REKLAMA

Wsłuchując się w ciszę po jidysz

Data emisji:
2018-06-04 20:00
Audycja:
Salon Radia TOK FM: Nasłuchiwanie
Prowadzący:
Czas trwania:
49:42 min.
Udostępnij:

Czasami nasłuchując orientujemy się, że czegoś właśnie NIE słychać. W wyniku Zagłady nie słychać w Polsce języka jidysz. Rozwiń »

Dla nas, urodzonych po wojnie, ten brak jest tak oczywisty, że nie zwracamy na niego uwagi. Czasem tylko badacze-pasjonaci prowadzą nas (imaginacyjnie lub realnie) w miejsca, gdzie żyli polscy Żydzi i sugerują, żeby wsłuchać się w ciszę. Jednym z takich badaczy jest prof. Jacek Leociak - jeden z najwybitniejszych badaczy żydowskiej przeszłości w Polsce. I z nim właśnie będziemy dziś rozmawiać o nieobecnych. Zwiń «

AUTOMATYCZNA TRANSKRYPCJA PODCASTU

Nasłuchiwanie. Dobry wieczór, przy mikrofonie Jerzy Sosnowski. Proszę państwa, z tym nasłuchiwaniem czasem tak jest, jak nie przymierzając, u wieszcza: "Tak ucho natężam ciekawie, że słyszałbym głos z Litwy. Jedźmy, nikt nie woła". To fraza z "Sonetów krymskich", oddająca sytuację, gdy nasłuchujemy bezowocne. Ale to bezowocne nasłuchiwanie może być jednak poznawczo doniosłe, kiedy uświadamiamy sobie wyraźnie, że właśnie - czegoś nie słychać. Dziś będziemy się mierzyć taką właśnie sytuacją. Rozwiń »
Polska przed 1939 rokiem była krajem wielonarodowym m. in. żyli tutaj Żydzi w niemałej części, używając języka jidisz i właśnie ich już nie słychać w druku 20 08 powstał film dokumentalny Jolanty Dylewski zatytułowany Polin okruchy pamięci autorka dotarła do filmów amatorskich kręconych przed wojną żydowskich miasteczkach twórcy Polin spróbowali filmy amatorskie niemy i dziękować to jest oczywiście rekonstrukcja muzykę napisał Michał Lorenc.

O kulturze, który już nie będę miał dziś przyjemność rozmawiać z 1 z najwybitniejszych dziś badacze żydowskiej przeszłości w Polsce oraz zagłady Żydów profesor miast Roger Kingdom dobry wieczór państwu z profesorem ten zasiedla dziennikarzami zręcznie oraz prof. Jackiem Walczakiem znamy się od kilkudziesięciu lat i nie będziemy ukrywać jesteśmy na ty

Nie słychać w jak tylko by przyznać, że Dorn były wpadki lekcyjnej może grać Michał Lorenc opowiedział, że Michał Lorenc chyba tak to wyszło dość jest Michał Lorenc opublikowaliśmy dolnośląskie biografii ulic o dziejach wybranych 12 ulic, które się okupacji hitlerowskiej znalazły się na terenie Warszawskiego getta, ale odnoszę wrażenie, że w 1000 schodzimy w gruncie rzeczy o przezwyciężanie czy może lepiej o rozszerzenie perspektywy czy polscy Żydzi nie zostali sprowadzeni do własnego roli ofiar Holokaustu to oczywiście dlatego te ulice są opowiedziane od narodzin i to dosłownie od narodzin od tych czasów, kiedy w ogóle zaczęły istnieć jako jakiś tam drogi na wolne prawda potem się przekształcały w ulicy do do zagłady no do do czasów getta i do czasu w taki konflikt o w kompletnej destrukcji tego tego miejsca, więc to 2 k jest dla mnie bardzo ważne, żeby nie sprowadza Żydów do ofiar zagłady tylko, bo to jest i krzywdzącej niemoralne właściwie takie poznawczo bardzo jałowy rozgłośnie 

A dlaczego niemoralne?

Dlatego że nie jest wprowadzany czy ograniczamy, jakby taką małą przestrzeń olbrzymią przestrzeń historyczną egzystencjalną pewnego narodu pewnego pewnej grupy, która żyła wieki tu na polskiej ziemi dla pana na na nasz ród wśród Polaków od setek lat sprowadzamy do takiego, jakiego znam oczywiście najbardziej kulminacyjny jego najbardziej no i apokaliptyczne Gomułka my do tych tych tych 4 lat zakłady zapominamy o tym wszystkim co się działo przedtem zaś, jakbyśmy ucina -li no po prostu nie wiem od ich 9 istnienia i obecnych gości tak jak do kulturowej społecznej politycznej aktywności tych ludzi no dno dokonujemy takiego auta takiej amputacji prawda i to jest dla mnie niemoralne no biografią jest to zbiór esejów takich realizacyjnych wędrówek czy chodząc, bo wiem, że ta książka została wychowana wszyscy goście schodząc po jesiennych chłodnych od niskiej lub wypatrując, którędy biegła ulica kiedyś ulica nalewki czy wyobraża sobie jak brzmiały pełnić no tak takie osoby to byłoby z kraju wyobrazić, ale też ta moja taka taka pewna imaginacji i inne nastawienie było wzmacniane jest zbyt wzmacnia te dni inspiracjami płynącymi z z nowej humanistyki, ponieważ bardzo zdecydowanie ma mocno jest akcentowany taki nurt nowej humanistyki, który po pierwsze, nos, gdy zwraca są tak badawcze uwaga kuma tych działalności kurze uczą, a wśród tych rzeczy jest taka bardzo wyraźna taka tak jak tata, gdy taka taka perspektywa seksualną znaczy nic el LO ba badamy te bez zmysłowości materii, że już tak wyraz w związku z tym zmysłowość miasta zmysłowość tej przestrzeni miejskiej, która jest nasycona dźwiękami zapachami prawda i mówi o tym, inspiracji, jakie metodologiczne, dlatego że w drugą, bo okazuje się, że to nie jest jakaś fanaberia, że to nie jest jakiś taki pomysł non naprawdę nie z tej ziemi, żeby żyć wsłuchiwać się z dźwięki miasta, które nie istnieje, a te dźwięki możemy zrekonstruować na podstawie naprawdę ogromne masy i źródeł to nie tylko takich źródeł autobiograficznych jak dzienniki zapisy relacji nie tylko takich źródeł jak literatura piękna, ale także dokumentów tych dokumentach w formalnych urzędowych jest tu też zapisane dźwięki tylko trzeba umiejętnie odczytać i uruchomić rezerw rozumiem, że kiedy opisuje, że tam, gdzie się na rogu niskie i stale mam wrażenie była fabryka o komponentach powietrznych po to, automatycznie musimy wybrać w RFN zaczął myśleć tylko co doznało zatruć akustyczne go tak, gdy oczy oczywiście, że tak, ale ja bym proponował taki spacer po bo po tych ulicach Nysy właśnie nos z mikrofonem, że tak jak takim imaginacji innymi wtedy zobaczymy itp to może być dobry mikrofon taki, jakby kierunkowy prawda ktoś ściąga te dźwięki, o czym że ten adres poszczególnych kamienic i to co wiemy o tym diet, jakie tam były przedsiębiorstwa, a prawda, jakie były restauracje lokale rozrywkowe kawiarnie bary to wszystko może nas poprowadzić ku pewnym wyobrażeniem dźwiękowym menu w wyobraźni są już tak nalewki, toteż 1 z najbardziej el wtedy zatłoczonej Gwarnej właśnie ulic i ten gwar jest wielo wymiarowych gwar ulicy jest gwarem na ludzi samochodów tramwajów ja osobiście ogień trafia do dwudziestego wieku w UE tylko no ale nalewki SOU znany z tych kamienic w wielu podwórko owej z tzw. pawilonów kamienice o 2 3 podwórkach, które zamieniają się w pasażach handlowych Razack wejdziemy przez bramę do tego pasażu handlowego to mamy zupełnie odrębny świat tak byśmy znaleźli w letnich 4 klub małym, gdzie jest wszystko są piekarnie, gdzie są gdzieś gdzie, gdzie pracujesz szewc Rymarz, gdzie są również jeszcze z zagrody z krowami prawda i świeże mleko jest tam produkowane, że tak się wyrażę, gdzie są najróżniejsze wytwórnie mnie m. in . od UFO farb lakierów i ten zapach miesza się w ZUS z 9 jedno tys to jest mieszanka tak gęsta, że nie sposób oprzeć wrażeniu jak już tak ogromnego ogromnej intensywności tego wszystkiego są one minusów niż w gwarze tłumu mnie intryguje, jakim jest dominował hydraulicznym Polski to był dobry rywal wielojęzyczne na pewno zależy od tego w jaki części tej dzielnicy północnej na Lwowskiej się z znaleźli byśmy to ten gwar miał, jakby troszeczkę inną językową dominantę Wda generalnie rzecz biorąc 2 3 podstawowe języki można było usłyszeć na, a na ulicach dzielnicy północ jak mówią o czasach getta ja mówię o wiedzę o tej porze nocnej wzięło 20 lat mówi o dwudziestoleciu międzywojennym prawda no to jest język widzi już to jest język hebrajski ten język rosyjski ten język Polski 4 języki 4 3 osobowej języki, dlaczego rosyjski Air było ono z lat osiemdziesiątych dziewiętnastego wieku bardzo duże napłynęło do Warszawy tzw. czworaków prawda, że znów z tej strefy osiedlenia musieli się ukaz carski biogazem zaraz dodaje musieliby musieli wyjechać tutaj przyjechać to byli Żydzi rosyjskojęzyczną jest też język rosyjski, bo na ulicach tego Get ta oznacza, że w dzielnicy żydowskiej bardzo silnie obecny hebrajski był obecny w takiej przestrzeni te działki sakralnej bardziej aktywne życie nie był chory nie oni są używane i zarazem tak, ale raz jeśli spojrzymy na południową od strony dzielnicy plac Grzybowski ulica bagno, bo ulica próżna te rejony południowe to tam hebrajski jest to mniej więcej zbliżone do Pałacu kultury w dzisiejszym parkiecie jesteśmy w okolicach Pałacu kultury dotąd hebrajski był językiem ważnym w sobotę w piątek wieczorem prąd Sopot i zamierzały zamierało życie, kiedy zamykano sklepy i wtedy słychać było hebrajski z tych burzliwych i niezliczonych domów modlitwy, który sam się znajdował na zjazd na północy pół była czerwona komunistyczna kapitalistyczna rozegrana to był jakiś kant chorych tam były jak ci się ogromne składy bawełny handlowano z Władywostoku w i to specjalnie nie przejmował się świętami prawda i ten język i wyjść i rosyjskiej powiedział bym tam dominował prawda, ale trudno poza Warszawą czy można oszacować, jaki procent Żydów obywateli przedwojennej Polski używało języka i dziś jako swego pierwszego języka nie wyłącza tego języka czy można byłoby w dwudziestoleciu znać tylko dziś można winić można było uznać tylko gdy w i jakoś funkcjonować ale, ale to trochę tak jak za znajomość polskiego dla miło oko z radiowozem na noc w mocno od tego w jaki sposób to jest jakaś analogia, ale chcę wiedzieć, że to co jest charakterystyczne właśnie dla życia codziennego diaspory żydowskiej nie tylko w Polsce w ogóle w Europie to jest dwujęzyczność to co najmniej dwujęzyczna z Boe Żydzi uznają za wsze dziś pana mówimy o sejmowy obszarze aszkenazyjskich oczywiście Europa środkowo-wschodnia, a nie da oni znają ich dieta jest ich podstawowy język natura zawsze znają język w tzw. język Verne okulary, czyli język miejsca osiedlenia jest to absolutnie konieczne ze względów praktycznych, że mogłaby funkcjonować handlować nawiązywać relacje do komunikowania się minister ta dwujęzyczność jest zawsze charakterystyczna dla społeczności żydowskiej, więc co najmniej 2 języki, a truje zręczności jeśli chodzi o hebrajski prawda, więc można ułożyć się nie znając polskiego, ale takich ludzi sądzę była była była mniejszość, ale mówią, że jeżeli zaś, jeżeli ktoś te ostatnie przed tym spisie powszechnym wpisywał właśnie wpisywał się na osi zderza się wyznanie czy znany z wrażenia tak tak długi deklarował, że język też tak tak, że w ogóle lepiej zrobić spis powszechny i były 2 spisy post powszechne tylko w Fed w dwudziestoleciu ostatni szlif nie mylę był w 30 02 . roku w bok peugeota po po pomylić, ale niewiele i ich bunt czekała ciekawa tendencja się wyłania z tego bez tych zapisów listek, jaki jeszcze lokalne pewnych badań statystycznych Otóż okazuje się, że rozmowa bardzo szybka asymilacja krótko mówiąc Żydzi pozbywali się tak tak pozbywali się swojej żydowskości dość wyraźnie to było widoczne i badaczy języka jidisz wichur i kultury Żydów międzywojennych mówią że, gdyby taka tendencja się utrzymała tak hipoteki, gdy nie było wojny na wagę do wojny to dość dość ta tendencja była tak wyraźnie na, że można byłoby sądzić, że naprawdę naprawdę tak pasywni tak głęboko, że asymilacji byłaby bardzo znaczna język i język dziś powoli ustępowały co nie znaczy, że nie była nie było autobusów w sposób to absolutnie nie jest znakomity i jedyna w swoim rodzaju rozwinięty w sferze kultury tu było w centrum kultury i de facto o tym, będę mówić o sile, ale byłem właśnie drzwi poleciały w ogóle jakoś się oddala od skutecznej asymilacji to może się o tym co chwilę, bo to jest dla mnie rzecz zaskakującą ofertę taką Jasną Vegas migracyjną złożyła nawet pokolenie tego środowisko pozytywistów po powstaniu styczniowym wtedy chyba po raz pierwszy teraz to było powiedziane, że dobrze zostać stwory są sobie religijne, ale obyczajowo włączy się do budowy wejdzie do kultury polskiej będzie mokro i bardzo szybko się okazało, że to nie jest lokal, ponieważ w latach 80 fala pogromów tak dalej tak jak i w dwudziestoleciu zawsze wydawało mi taką opoką nie życzliwą dla od lat działa dla polskich Żydów dla dla tendencji asymilacyjnych dlatego siedzi w 2 to z 1 strony w sensie politycznym asymilacja zaś powiedział nam polityczną społeczną kulturowym asymilacja była już skompromitowana jako pewien program polityczny no bo okazało się, że właściwie nikt nie chce z nim zwanych Żydów oni są w próżni prawda już nie są w gardle również aktorzy Daniel Polak w ciągu zaś ładnie, ale będzie z jeszcze gorzej, bo Żydzi zasymilowani byli postrzegani jako tacy Żydzi ukręcić bata nad Tunezją i mój obszar o tendencjach językowych nie chciałbym, żeby bundy zmieszać z 2 te 2 płaszczyzny to takie, jakie asymilacji powiedział bym polityczną kulturowej z, a czysto takiemu taki przymus, jakby językowe polegał na tym, że coraz więcej coraz większe ciśnienie coraz większa potrzeba posługiwania się językiem polskim powodowała, że coraz więcej ludzi wciąż w tej społeczności bonusu musiała mówić po polsku i tak też kwestia edukacji wielu Żydów chodziło o polskich szkół prawda to wszystko powodowało, że język i brzmiał ogromną konkurencję w polszczyźnie i w tym sensie mówią tutaj czuł badacze języka do połowy się n p. na prace Ewy Geller pani profesora wybrany z germanistyki Uniwersytetu Warszawskiego, która wielokrotnie mówiła o takim jak by w pewnym sensie zagrożeniu języka i dziś w tym w tej końcówce drugiej Rzeczpospolitej 2 ani teraz krótkiego fragmentu ścieżki dźwiękowej właśnie w języku niż do legendarnego filmu Michała Osińskiego Dybuk rok 19 3 7 w inny niż szumy w mensie wyjęli piwo jest biuro usługi wodne farby fali powodziowej mieszkały na 1 wyniesione z tłumu marsz żałobny Jana de MO Pa vel Wanda Dejnarowicz wydaje po ojcu, by po zwyczajnych moment idealny jest byłym, a jest jej systemu to fragment dzięki wyższemu druga naszym gościem nasłuchiwanie przypominam jest dziś prof. Jacek Leociak w swojej książce biografii ulic wymieniasz m. in. kino, które było mnóstwo bezduszna chłodny z nieba zawrzało taka kinowa w Afryce klany i chodził od złych długów rosyjskiego muszą być pokazywane na ważność na swoim to był przebój my dla publiczności jest rekordzistą przebój ogólną graczy czy Polacy nie mówiąc widzisz to test nie myślę, że dobrze byłoby gdyby, gdyby bitwy to była taka strefa chyba zamknięta prawda jednak to był taki obiekt, który się nie nie stykały i właśnie byli ludzie tak jak Andrzej Marek, czyli Marek orędzie pani, którzy jako program swojej agendy kulturalnej działalności jako przesłanie tej działalności postawili na przełamanie tej bariery i budowanie mostów i Marek oręż, by tłumaczył wielkie teksty literatury jidisz duet dramatyczne, bo był reżyserem teatralnym na Polski po to, żeby właśnie udostępnić ten otworzy to teksty dla polskiej publiczności pochodziło z prawdziwą osobą znacznie gorzej wodę można będzie także znajomości literatury polskiej wśród Żydów była bardzo wysoka i aż do wyrafinowania prawda natomiast odwrotnie było bardzo zła passa, czyli 3 2 wojnie z literatury polskiej w bardzo było trzeba specjalnie reklamować bo, ale i tak istniała tylko dlatego dla Polaków można można to wytłumaczyć, jakim jest remis mówił, o których mówiliśmy Żydzi po prostu znali język Polski Polacy nie znali dziś trwają już była po prostu śladowa prawda w tle jest mowa w stan polskiej to był 1 z takich pierwszych pisarzy delty przełomu dziewiętnastego dwudziestego wieku, który zaczął tłumaczyć i dziś na Polski i zaczął pisać takie dla Polaków, jakby takie opowieści o o o życiu Żydów warszawskich, jaka to to była to była 1 z pierwszych prób takiego u tak jakby udostępnienia tego zamkniętego świata zamkniętego również językowo to właśnie byłby dziś nie jest znana wypowiedź Waszczykowskiego, że on dopiero w wieku 6 7 lat dowiedział się, że wokół jego start dla Rzymu jacyś ludzie, którzy nie może wiedzieć co legło u szok no tak no bo to był też środowiska przede wszystkim środowiska chasydzkie, który był absolutnie, jakby integralna prawda one one one nie stykały się nie mam potrzeby stykać się z rzeczywistością, która ich otaczała prawda i odsetek ten świat był właśnie w sensie językowym taki kompletny prawda zamknięta ale, ale od osób tylko te środowiska mamy mnóstwo innych innych środowisk żydowskich i literackich KUL Ubu król kont w kulturalny córek doktora, który bardzo mocno się otwierają na kulturę polską inspirują się kulturą polską i można tutaj przytaczać wiele wiele wiele przykładów Sygnity Polska literatura romantyczna była niezwykle ważną inspiracją dla nurtów stylistycznych czy dlatego tego ruchu, który w, który byłby mówił, że w branży absolutnie tak trzeba Vocal House znakomity badania aż w GM Giżycko miasto Marcos billboard z uniwersytetów w Hajfie zajmuje się od lat śledzeniem wpływu polskiej literatury szczególnie polskie lato romantycznej myśli filozoficznej romantycznej na syjonizm jest i tak jest to, że ewidentnie jednokierunkowa inspiracja przyjąć jest w jakim tancerz zbudowany na na myśli polskiej myśli romantycznej i tak by wyprowadzimy się, że różne ostre słowa na ulicę muszą wrócić do oczu wróci do kin, o czym część udało się zorientować co pokazywały kino na chłodnej czy pokazywały to by było także, że wysiłki obu w Goethego w Warszawie w dzielnicy żydowskiej i to było w 2 zlotym proponuje, że nie chłodna była Honda była o innych trybów konserwy czy woli dostali w Wiźnie wodna była taką ulicę otwarto wydział nie schodzi ona z Chin po może tak powiem ci dokumentach było 1 z ważniejszych ligach i większych bardziej popularnych Chin one szans nie tylko kina, ale dotąd buraki kinoteatr prawda tam po prostu był jakiś spektakl był jakiś rewii były jakieś perfumy sensei dzisiaj byśmy powiedzieli nie nie tonie była enklawa i dziś na pewno nie jest często słyszałem kiedyś, że polskie filmy przedwojenne polskie filmy przedwojenne teksty to karalność wybory od pani minister tańczyły razem to nie wypada i t d. powoli dawał do w gruncie rzeczy był wymuszony ówczesnymi przepisami taki produkt uboczny olbrzymiego przemysłu filmowego nastawionego na produkcję Wit ERP czy w potwierdzam, że w Polsce międzywojennej był największy przemysł filmowy w języku jidysz na świecie po prostu piszę o tym, bardzo dużo 1 z filmu owców i 5 i i reżyserów filmów, a tuż powojennych żydowskich pan Natan Gross gromadzą całą książkę o historii filmu Idy w Polsce ja w tej chwili nie są w stanie wymienić wszystkich wytwórców i prawda, ale to była ogromna maszyna produkcyjna korporacyjnych vana eksport też na eksport do Stanów zjednoczonych tu powstawały w większości tu powstała, więc łatwiej mówi Wistuba to była sensie produkcyjnym to była naprawdę o z dobudową ogromny rozmach efekt prądu wzrosły w tym teście, który miastu nie udało się przed audycją dotrze do niego zrekonstruuje pamięci to odchodzę z tezą, że zachowane ślady pamięciowe wyczytałem, że to był taki przepis, że jakaś wytwórnia powstawała wytwórnia filmowa to wymusza pewien procent produkcji w języku miejscowym zagadnień prawnych mogę potwierdzić w sądzie nie pamięta toczyły się do produkcji produkcja Polski, jakoby Lohan opłatą 8 to esteta tata TEN-T cała opowieść o powstaniu styczniowym ona była sfilmowana w najpierw w języku jidisz prawda apotem naciśnięcie ścieżki dźwiękowej, a potem to był to był to był wielki Polski film prawda zaś czy w ogóle pyta nasz system z VfB Stuttgart kilkanaście lat temu ukazała się antologia pod dyrekcją ochrony Karolina Szymaniak beztroska awangardy dziś 1 z dumnymi z mężem, gdy trzeba bardzo wielu ludzi mam skłonny do sprowadzenia błędnie kultury jidysz w Polsce do folklor muzyka klezmerska są osoby się co ewentualnie sporządzać dawno zrozumiano, że źle tak jest w każdym społeczeństwie, by istniała taka niszowa, żeby się powiedziało twórczość nowo nawiązującego do tego co się działo w awangardzie są biurowce jak nie, tyle że była niszowa twórczość nie nie zdobyła to była twórczość w pełni, że tak po rozwinięta artystycznie mająca swoją publiczność i mająca, że tak, iż w razie no najwyższe najwyższe osiągnięcia artystyczne właśnie ta Awangarda i rządzi jakaś Awangarda jest jakimś sensie tak wiele 1 wąską drogą umie znaleźć Ideal idea niż te z klubu po ulicach Kazimierza w Tarnobrzegu we mnie źle rządzona realizowanego w latach pełni Teresa Maria nie czytał przyjęty cel czy Tychy w ludzi, którzy tworzyli grupę poetycką hałas strajk tak dalej i t d . no ale oni byli twórcami, którzy też byli znani na świecie w stanach Zjednoczonych prawda to była i to co jest istotne jest to równoległą gość właśnie awangardy i dziś awangardy po około poezji awangardowej sztuki awangardowej futuryzmu dadaizmu po tych wszystkich takich tych i zmów dochody tych z lat dwudziestych, które Nokturn, o których my nauczymy się w szkole jeśli w okresie od inwestorów myślę o tym, że to były te właśnie te tak te najbardziej awangardowe ruchy prawda to w obszarze języka jidysz to wszystko było równoległe nie było żadnego opóźnienia prawda nie było żadnego właśnie nie było żadnego żadnej już tak w razie takiej takiej, ale takiej właśnie się i dbać o anachroniczności inaczej oczywiście jest, gdy wójt był był językiem tego typu folkloru tradycyjnych opowieści, ale to nie znaczy, że oczy do tego tylko zamykał wprost przeciwności bardzo mocno otwierał najważniejsze prądy artystyczne początku dwudziestego wieku w owych sądzi, że inspiracja szła poprzez literaturę polską czy oni bezpośrednio wzorce czerpaliśmy z Paryża wybuchły wtedy tak tak, ale w Rosji z Rosji z Rosji bardzo mocne były wpływy rosyjskie chodnikowa Majakowskiego bardzo ta rosyjska Awangarda była inspirująca no i myślę, że na pewno literatura Polska odgrywa tutaj istotną rolę, ale też co byś o pewnym takim wewnętrznym, jakby nastroje New literatury i dziś ono ona nie rozwijało się w próżni z 1 strony prawda w Belgii kontaktowali się z pisarzem, bo byli dwujęzyczni Rogal in mułła ułatwiało ten kontakt świadomość tego co się co się wokół dzieje, ale byli bardzo wyraźnie nastawieni na coś co bym nazwał taką, by tak koło Sokół w najszlachetniejszy o promocję języka jidisz in język i drugą uważny monitoring nie są to to jest mamy lub szyn prawda testem języka matczyne prawda ten język, który określa tożsamość wyraża tożsamość jest ogół niezwykle istotne, zwłaszcza w tym języku dokonywało się również awangardowych przesunięć ale, żeby było nieustannie ożywiać, a nie co królować w jakiś dom blok zasłonił swoją liną i kontemplować jego takiej staroświecki kolor prawdy wprost przeciwnie to był język nieustannie doświadczamy artystycznie i okazało się, że jest wspaniałym językiem z Hiszpanią tworzywem twórczym not for tworzywem są w bród można zrobić wszystko pomyślnie jeśli przy okazji kina przy okazji literatury o takiej o takim sportowym charakterze tej twórczości Czyżby myślimy od razu mówiliśmy o stany Zjednoczone nałożyły się tam tam też lądu będą tam także stał z tak został przeniesiony z UOKiK w związku z emigracją z tej części Europy a, a cóż skrajności innym jak pijak, jaka była mapa języka liczył lat Warszawa była drugim co do wielkości na świecie po Nowym Jorku, a pierwszym w Europie centrum kultury i 2 2 prawa, a potem Wilno dopiero natomiast jeśli chodzi o mapy trudno mi słuchaj w tej chwili tak ważna, a na odchodne są aż taką mapę, ale bez rys tego co wiem bardzo istotne i i niezwykle taki prężny ośrodek był w Rosji właśnie języka i drzwi to od dramatycznie został zdławiony już ostatecznie po ryby w 50 trzecim roku to była dla lekarzy w taki test to 1 z 3 5 trzeci rok to jest to jest taka symboliczna data egzekucji kilkunastu twórców języka i dziś w związku Radzieckim oczywiście bez ruchu, którzy na to inny już stanowi ten ostatni tak powiem kredyty kredyt w społeczności żydowską USC w Rosji sowieckiej, która wg wcześniejszych zapewnień i samego Stalina miała stanąć jako autonomiczną właśnie formuła i jakoś zmieścić w tym w tym wielonarodowym kraju lata, a okazało się, że to jest oczywiście tylko jak nasz propagandowa zmyłka i kiedy przyszła przyszedł nowy etap ujednolicenia właśnie takiego nóż na PL po drugiej wojny światowej, iż off o otwartego nacjonalizmu rosyjskiego to zostało to zostało zmiażdżone w Sandomierzu takiemu zróżnicowaniu byli ludzie dzielnicy północnej w Warszawie jak powiedzieć o tych artystach, którzy utworzyli w języku jidisz pomyślałem sobie, że jak artyści do dziś, choć dwudziestolatek czy te toczą jesteśmy jeszcze w Polsce jakiś kawiarnia artystyczna, że jest już Ziemiańska dla węgla w kręgu polskich protesty obywateli polskich, ale polskojęzycznych twórców jest jednocześnie w Krakowie jest nowy rok wcześniej teraz komputer wcześniej rzeczywiście były oczywiście pałą, a potem po to, miała w nich -li Kowa były tak takich takiej kawiarni literackiej Bogdan naszym najważniejszym NRA punktem miejscem w żydowskiej w Warszawie to jest tłumaczki 1 3, czyli siedziba żydowskiego związku pisarzy z żydowskiej sekcji Pen Clubu w i kawiarnia restauracja z miejsca posiedzeń to było na tym, by na tym w tej kamienicy Leszno Leszno 13, która teraz tak byśmy się przenieść tę stronę tona miedzi była na przystanku tramwajowym przy placu bankowym Puma z wiecznością Mazgaja Unia Leszno w sprawie objęcia obsłuży tłumaczki 13, że pracę tłumaczki 13 miałaby tam gdzieś w okolicach tego błękitnego wieżowca na dzisiejszej jezdni placu bankowego jedno i koło centrum to oni mogli centrum jest fantastyczna książka wspomnieniowa SA do Łowicza o pomadki 13 2 pokazywał się pół wielowarstwową szczyty kultury i literatury tworzonej w języku jidisz i atak mający różne drugiemu oblicza, bo to było coś, by było oblicza takiego, bo jestem ma marksistowskiej komunistyczne było było błoto taki folklorystyczne bardziej niż prawda sięgające do tradycji języka było to oblicze syjonistyczny Jonschera strasznie kłócili dochodziło do dołu do rękoczynów do rzucania krzesłami to była 1 z najgorętszych tak ich jedno z najgorszych miejsc literackich żydowskich w Warszawie, więc jeśli ja bym miał wskazać jedno takie miejsce w Warszawie no to był na pewno będzie ZS Leszno 1 3 Thomas licznych swojemu jak bardzo ważną wdrażano nie wiem, dlaczego bolesność w tym 2 bardzo ważne, aby zgodnie z inną amnezję 2 z 11 nie istnieje teraz już na ulicy rajskiej zredukowana do kawałeczka przy żydowskim Instytucie historii przepraszamy, że teraz równy głos w życiorysach pisarzy języka jidysz zwierzakom dzieje się Izaaka Bashevisa Singera laureata nagrody Nobla 19 7 8 roku my way innych, bo w ogóle dzisiaj i niewielkiej jej mąż też organy mają realne i innych była niechaj prezydent Lublina na Wołyniu w nich najlepiej telewizja go osobiście nie zgodzili się naszym gościem przypomina mi się prof. Jacek Leociak już nie jest wyraźnie, że przy dobrej znajomości niemieckiego można zredukować ich wypowiedzi trochę tak trochę taki to ma też dla nas taki posmak pewnej tajemnicy, bo trochę trochę rozumiemy, ale w Radziejowie rozumiemy jako końca i to jest jakaś taka mgła Ależ ja teraz słucham bolszewicy Singera mówiącego widzisz to na to z jakby się losy się na Krochmal przenosi się na Krochmalną, która była to jego mityczną ulicą położył świata i właśnie się 30 0 z inżyniera jedno potem słychać słychać Grohman i jeślibyśmy chcieli tak taki pejzaż dźwiękowy zrekonstruować ulicy Krochmalnej u Singera właśnie to wiesz w ogóle ciekawy temat pracy magisterskiej mógłby to właśnie tam się nakładają najróżniejsze dźwięki, które są zakorzenione w tych różnych, jakby aktywnościach ludzkich w różnych tak bym inną o przestrzeniach od sacrum do Profanum, bo tam są prostytutki tam suchy Sylwii to są domy modlitwy tam są lub konary tam co jakiś oprócz wszystkich najróżniejszych sklepów jak sobie tego można wyobrazić pobliskiego bazaru i Jonasza, gdzie się zaś, że na chóry prawda gdzieś się Jazz soul kredyt wystosujemy sprzedawanych i t d . i t d . tak dalej to w tym wszystkim jest jeszcze coś co właśnie w coś na co wskazuje z Nigerią nie zna to uwrażliwia one bardzo to jest taki sam mu swój zupełnie w specyficzny taki niepowtarzalny, jakby to on ulicy, którzy jest, jakby zmniejszaniem tych wszystkich głosów dla nas i tych wielu języków Rossiniego bardzo wyraźnie rozróżnia Taku językowo takie językowe warstwy Krochmalnej, gdzie się mówi widzisz Pisz mówił po polsku gdzieniegdzie słychać rosyjski, gdzie słychać modlitwy hebrajskie prawda jest leasing jest tutaj na absolutnym geniuszem jeśli chodzi o zdanie również tego dźwiękowego pejzaż z Mielca także to także lub niewłaściwie, gdybyśmy myśleli o polskości w kategoriach politycznych nie etnicznych to trzeba go wymieniać wśród polskich laureatów Nobla, o ile obok Sienkiewicza Reymonta Miłosza Szymborskiej ja nie mam żadnych wątpliwości, a to ciekawe w razie, bo ja chcę to chyba by sprowokować, bo chyba jest jasne jest taki problem, że z 1 strony no to on zna swój opisuje polskie realia polskiego państwa z drugiej strony wrzeszczał na zagadnienia z PiS jest największym pisarz nie może dla nich tylko cisza zagrany przez największy pisarz języka i ich jeśli byśmy mówili o nagrodzie Nobla jako nagrodzie dla dla języka dla tworzywa dla dla pisarza, który właśnie pracuje w tym konkretnym tworzy, więc z Kowna to też pisarz języka i dziś i tu nie ma w ofercie żadnych wątpliwości w żadnym innym i nie ma wad jest sobie wyobrazić języku Zynga natomiast, żebyśmy mówili o literaturze jako pewnej formie opanowywania świata, w którym się żyje król i który się doświadcza tego świata, który jest otwarty, który nie jest zamknięty, bo w Indiach, który był w tej maleńkiej maleńkiej Krochmalnej prawda on widział kosmos cały z tego swego balkonu na pierwszym piętrze i sale jego wzrok niż go czy nie ograniczą się tylko do tych żydowskich znamion Warszawy i widzimy że, że on wędruje potęgi potem w Warszawie i potem Lublinie i jest w podrzędnych innych szlakach Polski jako po po miejscu, które jest nasycone również z innymi znamionami kultur innymi, jakby w Wiesław innymi językami prawda i w tym sensie jeśli jest literatura rozumie jako sposób oswajanie świata no to to jest literatura Polska w tym sensie, że to jest polskie terytorium czy mąż nie chce tutaj i jakoś Letnicy Zobacz TIL Taiji tej polskiej kultury, ale to, czego nie mamy po drugiej wojnie światowej już nigdy już nie będziemy mieć postać wielkiej oddech wielokulturowości prawda, gdzie języki się różne spotykają mój jak mówimy o międzywojennych nalewkach to właśnie tam na tych nalewka spotykały się językiem drugiej Rzeczpospolitej można powiedzieć, iż Polski rosyjski no właśnie albo dzień języka dziś tak się potocznie mówi prok, jeżeli szef podaje telefoniczne, że dzień języka jidysz czy kultury i wiesz zakończyła tragicznie zagłada, ale wspomniany tutaj, o który nie o tym, środowisku w związku Radzieckim, który z kolei to praktycznie zlikwidowano 5 0 fizycznie każdy uczeń ALT spowolni do Izraela Niemiec wyemigrowało niemało celem tych, którzy znali ten język tylko Francuz naszej perspektywy niekoniecznie do końca jasne tamten jest źle kojarzył tam nie zostali zmuszeni do mówienia po hebrajsku chyba tak, bo to była w 2 wielki program takiego właśnie budowania na narodu prawda hebrajskiego i ten język hebrajski był tutaj narzędziem tworzenia wspólnoty, dlatego że widziane były wszystkie inne języki charakterystyczna jest, że 3 taka, że ci, którzy tam z Europy w 1 wpływali działacze, ale nic o nim głośno na ogromnym blisko granicy 3 Dynamo dom do zmiany nazwisk imion prawda Żuk robili to spontanicznie własnej woli pochodziło zaznaczyli takiego progu, który się przekroczyła Andrzej żyją w ogóle od początku and ten czas przybycia do windy do Palestyny mandatowej i jeszcze apotem już jedno i strat był takim momentem nowych narobić sobie inne swoje szanse wydaje się w tym roku, bo nabywcy to jeśli studenci dziewczynki, ale mówi, że ma rok, ponieważ od roku od żony mieszka w ratach i to było powszechne to było bardzo bardzo charakterystyczna, bo do Izraela dotyczy butów trafia młodzież w cudem ocalona zagłady i kompletnie sama prawda grać bez rodziny wezwanych, więc oni byli zupełnie jak wolne elektrony prawda i tam dopiero mogli nawiązywać nowe nowe nowych realiach przybliży Och, i sytuacji jest to idziesz w Izraelu, bo to jest bardzo przez 3 % w Izraelu opowiadano, że potrafiła policja wejść na moralnie ta od grający w języku jidysz rozbić tatuaży bowiem zgodzić można to właśnie to właśnie się będzie on był represjonowany pieniędzy ktoś zmienił chyba też LNG no i jeszcze później jeszcze później, ale cały czas n p. wydawało nam awansu składa 1 z największych pisarzy poetów języka i dziś Golden Kite, czyli złote złoty łańcuch czasopismo literackie w języku i disco przetrwało prawda, a po tym co już to są lata osiemdziesiąte, kiedy Izrael się otwiera kulturowa NATO w wielu językach noś i te istnieją takie, że takie odłamy branże z nim jak to nazwać gałęzie narodowe w związku pisarzy hebrajskich między nimi jest z związek autorów piszących po polsku w Izraelu związek autorów piszących wynik, gdyż w Izraelu jest wielojęzyczność jest jakby za akceptowana, bo zmienia się model kultury wtedy teraz niestety znowu się to wszystko ma bardzo mocno nacjonalizując, czyli przypisywane są oczywiście wyrażane przez BZ dyla takie takie nostalgiczne przekonanie, że on pisze w języku właściwie martwym to jednak element w potrzebie rozumiem to poda trauma Holokaustu, ale ona, ale jednak element kreacji jest także domniemanie nie może również to jest element kreacji w tym sensie, że w języku jidysz wciąż się mówiło i wciąż pisało natomiast jednak chciałby sobie uświadomić, że język ich było ofiar zagłady jest jakaś taka sytuacja też bardzo istotne szczyty mówimy o tym, czym jest ludobójstwo prawda staramy się definiować ludobójstwa ludobójstwo nie polega tylko na tym, że zabija się ludzi czy zabija się ludzi, dlatego że oni należą do pewnej Gonet mąż to prawda, ale też zabija się ich kulturę nie można bardziej skutecznie zabić kultury jeśli prawda niższy, zabijając języki tutejsza młodzież jest dziś był ofiarą zagłady, ale chce być też coś innego i strach wrócić na tę ulicę warszawskie i dokładnie na nalewki i być takim krótko takim fenomenie właśnie co się stało z ryzykiem i dziś, bo on rozbrzmiewać dzisiaj rozbrzmiewa pana Leszka, więc jest na Andersa 1 5 w Chinach dawnych mniej więcej tam, gdzie stała kamienica nalewki 2 1 jest centrum kultury i 2 i tam w tym w tym centrum prowadzone są lekcje i dziś tam pracują dziewczyny Polki, które uczą i dyskursu tłumaczka mi się za waszą Karolinie Szymaniak ślą Monice powoli myślę o ani szyby i 1 z fenomenów z polskich jest to to jedno z fenomenów polskiej jest to, że język jidysz kultura i dziś odradza się w dużej części dzięki Polakom dzięki takim właśnie młodym dziewczynom teraz już z o do dojrzałych kobietom zamiast wywozowe są one bas oraz mundurowych czysto kulturowych przy tym brak na nim biograficznych o niemal taki kubek brandu biograficznego oni są oni one nie są pochodzenia żydowskiego i one ten język ich zatrzymają, jakby na nowo budować i inni szli sobie chodzę teraz popyt na nalewkach dawniejszych dresy i hand out, gdzie już niema ale, zwłaszcza te w tych przestrzeniach przegubie to sobie myślę, że za okres jedyne miejsce w Warszawie ważne, gdy adres Andersa 15 dzisiaj, gdzie można usłyszeć naprawdę języki Indii i to w tym miejscu, w którym on rozbrzmiewał przed wojną tak intensywnie, aby powiernicy, bo moglibyśmy mówić paręnaście parędziesiąt minut temu w sprawie o o takiej asymilacji związany z tym, że będzie chciał poprzez błędną, a tego świadoma asymilacja kulturowa taka, jaką zdecydował się n p. ludzi, którzy mu wtedy, gdy obecny ruch to oznaczało całkowite odcięcie od kultury dziś mówi Orany znowu przedwojennych autobusu albo albo w Chinach klubu raczej albo albo my i co Czesi, choć od Tuwima NATO to jest bardzo taki dramatyczny przykład w jaki sposób Tuwim był odrzucony przez społeczność żydowską w mamy dla niego wielki poemat w wydanym w stanach Zjednoczonych nie nie myślę o Żydom Polakom że, gdy myślę o tym, tekście Żydom polskim, który jest tekstem tak, że tak, jakby powrotem do tych żydowskiej tożsamości Tuwima, który wraca do żydostwa poprzez Holokaustu mówiąc naj naj naj naj naj naj krócej rada Holokaustu uświadamia mu, że on jest naprawdę tylko przedstawicielem tego zgładzono go na konto i przejścia od to zostaje zaatakowane jeszcze w mandatowej Palestynie, kiedy przetłumaczono bardzo szybko jego ten jego manifest prawda, ale na hebrajski i został brutalnie zaatakowany odmówiono mu frazach do nas wydzwania się Żydem i do przemawiania w imieniu Żydów to było bardzo dramatyczne bolesne dla tuzina i dla nas dziś mało zrozumiałe prawda, ale to świadczy o ogromnej temperaturze w Chinach 5 10 proc China o to ja ja powiem tak to było odcięcie i później próba powrotu była brutalnie, jakby odrzucone czy mówiąc otwarcie nie tylko Polacy mają kłopot ze swoimi nacjonalistami bardzo duży kłopot z nacjonalistami mają żyć naprawdę z ulgi w czasie wojny z tym Polacy, którzy interesowali się kulturą polskich Żydów to tak jakbym ja jak właśnie choćby te dziewczyny z SLD teraz do osoby na świecie, gdzie te kobiety trend ten trud badaczki w Legnicy były środowiska taki pozbawiony niechęć lub zlecenie wrogości wobec euro wobec byłych mieszkańców właśnie nalewek Krochmalnej czy, bo w inny gdzieś są też biografiach uli zwróciliśmy uwagi uwagę na cześć gościem w bardzo zaniepokoiło, bo mam nadzieję, że nie rozwiąże to znaczy, że dziewczęta z Nowolipek Poli Gojawiczyńskiej, które jako żywo nie była Sonik kolega też boską chyba nie ma prawie Żydów, choć też, choć znała jej bohaterki szkoły przy ulicy, gdzie większość przechodniów musiał być Żydówką, a Gojawiczyńskiej o tym, wiedzieć co to znaczy właśnie w takim razie lisów w tym, że nie ma także duży wpły w ludzie szantażowali głaszcze stąd ulica Wodnej wylicza dotyczy to bardzo dokładnie przeczytaj nasze pociechy handel to tempo wizyt jest, że pojawią się objawy się takim najbardziej stereotypowym Andy zarządu Energa żandarm tak tak to tam nie ma nie ma takich substancji społecznej nie ma czegoś co było prawda może zabrać w jaki sposób można patrzeć na coś winien widzieć czegoś nam się też charakterystyczne lampy czasów my mamy dziś szczególne takie, by odnowić takie takie nowe nabożeństwo powiedziałbym prawdę do rekonstrukcji tego zgładzono go świata wtedy ten świat był w codziennym doświadczeniem i bardzo często to doświadczenie w obozie irytujący jest oczywiście i było ich długi był nowy no właśnie jako, gdy troszkę odpycha Anny prawda z unieważnia metrze zawieszany na 3 dni nie był dotąd mi tutaj jak interpretować też, gdyby jak jakiś psychologiczny element motywacje innego Wilczyński czy innych ludzi z czego nie widzieli ja myślę, że to to to jest kwestia, gdyby kwestia takiego nastroje kulturowego prawda jeśli chcesz coś zobaczyć w sztuce interesuje to nie było interesujące źródło interesują, ale do 1 10 6 badanych na takie środowiska w dwudziestoleciu międzywojennym Polaków, którzy byli zainteresowani tymi dotąd kulturą dziś tymi tymi sąsiadami no, dlaczego na nockę w tej chwili z usług w pamięci nie nie mam nie mam nie mam nie mam takich jasnych pełnych życiorysów to dzwonek wtedy to był taki widok taka to była taka ruchu na brak z tym niechęć, ale taka nie agresywna i tak by się wydaje w UE, bo nawet środowisko wiadomości literackich prawda był atakowany przez nacjonalistów za żydowską swoją nową bardzo zdystansował nawet do takiego tradycyjnego wzoru z żydowskiej kultury czy folkloru prawda dystansował się do tego ich zbyt duża, że do końca jeśli natomiast być mieszczą się już na koncercie zmarłego w 20 1 5 roku aż dostaniemy w teatrze polskim w Warszawie, który grał na skrzypcach śpiewał piosenki po napisanych widzieć piosenek Mordechaja Libickiego przez polskie szlagiery chcemy przez kompozytorów polskich pochodzenia żydowskiego jak Henryk Wars n p. boksera Andrzej Włast osób piosenki Legionowej to było takie przypomnienie, że jest możliwe traktowanie kultury polskiej do czego część polskiej kultury to jest możliwe naprawdę, gdyby był taki wielki projekt wczasach dwudziestolecia międzywojennego zbudowanie kultury polsko-żydowskiej z tak tak już po w podobnym znaczeniu jak w renesansie mówiło się o literaturze polską Łacińskiej, gdzie w języku polskim wyrażana jest faktem dusza żydowska i to była to był brak kultury pogranicza bardzo wyraźnie nastawione na penetrowanie tych obszarów wspólnych obszarów pogranicznych no i on się skończył z z Holokaustem w taką usługę muszą powinny na koniec bardzo dziękuję za rozmowę naszym gościem był prof. Jacek Leociak badacze dziejów Polski rząd dziękuję
Zwiń «

PODCASTY AUDYCJI: SALON: NASŁUCHIWANIE (JERZY SOSNOWSKI)

Więcej podcastów tej audycji

POPULARNE

DOSTĘP PREMIUM

Teraz 30% zniżki na Dostęp Premium! Wybierz pakiet "Aplikacja i WWW", aby słuchać podcastów TOK FM na komputerze i w aplikacji mobilnej już dziś.

KUP TERAZ

SERWIS INFORMACYJNY

REKLAMA
REKLAMA
REKLAMA
Przedłuż dostęp Premium taniej!