REKLAMA

610 lat od Bitwy pod Grunwaldem. Jak było naprawdę?

OFF Czarek
Data emisji:
16-07-2020 11:00 (Powtórka: 16-07-2020)
Audycja:
Prowadzący:
Czas trwania:
37:23 min.
Udostępnij:

Czego jeszcze nie wiemy o Bitwie pod Grunwaldem i jakie błędy popełniali dotychczas historycy? Rozmowa z prof. Markiem Janickim

AUTOMATYCZNA TRANSKRYPCJA PODCASTU

Transkrypcja podcastu
wczoraj państwa moim gościem jest pan dr hab. Marek Janicki z Instytutu historycznego Uniwersytetu Warszawskiego dzień dobry witam bardzo serdecznie dzień dobry panu redaktorowi dzień dobry państwu kolejna rocznica mówiła przedwczoraj rocznica zdobycia Bastylii, a wczoraj chyba jedyna data, którą powiedziałbym znajdzie 59,99999% Polaków z pewnością, czyli bitwa pod Grunwaldem 15 lipca 1410 w coraz więcej, bo tekstów książek pojawia się, które mówią o tym, że mamy do Rozwiń » czynienia z pewną legendą pewnym mitem, a tymczasem być może było trochę inaczej zarówno na poziomie przebiegu bitwy czy kwestii związanej ze śmiercią wielkiego mistrza znaczenie bitwy tak dalej tak dalej czy wiedza historyczna czy nowe najnowsze technologie, które pozwalają patrzeć głębiej szerzej bardziej dostarczają nam nowych informacji pewnych informacji o tym, czym była bitwa pod Grunwaldem jak przebiegała kto, dlaczego niskimi co co to w ogóle wszystko dla nas dzisiaj znaczy, jeżeli zaczniemy od tego co nam najbliższe to znaczy najnowszych technologii zdobyczy techniki różnego rodzaju to z pewnością tymi najpewniejszym informacjami, jakie uzyskujemy, zwłaszcza w ostatnich przepraszam w latach są znaleziska archeologiczne przede wszystkim jako wynik powierzchniowych w gruncie rzeczy badań prowadzonych systematycznie pod auspicjami muzeum bitwy pod Grunwaldem w Stębarku od 2014 roku to znaczy trzeba zaznaczyć, że właściwie pięcioletni program zamknął się w roku 2019, o ile mi wiadomo, ponieważ nie dysponuje bezpośrednimi informacjami i na tyle był zaplanowany czy będzie kontynuowany czy nie faktem jest z wyniku tego projektu uzyskaliśmy ogromne materiału archeologiczne w postaci zabytków no niewątpliwie związanych z bitwą niektóre z nich możemy jakimś sensie relatywizować to znaczy zastanawiać czy rzeczywiście związane są ze starciem w połowie lipca 1400 dziesiątego roku, niemniej zdecydowana większość to fragmenty broni oporządzenia końskiego ogromna liczba grotów strzał łuków, a także Bełku w, czyli grotów kuszy no i niewątpliwie świadczących o tym, że są to właśnie zabytki związane z bitwą o tym, zresztą świadczy również co trzeba powiedzieć tutaj miejsce znalezienia znacznej części tych zabytków ich zagęszczenie na obszarach, które no w wyniku błędnych interpretacji czy mylnych interpretacji, w których historiografia Polska uwięzi zła właściwie od połowy dziewiętnastego wieku znaleziono w miejscach, w których nie spodziewano się znaleźć czy to znaczy, że bitwa przebiegała trochę w innym miejscu niż początkowo sądzono tak zdecydowanie tak jest to niezmiernie interesująca historia właściwie my można, by napisać osobną rozprawę na ten temat i wiele argumentów w tej sprawie odniesionych zostało już na początku lat sześćdziesiątych ubiegłego wieku przez świeckiego badacza działającego jednak z niemieckim kręgu naukowym kulturowym scena oddala uważanego dzisiaj zgodnie za najwybitniejszego, a w każdym razie 1 z najwybitniejszych znawców problematyki Grunwaldzkiej, a także tej problematyki, którą określa się w dzisiejszej archeologii i nauce historycznej jako Bator Field archeologii, czyli właśnie archeologia pól bitewnych no dziedzina niezwykle rozwinięta w na Zachodzie Europy w Polsce mam wrażenie pozostająca jeszcze w powijakach, a czy inne spojrzenie np. właśnie pod kątem tego co działo się na polu bitewnym 15lipca kolejne dni w innych miejscach w okolicy czy to jest ciekawy oprócz tak mam zaspokojenia ciekawości historyków i fanów historii co nam to może wyjaśnić, bo tam może powiedzieć co na to może odczarować no na pewno właśnie ową historię graficzną legendę, która powstała właściwie już w drugiej połowie nie piętnastego wieku znacznej mierze za przyczyną Jana Długosza uważanego zgodnie za ojca historiografii polskiej, ale jak wspomniałem przede wszystkim w wyniku utrwalonych w dziewiętnastym wieku błędnych interpretacji ówczesnych historyków i sprawa wydawałoby się jest banalna i rozwija się filologie tak naprawdę, czyli o błędne rozumienie i błędne w konsekwencji tłumaczenie kluczowej frazy Długosza mówiącej o nie usytuowaniu Królewskiego namiotu kapliczek go przed bitwą, ale my zaznaczmy od razu, że właśnie to błędne rozumienie owej frazy no wpłynęło zasadniczo na historię graficzną rekonstrukcję bitwy na jej usytuowanie w terenie na wszystko to co doskonale Polacy nie tylko Polacy znają z poważnej historiografii, a także przede wszystkim ujęć podręcznikowych myślę tutaj przede wszystkim o właśnie owych w planach na Litwę, a więc wizualizacji takiej karty graficznej wizualizacji ustawienia wojsk do bitwy, a następnie poszczególnych fas tego starcia powiedzmy zresztą od razu, że w świetle hipotez Svena oddala, które znajdują wreszcie potwierdzenie właśnie faktach archeologicznych no powiem nieskromnie po części również moich uzupełniających wniosków, które zgłaszałem już przed co najmniej 7 laty rzeczywiście ten plan ustawienia wojsk do bitwy musimy obrócić właściwie niemalże o 90 stopni, ale moim zdaniem również należy zasadniczo zweryfikować poglądy dotyczące sytuacji bezpośrednio sytuacji wojsk i miejsca obozowania wojsk Władysława Jagiełły i Witolda przed bitwą Otóż właśnie w związku z tym wspomnianym przeze mnie mylnym tłumaczeniem w frazy Długosza chętnie wyjaśnia oczywiście, w czym rzecz bardzo proszę nie było żadnego obozu nie było żadnego obozu wojsk Królewskich przed bitwą nad jeziorem umówieni Otóż nie dawać tutaj może zbyt skomplikowane wywody filologiczne myślę, że wystarczy powiedzieć tyle za Jan Długosz w opisie tej sytuacji przed pewnej wyjaśniając okoliczności, których król dowiedział się o znajdujących się w pobliżu wojskach zakony właściwie szykowanych już do bitwy w zdaniu, które mówi o tym, że król postanowił czy rozkazał nakazał rozbicie namiotu kapliczek go po to, by wysłuchać zaległej mszy, a to, dlatego że silne wiatry, jakie dawały się we znaki poprzedniego dnia i nie pozwalały na rozstawienie tego namiotu i właśnie wypełnienia religijnego obowiązku kazał ten namiot rozstawić się wyraził Długosz w kierunku na jezioro gubienie w tym miejscu łacińskiego tekstu pada łacińskie użyte zostaje przez Długosza łacińskie partycji Plum spektakl z, które oczywiście wywodzi się czasownika Spektor Spektor oznaczającego patrzenie spoglądanie w ale nie tutaj właśnie jesteśmy w istocie problemu tutaj nastąpił ten grzech pierworodny, który zawdzięczamy w Polskiej historiografii Karolowi fajną się autorowi słynnego niezwykle poczytnego do dziś dzieła Jadwiga Jagiełło, które ukazało się po raz pierwszy w roku 1800 pięćdziesiątym piątym, a nie w ostatecznej redakcji do dziś kanonicznej w roku 1860 i tam właśnie Szajnocha w osobnym rozdziale poświęconym wydarzeniom roku 1400 dziesiątego samej Litwie no dokonał błędnej interpretacji tekstu Długosza, której wynika, że to spektakl z miałoby właściwie znaczyć, tyle że namiot królewski przeglądał się w wodach jeziora w tafli jeziora ubiegł go niezwykle niezwykle piękny romantyczny obraz myślę, że będą państwo zaskoczeni jeśli pan redaktor pozwoli mi pozwala Znicz pozwolę, ale po informacjach o zmianach w formacjach w informacji o 1120 dr hab. Marek Janicki z Instytutu historycznego Uniwersytetu Warszawskiego z państwa moim gościem wracamy po informacjach które wracamy pod Grunwald Szanowni Państwo, gdzie z 2 nagimi mieczami czuwa dr hab. Marek Janicki z Instytutu historycznego Uniwersytetu Warszawskiego, który przegląda się w tafli jeziora tak mogę powiedzieć, że bardzo lubię przeglądać się będąc w okolicach Grunwaldu bardzo lubię przeglądać się w stan jeziora Lubień, ale jak wspomniałem czas najwyższy, by Polska historiografia Grunwaldu przestała się z tych tafla jeziora przeglądać, zwłaszcza przed bitwą w każdym razie uporczywie bronić no poglądu nie do obronienia w świetle krytyki filologicznej i tekstu Długosza i jego ZUS-u właśnie tego tego wyrażenia łacińskiego, bo to wyrażenia łacińskie, którym mówiłem jest wyrażeniem funkcjonującym oczywiście właśnie klasycznej i w ten sam sposób używanym w średniowiecznej łacinie Długosza co można co można łatwo w tekście samych roczników Długosza owych pokazać wracając jednak wracając jednak do rzeczy no jak powiedziałem Szajnocha właściwie ukonstytuował tę błędną interpretację ona chwilę potem właśnie po drugim wydaniu dzieła przeszła do pierwszego tłumaczenia roczników Długosza tłumaczenia Karola Chylińskiego wydanego w ramach Opera omnia Jana Długosza potem już wszyscy powtarzali to jak za panią matką, chociaż nauka niemiecka tutaj oponowała natomiast kiedy w 1800 osiemdziesiątym ósmy roku w Warszawie Konstanty Górski znany powszechnie jako badacz dziejów wojskowości polskiej wydał pierwszą samodzielną monografie bitwy Grunwaldzkiej to ta kwestia stała się już właśnie przedmiotem niesłusznej polemiki z historykami Niemiec, ale właśnie rzecz w tym, że Górka Górski utrwalił ten mylny pogląd, pisząc wprost, że namiot królewski musiał się przeglądać w tafli jeziora Lubień przerw bitwą tymczasem trzeba zaznaczyć Rosji też, że ani nie wynika to ani z roczników Długosza Anki najważniejszego źródła narracyjnego dotyczącego bitwy, jakim jest tzw. Kronika konfliktu to jest relacja powstała zapewne kilka miesięcy po bitwie reakcji, której autorem jest z tą pewnością uczestnik tej bitwy co więcej członek orszaku Królewskiego najpewniej kancelarii królewskiej tutaj w typowaniu autorstwa pojawiają się zwykle 2 nazwiska albo podkanclerzego Mikołaja trąby albo wówczas jeszcze pisarza kancelarii królewskiej późniejszego biskupa krakowskiego kardynała Zbigniewa oleśnickiego i z tej relacji wynika jasno, że ten postój to rozbicie namiotu kapliczek ego miało miejsce na wzgórzu znajdującym się przy trakcie wzgórzu, które było na tyle wysokie, że jak podaje autor Kronika konfliktu rycerstwo mogło ze stoków tego wzgórza obserwować pożogi wsi podpalonych w okolicy no najprawdopodobniej przez podjazdy tatarskie Witolda raczej nie przez samych Krzyżaków to też pewna przesłanka topograficzną natomiast tutaj trzeba zwrócić uwagę na jedno jeszcze zasadniczą kwestię wyjaśniającą czy trzeba wyjaśnić, dlaczego jest to tak istotne, dlatego że określenie tego miejsca w terenie determinuje nam właśnie wszystko to co widzimy później na mapach, a więc miejsce ustawienia wojsk szykowania wojsk do bitwy miejsce samego starcia no wreszcie obozowiska, jeżeli mówimy o tych faktach niewątpliwych, starając się obsadzić w terenie jako pewnych wydarzeniach ramowych pewnie ramie właśnie także ramie topograficznej, która pozwala na rekonstrukcje czy osadzenie w terenie poszczególnych faz bitwy to zwróćmy uwagę co jeszcze po bitwie w świetle tych 2 wspomnianych przeze mnie zasadniczych relacji Otóż Kronika konfliktu z to jest też kwestia krytyki tekstu, ale również Długosz mówią jednoznacznie, że po zakończeniu bitwy, kiedy jak pisze Długosz słońce chyliło się już ku Zachodowi to też jest istotny szczegół król no by złożyć wszy podziękowanie wyrazi wszy dziękczynienie Bogu za odniesione zwycięstwo nakazał rozbicie obozu założenie obozu nad pobliskim jeziorem tak wyraża się długość tras zwraca uwagę zwróciłem na to uwagę, kiedy we własnym tekście wydaje mi się, że uczynię to jako pierwszy historiografii trzeba sobie zadać pytanie, gdyby Władysław Jagiełło miał rozbity obóz założony obóz nad jeziorem, a firmy z samej relacji Długosza to zresztą to jest ProLogis styka każdej wojny prowadzonej w terenie ma aż po drugą wojnę światową, że przemieszczające się wojska wyznaczają sobie etapy przemarszu pomiędzy ciekami wodnymi rzekami strumieniami, a albo zbiornikami wodnymi, które zapewniają wodę ludziom zwierzętom, więc jeżeli weźmiemy pod uwagę to, że po zdobyciu dom równa i po wymarszu spod domu równa to gdzie wojska stacjonowały pod Budą w równym to jest kwestia też osobnego sporu między strony medalem, a historykami polskimi, ale to na razie zostawiam na marginesie to jest oczywiste, że celem tej marszruty był kolejny zbiornik wodny względnie rzeka, ale raczej zgodni podobnie jak wynika z nikim realizm wojsk Królewskich odnotowanego przez Długosza, który można było założyć obóz z tej perspektywy określana jest sytuacja tego wzgórza, na którym został rozbity namiot wzgórza znajdującego się na kierunku jeziora Lubień, ale nie nad jeziorem, ale nie nad jeziorem ogień no i oczywiście w audycji radiowej jest to niezmiernie trudna wszyscy państwo słup słuchający mnie z pewnością lepiej mogliby sobie uzmysłowić tę kwestię, gdyby patrzyli rzeczywiście ma, ale jeszcze raz podkreślam to determinuje całą rekonstrukcję ustawienia wojsku sytuowania obozu w konsekwencji proszę państwa również miejsca poszukiwań archeologicznych i tutaj, nawiązując do początku naszej audycji chcę powiedzieć na razie krótko, że do właściwie roku 2014 szukano nie tam, gdzie należało szukać, a przynajmniej w części nie tam, gdzie należało szukać poza miejscem tak oczywistym jak ruiny kaplicy wzniesionej przez zakon krzyżacki na miejscu najprawdopodobniej to jest akurat punkt zgodny historiografii polskiej i zachodnioeuropejskiej na miejscu obozu krzyżackiego, gdzie w latach sześćdziesiątych wyniku badań pro kierowanych przez Romualda od Boya odkryto masowe groby ofiar bitwy poległych prawdopodobnie zresztą głównie poległych poległych w obozie w taborze bronionym przez przez rów przez przez piechotę częściowo przez uczelnię uciekinierów czy pozostałości chorągwi pobitych już, więc trzeba mieć na uwagę to te właśnie 2 zasadnicze ramowe fakty, ale no w świetle takiej interpretacji, na jaką pozwala nam filologia krytyka tekstów no i tutaj wszystko napotyka na obu warto pamiętać o tym, że głównym specjalistą od bitwy Grunwaldzkiej do swojej przedwczesnej śmierci był wybitny archeolog bronią znawca reprezentujący łódzką szkołę archeologiczną prof. Andrzej raport to on był głównym przeciwnikiem Svena hektara, który pierwsze teraz swojej koncepcji prezentował no dość przypadkowych niekiedy publikacjach także w wywiadach w radiowych i myślę, że to był zasadniczy błąd dopiero w 1500 osiemdziesiątym drugim roku okazało się obszerna monografia autorstwa Svena oddala ukazała się ona po niemiecku, więc jej recepcja była stosunkowo ograniczona przetłumaczono ją na Polski dopiero w roku 2010 w tej monografii właśnie ten medal przedstawił podstawowe główne tezy swojej swojej krytyki źródeł, a także materiału kartograficznego, zwracając m.in. uwagę na to, że jak się wyraża matką wszystkich ma bitwy Grunwaldzkiej jest wizualnie w wizualizacji pola bitwy w, która została opublikowana w roku 18003006. w przez Johannesa facta z jego procesem, gdyż ich te to właśnie z tej mapy wywodzą się wszystkie te wizualizacje, które dzisiaj niestety są polskiej historiografii ujęciach popularnych reprodukowany na ostatnim, jaki mam wczoraj kupiłem sobie wznowiony po 10 latach praktycznie bez zmian w pomocni historyczny polityki, w której oczywiście te stare tradycyjne mapy bronione jak niepodległość za chwilę wyjaśnia, dlaczego tak wyraża są polewane informacjach, ale po informacjach panie profesorze, bo informacja się nieuchronnie jak urządzać krzyżackich tak dr hab. Marek Janicki z Instytutu historycznego Uniwersytetu Warszawskiego z państwa moim gościem informacje już kilka minut po informacjach wyjaśnimy mapy bardziej pan profesor nisza, ale jako Żabka podstawiając ca Kopytko do odkrycia też pozwoliłem dołączyć do tego informacje o 1140 po informacjach wracam wcale jak Władysław Jagiełło raz jeszcze próbujemy połączenia dr hab. Marek Janicki z Instytutu historycznego Uniwersytetu Warszawskiego panie profesorze wracajmy do mapy do tego kto, gdzie stawi, dlaczego w ogóle ważne mam nadzieję, że wciąż nie jest także tę bitwę przegraliśmy ja oczywiście oczywiste zasadnicze fakt pozostają niepodważalne wygraliśmy bitwę wraz z wojskami litewskimi wszystkimi naszymi sojusznikami posiłkami to nie ulega wątpliwości natomiast ciekawią nas bez Annę szczegóły dobrze byłoby się wreszcie wydobyć z ego z z tego marazmu mylnych interpretacji, które staram się tutaj państwu naświetlić wracając do kwestii ma trzeba powiedzieć, że dysponujemy dość liczne materiały kartograficzne sięgającym no nawet po siedemnastego 2 w dotyczącym pola bitwy także dokumentami URE powstały w związku z 3 nie miejscowościami wokół, których bitwa się rozgrywała, czyli wsi gry faul dać zielonego pola błędnie dziś nazywanego Grunwaldem błędnie też molo izolowanego jako zielony las ani zielone nie, ale nie zielone pole z ułożonej na wschód od Grunwaldu wsi Łodzi Govou i położonego na północ od 2 miejscowości Stębarku, czyli niemieckiego Landsbergu w, od którego wzięła nazwę niemiecka właśnie nazwa nie tylko zresztą bitwę w Otóż dokument dotyczące przede wszystkim gruntu w wsi Grunwald Ludwik owo i bark już od szesnastego wieku wskazują właśnie jednoznacznie obszar określany jako pole bitwy właśnie no i wracając do poruszonych kwestii interpretacji filologicznych historia graficznych, a mylna interpretacja usytuowanie namiotu Królewskiego przed bitwą nad jeziorem Lubień jest winne właśnie wszystkiemu co stało się co działo się na polach grunwaldzkich ile w tym sensie naukowym archeologicznym jak już wspomniałem praktycznie do roku 2014 w no trzeba jednak też powiedzieć, że tradycyjna interpretacja była broniona jak już wspomniałem właściwie jak niepodległość gminy to na zasadzie dziś miesiąca, a jednak w czasach schyłkowego PRL-u no silnie jeszcze ideologii zwanej 1 wypowiedzi polemicznych Andrzeja Nadolskiego nie właśnie jako oponenta Svena oddala możemy przeczytać z Chin właściwie takie sformułowania nie będzie nam tutaj Niemiec czy nauka niemiecka elektryzować rozwiązań także wybierać prezydenta wybierać prezydenta wybierać prezydenta, zwłaszcza tak przynajmniej też tutaj w tym kontekście w sensie może kogoś, kto miałby decydujący wpływ na poglądy na temat tej bitwy, więc nie bez przyczyny też przypomniałem nas fakt, że z Senegal jest z 7, a nie Niemcem proszę sobie wyobrazić można łatwo sprawdzić, zaglądając do monografii Andrzeja Nadolskiego, że Andrzej Nadolski zlecił specjalne przekroje ci co medyczne przez pola grunwaldzkie to tylko o, żeby udowodnić, że namiot Jagiełły mógł się przeglądać w wodach jeziora Lubień, stojąc na brzegu tego jeziora to znaczy konkludował przekroje stwierdzeniem, że żadnego innego miejsca nie duchoty to możliwe no w myśl, że nie trzeba do tego specjalnych tego rodzaju przedsięwzięć geodezyjnych podejmować, ale więcej zasięgnął w kwestii interpretacji owej frazy Długosza, której mówiłem zasięgnął opinii niezależnie od siebie 2 dwojga właściwie najwybitniejszych owym czasie znawców łacinie średniowiecznej klasycznej to znaczy prof. Mariana leży i prof. Brygidy serwis no i niestety muszę powiedzieć, a jest, że jednoznaczne odpowiedzi obydwu uczonych obydwojga uczonych, które przeczy tej tradycyjnej interpretację zostały przez Nadolskiego właściwie zmanipulowany się z lekceważą nie tyle zlekceważone co po prostu zmanipulowane co nietrudno co nietrudno udowodnić i w tym względzie no niestety trzeba mówić o zachowawczość historiografii, ale także archeologii co przełożyło się na Boże śladów bitwy poszukiwano np. na wschód od drogi między Łodzią ligowym z bardzo u zwracam też uwagę na to, że jesteśmy w tej szczęśliwej sytuacji, że ten układ dróg między tymi 3 miejscowościami tworzący mniej więcej trójkąt równoboczny w środku, którego znajdują się właśnie w ruinę kaplicy wzniesionej przez zakon już właśnie w roku nie po bitwie na miejscu jak siebie otrzymujemy właśnie obozu no i badania nie przyniosły żadnych zadowalających rezultatów, niemniej no osoby, które odpowiedzialne były za prowadzenie badań od roku 2014 pierwszych sezonach poszukiwani również starały się w tym miejscu coś znaleźć nie właśnie tych no i nigdy niepotwierdzonych, a w istocie przebrzmiałych już koncepcji Nadolskiego Svena go zresztą jeszcze 8, a 200 osiemdziesiątym drugim roku przestrzegał przed tymi mówił, że tam się na dno niczego nie znali, czyli z tego co pan mówi wynika że namiot królewski stał w innym miejscu niż przez lata wydawało nam się, że stał, a skoro nawet królewski staw w innym miejscu to także wojska były w innym miejscu bitwa się odbywa w innym miejscu, czyli kopaliśmy nie w tym miejscu co trzeba, ale teraz wiedząc, że stał w rzędzie możemy zacząć kopać w miejscu właściwym zacząć kopać to jest właściwe stwierdzenie, bo jeśli przyjmujemy atak właśnie sugeruje fanek dali wszystko na to wskazuje, że wojska ustawione były do bitwy no nie mniej więcej właśnie wzdłuż drogi od ligową embarga, ale wzdłuż drogi Grunwald od ligową, czyli właśnie na pozycji równoleżnika owej trzeba powiedzieć, że na południe od i drogi, gdzie jak wskazują na to właśnie przesłanki źródeł narracyjnych i przesłanki źródeł aktów dotyczących właśnie gruntów wsi Grunwald Rogowo Stębark i dane kartograficzne niewłaściwie do lat dziewięćdziesiątych dwudziestego wieku u jeśli mnie pamięć nie myli wykonano bodajże 1 sondażowy wyk w sytuacji, gdy podczas regulacji drogi, która no, czyli powiedzmy takiego wyprostowania URE przeprowadzono w latach około początku dwudziestego wieku natrafiono na zbiorowe mogiły na ślady zbiorowych mogił i w sytuacji, gdy właśnie w trakcie już tych badań prowadzonych po roku 2014 natrafiono właśnie na tym obszarze na znaczną część odzysk elementów uzbrojenia czy w właśnie grotów bełtów, które podczas tych pierwszych sezonów znaleziono więc, podsumowując ten wątek nowych przedstawień tutaj w największym skrócie trzeba powiedzieć, że ta pomyłka historię graficzna uporczywie utrzymywana wraz z historią graficzną legendą tzw. Doliny wielkiego strumienia, która przypisywana jest kłamliwie Długosza Widuch, choć nigdy nie napisał niczego o żadnej do niewielkiego strumienia jest wymysł Kuczyńskiego w i Nadolskiego no mamy do czynienia z czymś co można, by określić łacińskim powiedzeniem Felix culpa szczęśliwa wina AK Szczęsna taka Szczęsna wina, a to, dlatego że cała infrastruktura pomnikową muzealna miejsce, w którym odbywają się tzw. rekonstrukcje bitwy no znajduje się właściwie poza obszarem, w którym doszło do starcia tutaj zresztą w trzeba przestrzec wszystkich tych, że próbowaliby na własną rękę przeprowadzać jakieś poszukiwania na tym obszarze teren jest mam nadzieję pilnie chronione przed jej życia członkom organów w morze przez duchy rycerzy zakonu, która krążą dziś nad tym nad tym polem bardzo dziękuję dr hab. Marek Janicki z Instytutu historycznego Uniwersytetu Warszawskiego był państwa moim gościem informacje Radia TOK FM już za kilka minut o godzinie dwunastej dzisiejszy program przygotował Paweł Ziętara, a nad jakością naszych połączeń czuwał Szymon waluta Zwiń «

PODCASTY AUDYCJI: OFF CZAREK

Więcej podcastów tej audycji

REKLAMA

POPULARNE

REKLAMA

DOSTĘP PREMIUM

Słuchaj podcastów TOK FM bez reklam. Wybierz pakiet "Aplikacja i WWW" i słuchaj wygodniej z telefonu!

KUP TERAZ

SERWIS INFORMACYJNY

REKLAMA
REKLAMA
REKLAMA