REKLAMA

Pięć porządków prawnych po odzyskaniu niepodległości. "W 1918 roku za przestępstwo w Krakowie groziła inna kara niż w Poznaniu"

Święto Niepodległości
Data emisji:
2019-11-11 13:20
Audycja:
Święto Niepodległości
Prowadzący:
Czas trwania:
18:01 min.
Udostępnij:

O prawie międzydzielnicowym, 5 porządkach prawnych i najgłośniejszych sprawach dwudziestolecia mówił dr hab. Adam Moniuszko z Katedry Historii Ustroju i Prawa Polskiego Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego.

AUTOMATYCZNA TRANSKRYPCJA PODCASTU

Transkrypcja podcastu
Maciej Zakrocki dzień dobr y ponown ie święto niepodległości wrócimy tera z do w ątku, kt óry bardz o, b y wn ikliwie by ł analizowany prze z w ielu historyków prze z lat a jak uda ło si ę po 123 latach zabor ów skleja ć państwo funkcjonuj ące w łaśnie przez tyl e pokole ń w 3 różnych m iejscach w 3 różnych porz ądkach i prawnyc h gospodarczyc h i politycznych znalaz łem między n imi tak ą wypowied ź znanego z piątkowych porank ów w radiu TOK FM pana prof. Rozwiń » Wiesława w ładyki, kt óry m ówił w Galicji by ło rodzinnie i ko ścielni konserwatywn ie w Wielkopolsce anty lew icowy, a w kr ólestwie najwięcej awanturn ictwo i ryzyk a w 2 z kole i Aleksander Świętochowski jeszcz e w 2009 . roku pisa ł z Królestwa polskiego wszed ł do Polski wyzwolonej fanatyczn y marzyc iel z Wielkopolski doskona ły gospodar z mi łośnik praworz ądności z Galicji Schola styczn y biurokrata jeszcze inni zwracal i uwag ę, że t o w zaborze prusk im Drzymała m ógł prawnie walczy ć z zaborc ą za podobne zachowan ia w kr ólestwie byłby aresztowany i zes łany na Sybir w Galicji przez chocia żby wp ływy polskich polityk ów w Wiedniu by ło poczucie większej wolno ści i autonom ii i na koniec jeszcz e często te ż przywo ływana anegdotk a pew ien żydowski handlar z z teren u tzw. konta 3 cesarzy, a więc, gdzie spotykały si ę granice 3 zaborów m ówił urz ędnicy carscy w iadomo biorą wpros t w iadomo nie bior ą Austriacy zaś, gdy n ie wiadomo biorą cz y n ie biorą n o w łaśnie takie były t e r óżnice nawe t troch ę symboliczne r ównież w sprawach prawnyc h i o ty m, teraz na m opowie gość pa n dr hab . Adam Juśko katedr a h istorii ustroj u prawa polskiego wydzia łu prawa administracji Uniwersytetu Warszawskiego dzie ń dobry dzie ń dobr y panie redaktorze w itam też słuchać pozwoli ł sobie na ten wyst ęp między nimi te ż z tego powod u, ponieważ no właśnie, by si ę wydawa ło, że skor o byli śmy podz ieleni przez 3 zaborców NATO mieli śmy 3 różne porządki w ty m prawn e, kt óre sobie trzeb a by ło jako ś sprowadzi ć do wspólnego m ianownika, a pan twierdzi, że tyc h porz ądków opi ęć oznaczono je ton ie ja twierdz ę tylk o tylk o tak było n o powiedzmy ten pi ąty t o t o drob iazgi zupe łne, bo t o terytoria spisuj ą Rawy, kt óre włączone by ły do Królestwa Węgier w związku z tym t o obowi ązywało w ęgierskie prawo w ęgierski kodek s cyw ilny, a prawo karne w ęgierski n ie skodyfikowane do teg o oczywiście w iadomo porz ądek n iemiecki cyw ilne i karn e rosyjsk i, a austriacki, ale t o wa żny trzeba pami ętać o tym, że na z iemiach centralnyc h Polski na terytor ium by łego Królestwa polsk iego, a wci ąż obowi ązywał kodek s Napoleona francusk i zmodyf ikowanych g łęboko zmodyf ikowane w czasac h te j samodzielno ści pow iedzmy względnej samodzielno ści Królestwa polskiego, a w rok u 1800 dwudziesty piątym przez kodek s cywilny Królestwa polskiego, więc tak i porz ądek francusk o Polski m ieszany z późniejszymi p óźniejszymi zm ianami biorąc n iemieckiej rosyjsk iej austr iackiej francusk o Polski, a my te n kawałek w ęgierska wojewodz ie, poniewa ż zaczęli już o awansie może jeszcz e najpierw w łaśnie powierzenia ju ż, bo dopiero 3 czerwca dziewi ętnastego rok u Sejm ustawodawcz y zdecydowa ł o powo łaniu komisji Kodyfikacyjnej, która mia ła właśnie przygotowa ć jednol ite ustawodawstwo dl a wszystkich tyc h z iem do t o jak kto ś, a zresztą dopiero to była decyzj a, że maj ą przygotowa ć, więc w iadomo, że to musiało jeszcz e potrwać t o jak w tej sytuacj i prawnej, kt órą pa n nakre ślił w ogóle mo żna by ło funkcjonować jak można by ło Niemna kto ś ukradł cokolw iek w Krakowie to inaczej m ógł za t o odpowiada ć wg innych procedu r n isza buchnął co ś w Poznaniu nawet podobn e jak najbardziej no i tak funkcjonowało przez w iele la t tutaj ma pow iedzmy sob ie jeszcz e na pocz ątku rzeczywi ście by ł pew ien pewn ie pewna dyskusja przenosi si ę toczyła c o w łaściwie należy zrobi ć a bo pomysł pierwszy by ł tak i, żeby n p . rozci ągnąć 1 z kodyfikacji rozci ągnąć na tere n całego kraj u wtedy t o rob imy bezproblemow o, a i tym pomysłem o or ędownikiem teg o by ła Stanisław Car, zwłaszcza je żeli chodzi w łaśnie kodek s karny, b o z punktu widzenia rodz ącego si ę pa ństwa wysoce niepożądane by ło t o, że funkcjonują r óżne ustawy karn e w zwi ązku z ty m za r óżne czyn y mo żna różnie odpowiadać alb o czasam i n ie odpowiadać a w jak iej cz ęści kraj u, a i t u forsowan o najnowocze śniejszą kodyf ikacja, czyl i kodeks rosyjski kodek s karn y z 1903 roku, a natomiast pomys ł bardzo szybko patriot ą t o w łaściwie po k ilku tygodniach by ło po spraw ie powo łano komisj ę Kodyfikacyjną i tam też pojawi ł się problem jak t o zrobić jeszcze chyba by ł pomys ł mo że, żeby w jakim ś sens ie trochę zostawić te n porz ądek, czyli zastosować w łaśnie taką regionalizacj ę, że troch ę b ędą inne odpowiadaj ące właśnie tem u te j tradycji cz y do świadczeniu tych 120 lat f inalnie to rzeczywi ście zdecydowan o si ę na coś takiego, al e jak o rozwi ązanie przej ściowe docelowo d ążono do teg o, żeby jednak t o prawo by ło zun ifikowane ujednol icona natom iast przyj ęto najtrudn iejsze rozwiązania, czyl i stworzenie w łasnych kodyf ikacji o d podst aw oczywi ście one podlega ły wpływom bardz o różnym czy t o prawa niemieckiego cz y austr iackiego cz y szwajcarsk iego jak najbardz iej natomiast n o przyj ęcia teg o, że robimy od podst aw zupe łnie nowy kodek s zupe łnie nowe kodeksy t o wszysc y sob ie zdawali sprawę z tego, że t o b ędzie trwało wiele la t, a w 1919 roku komisja Kodyfikacyjna s ądziła, że upor a się ze swoim zadan iem do roku trzydz iestego czy 3001. 2009 . by ło dziesięciolecie uroczyst a i tak a sesj a z okazj i dziesi ęciolecia wyznaczono sobie tę dat ę na rok 1939, a w iadomo do 3009 . rok u te ż się nie uda ło w pełni teg o zrobić, chocia ż rzeczywi ście ta m ju ż n iewiele n iewiele brakowało i te materia ły, które zosta ły p o komisji Kodyfikacyjnej zostały wykorzystane zara z po wojn ie w latach 467 doszło do un ifikacji prawa polskiego właśnie przede wszystk im w oparciu o materia ły komisji kodyfikacji, al e z tego co pa n mówi to to znacz y, że co ś prze z ca ły okre s dwudz iestolecia mi ędzywojennego n ie mieliśmy jednol itego prawa nad n o tak i kodeks u w rozumieniu kodeksowy m na terytor ium drugiej Rzeczypospolitej zależy w jak im obszarze, bo ile rzeczywiście uda ło si ę ujednolici ć prawo karn e, al e dopiero 3002 . k iedy wchodziłam w życie kodek s karny kodek s karn y wojskowe 4 lata wcze śniej oświadczy p ół rok u wcześniej kodek s post ępowania karnego 3002 . rok u tak że kodek s wykroczeń t o powoduje, że prawo karne mo żna uzna ć za skodyfikowane, a zreszt ą, bo bardzo wysoko ocen iona w nauc e kodyf ikacja prawa karneg o, a teg o kodeksu 3002 . roku natom iast z tzw. kodek s nakazywa ł Radex kodeks Makarewicza jak na m starcz a czas u też mała dygresja zwi ązana z ty m kodekse m p óźniej natom iast spraw ę prywatn ą szerok o rozumianym ju ż tak do ko ńca się n ie udało t o znaczy uda ło si ę ujednolicić skodyfikował te ga łęzie, kt óre były najbardz iej powi ązane z obrotem gospodarczy m kodek s handlowy kodeksow ą zobowiązań kodek s post ępowania cywilnego, a świetne prawo wekslow e prawo czekowe, a prawa autorsk ie t o t o ustawy stoj ące na bardzo wysoki poziom zreszt ą prawo wekslow e do dz isiaj obowi ązuje z 3006 . rok u, a natomiast n ie uda ło si ę dokończyć pra c na d kodekse m cywilnym, a w zwi ązku z ty m prawa rzeczow e spadkow e prawo ma łżeńskie pozostało do końca istnienia drugiej Rzeczypospolitej pozostało ma opart e na dotychczasowych porz ądkach w szczególnie by ło, a dl a przeci ętnego Kowalskiego szczeg ólnie by ło to o dotkl iwe w zakres ie prawa ma łżeńskiego dlaczeg o, bo funkcjonowa ły 3 różne porz ądki prawa ma łżeńskiego 3 różne system y porządków 5, ale r óżne system y zatem ma syste m świecki n iemiecki w ęgierski, gdz ie ma m prawo o uznawa ło, że ma łżeństwo jes t umową świecką w zwi ązku z tym mo że zosta ć tak że rozwiązana, ale obo k teg o funkcjonowa ł na większości kraj u syste m prawa wyznan iowego rosyjsk iego a gdzie ma łżeństwo łączono niejako Sakramentem on o podlega ło regulacjo m prawa wyznaniowego, a zate m o ty m cz y ma łżeństwo mo żna rozwi ązać za życia wsp ółmałżonków decydował regulacj e prawa wyznan iowego jak w iadomo, a kodeks kanon iczne instytucji rozwodu nie zna ł i nie zn a dzisiaj zate m w Poznaniu można by ło się rozwieść w Warszawie ju ż nie w Krakowie zresztą też nie, bo tam by ł syste m m ieszany, wi ęc wi ększość os ób te ż te ż tego czy to nazwa ć przyw ilejem tak iej możliwości n ie miała, al e rozumie si ę rozwi ązało w łaśnie taką specjalną je śli mo żna tak powiedzieć zapisan ą w konstytucj i rol ą ko ścioła katol ickiego art. 114 konstytucji marcowe j te n przyw ilej tak i specjalny temu Kościołowi nadawał, bo tu rzeczywi ście te pr óby modyf ikowania m. in . komisja Kodyfikacyjna, której nie wspomn ieli tak i projek t przygotowa ła kościół katol icki bardz o oprotestowa ł właściwie głównie chyb a te n sp ór mia ł w łaśnie tak ie t ło rel igijne, a zdecydowania dało c o spowodowało, że ten, kto się także n ie udało załatwić zdecydowan ie tak, bo projekt był gotow y w 1929 roku 1 000 000 opierał si ę na system ie prawa świeckiego, a z możliwością rozwod u, wi ęc tuta j jednak kościół katolicki do ść mocn o to zablokowa ł zresztą podobn a jes t historia z ustawą praw o między dz ielnicowym, bo trzeba by ło coś zrobi ć jak ąś ustawę wprowadzi ć po t o, żeby mo żna by ło, a jako ś funkcjonowa ć do czas u ustalenia tyc h kodeks ów w zakres ie prawa prywatneg o takie norm y kol izyjne regulowa ła krótka 3 stronicowa ustaw a praw o między dzielnicowe i projekt trafi ł do Sejmu w roku 2001 . al e został przyjęty dop iero w roku 2006 . w łaśnie tam by ł m. in. problem z ma łżeństwami czy kto ś Warszawy wyjedz ie do Poznania to wted y będzie m ógł taki rozw ód otrzymać czy te ż nie i tak naprawd ę to prac a w parlamenc ie i blokowan ie teg o projekt u ponad 4 lata trwa ły w by ł właśnie powiedzia ł pan, że starczy czas u t o powiemy pewnyc h ciekawostek się domyślał, o czym chce pan m ówić, bo kiedy ś tutaj przygotowa łem w ramac h cykl u h istoria Polski bardz o tak ą wnikliw ą analizę spraw y Gorgonowej Emilia Margarita Gorgonowa, kt óra zosta ła oskar żona o zamordowan ie dz iecka os ób, kt órych pracowa ła jak o Donnie gospos ia cz y cz y s łużąca i t o by ła 1 z najgłośniejszych spr aw drugiej Rzeczpospolitej zresztą sfilmowana może część os ób pami ęta film i to rozum iem, że t o chodz i panu o ty m, ciekawostk ę, że w trakc ie trwan ia teg o procesu z e wszystk imi szczeblami właśnie pojawi ł si ę ten wspomn iany kodeks Makarewicza i niekt órzy chcieli przeci ągnąć t ę sprawę doprowadzić, żeby w łaśnie ju ż w zgodz ie z tym kodekse m dale j toczy ć ten proce s, a n ie wcześniejszym, czyli t o był chyb a Austria austriacki no właśnie t o prosz ę te j rzeczywiście jak nie wchodz ąc w sta n faktyczny, bo jes t doskonal e znan e wielokrotnie do tego powraca n o bo t o najgłośniejszy proces z czas ów drugiej Rzeczypospolitej, a natom iast wyrok 5 I instancji we Lwowie by ł w wydawanych rzeczywi ście na moc y kodeks u karneg o austr iackiego z 1800 pięćdziesiątego drug iego rok u, a natom iast śmierć przez powieszenie tak na marg inesie Krzysiu w łaśnie tutaj problem polega ł na tym, że kodeks karn y austr iackiej za morderstwo uznan o tylko 1 formę kary kara śmierci prze z pow ieszenie, jakby n ie było mo żliwości żadnego żadnej w ładzy dyskrecjonalne j sądu, że np. do 20 lat ciężkich robót nie kar a śmierci koniec zresztą podobn ie, b o w kodeks ie n iemieckim np. kodek s karn y rosyjskiej ju ż to r óżnicowanie kar y mia ł i 3002 . rok u we wrześniu 3002 . roku, wi ęc c o dos łownie 34 miesiące po tym p ierwszym wyroku wszedł w życie kodek s karn y polskim Karewicza, a zasadą human itaryzmu, gdzie wprost kodeks m ówił, że w przypadk u sytuacj i, kiedy przest ępstwo wydarzy ło si ę do przest ępstwa dosz ło pod rz ądami stare j ustawy, a proce s jes t pod rz ądami nowe j stosuje ustaw ę łagodniejszą kodek s karn y z 3002 . rok u przewidywa ł karę śmierci, bo kary dożywocia albo kar ę wi ęzienia powy żej 5 za za zab ójstwo, a w zwi ązku z tym n o zdecydowanie by ł łagodniejszy dl a same j Gorgonowej zreszt ą w między czas ie prz y ponownym proces ie zmieniła się t o kwalifikacja prawn a czyn u, a wskazan o na kategor ie s ilnego wzburzen ia i w zwi ązku z tym proponowal i troszkę mn iejszy ten wyro k otrzymał 8 lat si ę skończyło al e, ale rzeczywi ście tak to by ło natom iast jeszcze 1 ciekawostka, a n o teg o, że procedura karna by ła ju ż wtedy zun ifikowana kodeks u postępowania karneg o obowi ązywał t o jednak je śli chodz i o sk ład orzekaj ący Gorgonowa s ądziła Ława przysi ęgłych Ława przysi ęgłych, która wyst ępowała tylko wyłącznie w Galicji na teren ie by łego zabor u austr iackiego na teren ie zabor u rosyjskiego by łego rosyjsk iego by łego niemieckiego ław przysięgłych n ie było natom iast w Galicji on a do 3008 . rok u utrzym a tak da ła się w I instancji, k iedy właśnie wydan o t ę kar ę śmierci czy os ądzono karę śmierci głosowała wi ększością 9 do 2 do 3 no rzeczywi ście t o c iekawa sprawa cz y w tak im razie mo żna, b y uzna ć pan a zdan iem, że wśród tyc h l icznych sukces ów, o których opowiadali śmy w kontek ście drugiej Rzeczypospolitej jedna k n ie zamkni ęcie spraw y kodyf ikacji cz y un ifikacji prawa prze z ca łe 20 lat raczej należy zapisa ć na t ę list ę minus ów chyba jedna k nie ze wzgl ędu na t o, że patrz ąc na bardzo wysok i poz iom leg islacyjny te j teg o ustawodawstwa naprawd ę są świetne kodeks y by ły świetne kodeks y oby dz isiejsze prawo by ło tworzone w ten spos ób na tak i poz iom na tak im poziomie, a t o jednak mus imy sobie powiedzie ć, że to mus i trwać to to n ie jes t tak, że w ciągu p ół rok u można napisa ć kodek s i następnie w ciągu miesiąca go gdzie ś ta m przeprowadzi ć w zwi ązku z ty m wszysc y sobie zdawali z tego, że t o jes t ogro m prac y, a i t u jakb y ko ńcząc w związku te ż sens dz isiejszym szczeg ólnym dniem odwołam si ę może szybc iutko jeszcz e do przemówienia, kt óre wyg łosił na p ierwszym uroczysty m pos iedzeniu Franciszek Firlik przewodnicz ący komisji Kodyfikacyjnej a gdzie o n spr aw wskaza ł wprost poczuc ie prawa da ło nam wolno ść n iechaj wolno ść zapewn i na m prawa to ścisła łączność praw a z wolno ścią wolno ści sprawę, jakob y ogn iwo z ogn iwem stanowi 1 wielki łańcuch, a t o z kolei mia ł by ć 1 z najs ilniejszych ogn iw łączących naszą ojczyzn ą jednolit ą całość za t o zdawano sobie spraw ę, że ta jednolita zun ifikowane prawo b ędzie fundamente m niepodleg łości, a fundamente m istnienia jednol itego pa ństwa i wolno woj ów zdecydowan o drogę wolnyc h pra c, ale tworzen ia bardz o bardz o sol idnego fundamentu maj ą bardz o dzi ękuję za t e wszystkie wyja śnienia za rozmow ę pa n dr hab. Adam Juśko kandydaci są ju ż swoj e prawa polskiego wydzia łu prawa administracji i gazety warszawskie uzn a dziękuję bardzo informacji Zwiń «

PODCASTY AUDYCJI: ŚWIĘTO NIEPODLEGŁOŚCI

Więcej podcastów tej audycji

POPULARNE

DOSTĘP PREMIUM

40% rabatu w zimowej promocji TOK FM. Nie czekaj - zdobądź swój pakiet "Aplikacja i WWW" z solidną zniżką, aby słuchać wygodniej!

KUP TERAZ

SERWIS INFORMACYJNY

REKLAMA
REKLAMA
REKLAMA
Przedłuż dostęp Premium taniej!