mnie takie próby podejmują w Polsce w Izraelu nie jest oczywiście łatwa, ale nawet częściowo jest to jest to efekt tego też, że nikt nie jest łatwo wychowywać dzieci w języku mniejszościowym natomiast taki renesans zainteresowania na poziomie akademickim rzeczywiście istnieje i zresztą tutaj muszę powiedzieć, że Polska jest w czołówce, jeżeli chodzi o takie zainteresowanie do tego stopnia, że pojawią się takie głosy w środowisku i dysze stów, czyli ludzie zajmujący się naukowo jidysz zawodowo i dysk MDM środowisku, gdyż ze światowych pojawiają się nawet takie głosy, że właściwie należałoby się uczyć języka polskiego, ponieważ bardzo wiele w tym języku powstaje w tym momencie interesujących prac monografii dotyczącej właśnie idę jeszcze wykorzystującej jako źródła mniej deszczowe mnie dla mnie to pracy powstają w jidysz no niestety nie w większości przypadków jednak przyznają po angielsku powstają po niemiecku mnie czasami powstają po rosyjsku po hebrajsku czasami po polsku również w jidysz może niewielka część, zwłaszcza jeżeli dotyczy spra w ściśle językoznawcy NATO w tym momencie prac miesza troszeczkę innym materiale ich trochę inny sposób nie natomiast rzeczywiście jest tak kinie renesans w Polsce, gdyż jest tym momencie wykładany na moment Warszawa Wrocław Lublin Kraków na pewno na 4 uniwersytetach w Polsce nie jestem pewna czy tutaj czegoś jeszcze nie pominęła on prawdopodobnie pominęła, ale przede wszystkim jest to w ramach miejscowych studiów judaistycznych w Warszawie działa również centrum kultury jidysz przy fundacji Shalom, która prowadzi je prowadzi kursy języka jidysz i organizuje rozmaite spotkania z tym związane z najmu bardzo ważnym dla tego środowiska i do 30 0 takiego Międzynarodowego środowiska nie bardzo ważną elementem można powiedzieć współpracę elementem tego życia są międzynarodowe letnie kursy, które się odbywają, kto przede wszystkim biorą udział oczywiście studenci, ponieważ nie mają wystarczająco dużo wolnego czasu latem i też największe możliwości zdobycia takiego dofinansowania, żeby wziąć udział, ale czasami przyjeżdżają też na niej n p . starsze osoby, które jakoś tam znają idę z domu albo wiedzą, że rodzice między sobą mówili dla nich jest to taka trochę sentymentalna wycieczka w przeszłość czasami jest to odświeżenie znajomości języka sprzed lat czasami są to osoby, które się uczą po prostu dla jakich celów naukowych nie takie kursy odbywają się w tym momencie rzeczywiście na całym świecie na dobrą sprawę można spędzić wakacje podróżując między Tel Awiwem Nowym Jorkiem, a Warszawą i Berlinem, zaliczając po kolei właśnie letnie kursy gdyż, które są właściwie takim letnimi szkołami, bo to są tylko kursy języka to są także kursy kultury i rzeczywiście w tym momencie jest zanurzony w takie środowisko, gdzie ludzie nie tylko chcą się uczyć się też, ale też Frączka na co dzień rozmawiać w tym języku co jest czyje mistrzem oczywiście na co dzień ma się duży problem z show-biznesu radzi ze słownictwem dotyczących zjawisk przedmiotów, które pojawiły się w ostatnim czasie, czyli niemal cała kwestia n p. cyfryzacji termomodernizacji kwestie właśnie na korze REGON to pana Kazimierza prymas Polski rozpocznie go, więc są mury są najbardziej zapaleni, gdyż istnieje głównie przede wszystkim w stanach, którzy właśnie zajmują się wymyślaniem na bieżąco z wytworzeniem na bieżąco nowych słów, gdyż i niektóre z nich powołali mnie powoli, choć czasami wchodzą do użycia zresztą, kto n p. na 1 e-mail jest widoczna określenie BRIC post, czyli poczta błyskawiczna, a na telefon komórkowy jest istnienie całkiem węzeł Kielce przetarg albo Mn spotkała się też wersja Mobil temu o wielkie mobilne jak ta droga na Ostrołękę ma wielkie tak myślę, że ten zakaz będzie skojarzenie z rosyjskim mogilnik komórka po rosyjsku to mogilnik, więc są takie są takie próby dostosowania tutaj języka do nowoczesności to szczerze powiedziawszy w pewnym sensie i stresie powtarza, kiedy dokładnie to samo rybę z gdańskim prawda wymyślono nowe słowa nie w miarę jak byłem w miarę jak były wprowadzane do użytku już po tym, jakie powstało państwo izraelskie Akademii języka hebrajskiego tworzyła nowe schowane więc, żeby skłonić ludzi do tego, żeby ich używali mniej w rozmaitych miejscach użyteczności publicznej wywieszano taki spis dysków n p. na pocztach tak, żeby ludzie patrzyli nawet widzieli je w ogóle wiedzieli, że coś takiego wchodzi już kończy urzędnicza widzę listę słów, ale nie wie co oznaczają bardzo możliwe, że tak było, dlatego że często też było także starano się wymyślić słowo, które będzie miało taki ładny hebrajski rdzeń prawda, że ma ono brzmiało tak Super hiper po hebrajsku ani powiedzmy coś co od razu słychać jest zapożyczeniem z rosyjskiego przez niemieckiego czy z czegoś jeszcze innego n p. bałagan, a nowy akt taki akurat bałagan jest bowiem deszczowymi jest po znakomitym słowem w bardzo wiele dystansu rywala Zdrój, bo jest realistką i Włoch dzisiaj polską nowe słowo po prostu stało się z międzynarodowym zresztą sporo jest taki skok w języku polskim, gdzie my nawet nie podejrzewamy nie uświadamiamy sobie na co dzień tegoż, ale my się włosów żydowski prawda słowo sitwa n p . albo sikha EOG, ale FIFA akurat jak był wyraźnie Sikory one jednak to się rynek jednak wyraźnie się kojarzy z takim żydowskim kontekstem tak też na dojazdy, więc dojdzie tak, ale narzekać twarz brzmi jak prawdziwe czy słowiańskie słowo prawda przez to się na początku tymczasem to pochodzi od wśród fal co prawda z hebrajskiego przez Fidesz co oznacza współpraca jest takie w Sosnowcu takie smaczki, czyli język i dziś ma się doskonale przeżywa renesans i Polska jest Zagłębiem Ruhry aż tak bym nie powiedzie może, że ma się doskonale, ale niewątpliwie mamy renesans zainteresowania dla jidysz mamy zresztą w polu Polska Zagłębiem o, tyle że mamy nawet swoje własne Towarzystwo studio Fidesz stycznych polskie Towarzystwo Study Fidesz wstecznych istniejąca od 7 lat już teraz po polsku Chazelle, a najlepiej wie, że mamy też nas mamy też nazwę angielską mamy nazwę i deszczową oczywiście w zależności od tego co jak choćby z kim rozmawiamy w każdych warunkach, gdy taki imamy w tym momencie około 70 członków jeśli mnie pamięć Niemiec i te są przede wszystkim jednak ludzie z Polski jak oni na co dzień używają dziś dzwonią do siebie po niekoniecznie muszą używać na coś rywalkom stopnie od ronda są czasami mocno dzwonek na ogół są małe źle to w małych i 2 SA na ogół osoby, które wykorzystują jidysz jakoś się w pracy akademickiej tak badania czasami są studenci czasami doktoranci czasami pracownicy naukowi czasem w mniejszych grupach organizuje się jakieś takie spotkania potem, żeby podtrzymać język prawda porozmawiać sobie po żydowsku myśmy swego czasu była tak jej brałam udział w spotkaniach takich grup w Warszawie w tej chwili nie wiem być może coś takiego jestem mniej jest nadal, bo to są generalnie rzecz biorąc różne takie oddolne inicjatywy, które gdzieś tam kiełkują trudno jest tutaj coś narzucić odgórnie odgórnie to my możemy zorganizować oczywiście seminarium naukowe na jakiś organ wyznaczony temat i czasami zdarza się też sobie życie wygłosi referat wie też proszę bardzo, jeżeli chce wygłosić referat, gdyż nie ma sprawy chętnie bym zawsze chętnie posłuchamy znaj swoje śmieci się tylko o Matko przestać się nie mówi Cezary amator chętnych, że boisko mówi się z tym bywa rzeczywiście różnie to znaczy mnie to też jest także czasami, by z 1 strony wśród takich osób, które wczoraj wróciły do 1 10 0 zainteresowały się, gdyż na fali tego renesansu są czasami osoby, które się uczą tego języka od zera tak nie wyniosłego z domu nie wniosłoby żadnej tradycji rodziny, a w sumie odwrotnie czasami są osoby to nie zajmują się tym na co dzień zupełnie, ale mają sentyment do tego języka moi rodzice nie mówi, bo wiedzą, że kiedyś nie zafunkcjonował w rodzinie mnie także akcja w towarzystwie są tacy tacy członkowie myślę, że to się jakoś się fajnie uzupełnia mnie, a czasami są też osoby, które Noemi idealnie łączą w sobie nic te 2 ME to 2 cechy i tutaj myślę n p. pani Belli Szwarc man ciasnocie, która jest 1 z najlepszych współczesnych tłum Maciek z języka jidysz i pomijając to, że jest bardzo kompetentną redaktorką i tłumaczką on dla niej też z językiem ojczystym to w ogóle z pierwszym językiem i to ona używała w życiu wyniosła go z domu i rzeczywiście w związku z tym ona łączy te 2 aspekty aspekt powiedzmy bardziej zawodowy właśnie taki czas na tor skoro redaktor Orski i taki aspekt codziennym i powiedzmy sentymentalny sentymentalnym dobrym tego słowa znaczeniu czy zakres terytorialny oś właśnie ci, którzy wynieśli z domu traktujących takie czasy się na nowo noweli dziś obrońców czasami można się spotkać się z takim przeświadczeniem o wypowiadanym przez starsze osoby, które znają liderzy z domu może, gdy to nie jest język tego się można nauczyć na Uniwersytecie to ciekawe miejsca w UE w Wiśle małej kontra i Apolonii Chełmno hale to nie jest do końca tak to znaczy po pierwsze dlatego każdy język można było powiedzieć prawda i tak samo można powiedzieć, że ktoś nauczy angielskiego włącznie w liceum też nie będzie mówił tak jak Brytyjczyk, któremu nie bez domu nie będzie to kolej czeka na stan żony Zofii, ale w porządku, jakby to nie o to chodzi, żebyśmy wszyscy też mówili tak samo mnie, a po drugie na moje doświadczenia były takie, że ktoś mi to mówiło się grzecznie pytała w porządku czy państwo mają dzieci no tak, a ciągle mówią w jidysz nie ale dlaczego no przecież państwo mieli idealną sytuację, żeby te dzieci nauczyć mówić, gdyż skoro z domu prawda można się tylko nauczyć no jakoś tak wyszło, więc to mam wrażenie, że to jest może też takie cechy odruch obronny prawda może jakieś poczucie też spóźnionego żal, że się dziecko nie przekazało tego języka niesie nas uczono, a czy da się powiat tanio o prace dotyczące języka jidisz, które są nam po polsku angielsku i t d . tego, a czy da się o języku jidisz pisać dziś da się oczywiście jak najbardziej robiono to jeszcze przed wojną robi robi się również dziś pracę naukową tak oczywiście, ale stanowi wytyczną, gdyż jak najbardziej nieufni nie widzę żadnego nie widzę przeciwwskazań, lecz nie jestem językoznawcą kat tylko historykiem, ale nie widzę przeciwwskazań jest zresztą online od pewnego czasu istnieje pismo akademickie, ale się okazuje wyłącznie online w stanach z ratingiem bb, ale właśnie z wydawane przez młodych do 300 amerykańskich tam część tekstów czasami właśnie bywa w jidysz to, skąd nic nie pisemko popularny na zasadzie prawda tutaj przypomnimy sobie jak to było w Skrzypku na dachu tylko to rzeczywiście jest pismo na poziomie akademickim wśród właściwie taka najpoważniejsza inicjatywa w ostatnim czasie w takim międzynarodowym rzeczywiście środowisku mniej środowisku, gdyż jesteśmy dziś pisze i o tym co się dzieje powiedzmy w Australii o tym co w Polsce i o tym co we Francji oczywiście nie mają głównych ról znany w Polsce obco w Polsce bliższą różnie czasami czasami wracamy na wyślemy prawda to co, jeżeli ktoś z nas mnie akurat na czas i ochotę coś napisać czasami winni są omawiane powiedzmy nie do publikacji dotyczącej dysz, które wyszły odpowiednika jak prawda w ubiegłym w ubiegłym roku czy w latach wcześniejszych jest jakiś taki przegląd przegląd biograficzny, ale do, czego zmierzamy tuszuje powiedzieć te badania i dysze styczne, które są prowadzone w Polsce one są częścią badań światowych to znaczy rzeczywiście nic nie mogę powiedzieć pełnym przekonaniem, że nasi koledzy koleżanki, którzy mnie jestem z Polski na rozmaite właśnie konferencję na stypendia na seminaria są to nazwiska rozpoznawanych w tym środowisku na całym świecie bardzo pani dziękuję dr hab. Joanna Naliwajko Kulikowski z Instytutu historii Polskiej Akademii Nauk o państwo moim gościem w rankingach jutro, czyli czwartek 3 3 września godzina osiemnasta muzeum historii Żydów polskich Polin wykład pani doktor zachować jidysz żydowskie życie kulturalne po zagładzie wstęp wolny radio taka jest patronem medialnym informacje Radia TOK FM już za 3 i powinien jej pół minuty o godzinie dwunastej po informacjach Mikołaj Lizut jego program dzisiejszy przygotował Paweł Zientara, a zrealizował Kamil Wróblewski Zwiń «

PODCASTY AUDYCJI: OFF CZAREK

Więcej podcastów tej audycji

REKLAMA

POPULARNE

REKLAMA

DOSTĘP PREMIUM

TOK FM Premium teraz 40% taniej. Wybierz pakiet z aplikacją mobilną - podcasty, audycje i radio bez reklam zawsze pod ręką.

KUP TERAZ

SERWIS INFORMACYJNY

REKLAMA
REKLAMA
REKLAMA