REKLAMA

Ostatni szach Iranu. Kim był Mohammad Reza Pahlawi?

Sprawy Różne
Data emisji:
2020-09-06 22:00
Audycja:
Prowadzący:
Czas trwania:
52:15 min.
Udostępnij:

Tron objął 16 września 1941 roku. Miał jedynie 21 lat, nie był jeszcze gotowy do tej roli. Przez jednych zapamiętany jako symbol niespełnionych możliwości Iranu, dla innych - symbol autorytaryzmu i koncepcji, które już nie pasowały do ówczesnej epoki. Kim był, jak żył i jaki zostawił po sobie kraj?

AUTOMATYCZNA TRANSKRYPCJA PODCASTU

Transkrypcja podcastu
Karolina Lewicka dobry wieczór zapraszam państwa na całkiem nowy program co tydzień w niedzielę tuż po dwudziestej drugiej będziemy się słyszeć audycji sprawy różne, czyli zjawiska procesy historię książki badania ciekawi ludzie pogłębionych analiz wszystko to pozwala nam lepiej zrozumieć rzeczywistość wokół albo po prostu się zaciekawić już tam naszego pierwszego gościa dr Marcin Petelski Uniwersytetu Jagiellońskiego dobry wieczór panie doktorze dobry wieczór Rozwiń » zajmiemy się dziś postacią ostatniego szacha Iranu postacią chyba tragiczną początkowego panowania przyświecała nadzieja na złagodzenie reżimu, ale była to nadzieja płonna Reza pahlawi rządził osobiście i autorytarnie, ale jego upadek o paradoksie przyniósł jeszcze większe zło, bo pionierskie państwo fundamentalizmu religijnego, ale chciałbym zacząć od początku i to nas rzuca w drugą wojnę światową sam środek Niemcy właśnie rozpoczęli realizację planu Barbarossa i jeden z dyplomatów brytyjskich, który wówczas stacjonował w Iranie w Iranie wspominał po latach uważaliśmy starego szacha Reza za zbyt przyjaznego Niemcom po ataku Hitlera na Rosję w czterdziestym pierwszym zdecydowaliśmy my Brytyjczycy, ale także Rosjanie, że niewłaściwe jest pozostawienie raz na tronie problemem było to kto powinien zająć jego miejsce przez pewien czas Ministerstwo Spraw Zagranicznych rozpatrywało kandydatury któregoś z członków dynastii Kaczorów, ponieważ nie znaleziono odpowiedniego kandydata zdecydowano intronizacja młodego szacha, który miał wówczas 21 lat chce i tak na scenie politycznej pojawia się ostatni Szach Iranu buch czas dwudziesto jednoletni przygotowywany do roli, którą miał pełnić, ale jeszcze w sensie emocjonalnym psychologicznym chyba intelektualnym niegotowy do podjęcia tej roli wokół jego postaci zresztą będą toczyły się spory toczą do dzisiaj to jest ktoś kogo się można powiedzieć cały czas, a spoczywa na historii Iranu dla jednych jest symbolem niespełnionych możliwości, jakie niosła ta faktycznie autorytarna także reformatorska epoka jego panowania dla innych to jest symbol autorytaryzmu także takich koncepcji, które właściwie już były podjęte w przeszłości nie pasowały do epoki tak jak pani mówi on objął władzę, zajmując miejsce swojego ojca, ale też przypomnijmy, że sam ojciec doszedł do władzy drogą zamachu stanu jego ojciec Reza Han to dowódca formacji kozaków irańskich, którzy po prostu pozwoli mu przejąć władzę przejąć władzę w Iranie słabym albo rządzonym przez słabą dynastii Kaczorów pani wspomniała w kontekście tego dyplomaty brytyjskiego, który mówi rozgląda się za kimś kto by zastąpił młodego przeszłam zastąpił rusza charyzmę i postanowiono na tym tronie osadził właśnie młodego Mohammada Rezy myślano o karach tę dynastie pogrzebała ostatecznie budżet ostatecznie przewrót Rezy, a i jego syn zasiadł na tronie w warunkach które, jakby otworzyły dla Iranu drogę do pewnej liberalizacji, ponieważ rządy Rezy ojca może tak powiedzieć to był czas intensywnego wzmacniania władzy centralnej pamiętajmy, że Iran dawniej Persja to jest kraj o długiej wspaniałej historii, ale Iran dwudziestowiecznej wówczas jeszcze określali mianem Persji to był kraj słaby kraj pozostający pod wpływem sąsiadów w dużej mierze Rosji oraz od początku dwudziestego wieku penetrujących ten kraj bardzo intensywnie Brytyjczyków i jeżeli byśmy dziś zastanowić nad powodem, dla którego Reza ojciec był postrzegany przez zachód jako ten zwolennikiem czy sympatyk hitlerowskich Niemiec to powód ten był właśnie takie rzeczy on widział do pewnego stopnia w związkach z trzecią rzeszą możliwość wydobycia się spod tego przewoźnego wpływu mocarstw, ponieważ intencją szacha pierwszego z dynastii pahlawi ich, a więc ojca bohatera dzisiejszego naszego spotkania naszej rozmowy to jest jakby im jego ambicją było zbudowanie silnego centralnego rządu i on budował ten rząd budował tę silną centralną władze, łamiąc potęgę starych elit była, więc w sposób brutalny zawłaszczają państwo, ale jednocześnie, tworząc nowoczesną palmy administrację państwową i no, starając się podźwignąć Iran cywilizacyjnie to jest jeden z takich przywódców, którzy wyobrażali sobie, że żelazną ręką można poprowadzić kraj ku nowoczesności nowoczesności rozumianej na sposób zachodni, czyli modernizacja sieci Aster tak z użyciem terroru tak w warunkach terroru warunkach autorytaryzmu i on ten kraj rządził rządził tym kraju w sposób dyktatorski, kiedy przychodzi jego syn do władzy to sytuacja tego rodzaju, że te elity stłamszona elity arystokracja stara irańska restauracja stłamszona za czasów Rezy szacha podnosi głowy i uzyskuje parlamentaryzm irański, który się narodził na początku dwudziestego wieku w wyniku rewolucji konstytucyjnej jeszcze zakaża rów do Abbey wejścia znowu w rolę rządzących krajem i ten krótki okres między czterdziestym trzecim rokiem, a pięćdziesiątym trzecim rokiem to jest czas, kiedy Iran był rządzony w sposób relatywnie liberalny to znaczy był panujący, czyli Szach w dużej mierze opierające się na starych elitach dworski stary sprzęt może to jest właściwe słowo, bo one się w Łodzi czasu jego ojca dalszych elitach powiązanych z dworem oraz armii na mamy te elity arystokratyczne, które na gruncie parlamentu rządu, aby próbują rządzić krajem z naszej perspektywy obserwatora zboku może się wydawać właściwie sprawy szły ku dobremu problem polegał na tym, że ten Iran w tym właśnie okresie pewnej liberalizacji systemu stał się krajem ponownie wstrząsany różnego rodzaju napięciami wewnętrznymi żaden z problemów istotnych problemów cywilizacyjnych Iranu nie został przecież rozwiązany pięćdziesiąty trzeci rok stanowi ten moment drugi tutaj istotny, dlatego że wówczas po operacji Ajax rozpocznie się okres osobistych rządów szacha Mohammada Rezy Pahlawiego to jeszcze tej dekadzie pierwszej jego rządów, bo a, bo to było także on młody człowiek bardzo szybko na początku traci zapał do rządzenia stał się bywalcem salonów bawi się uprawia sport i tak troszeczkę mnie interesuje się sprawami kraju w stawce tematu twierdzą, że takim momentem formacyjnym jest rok czterdziesty dziewiąty, kiedy ma miejsce zamach na osobę szacha Reza przybył na ceremonię rocznicową na Uniwersytet z teherańskiego resztą powołany przez jego ojca 3005. roku no i wkrótce po wejściu szacha samochodu młody człowiek udający fotoreportera zbliżył się do niego na odległość około 2m oddał 6 strzałów tylko 2 kule go raniły zaś przy ostatnim strzale tym wymierzonym samo serce pistolet się zaczął co Szach uznał wtedy za boską interwencję wkrótce wprowadzi stan wyjątkowy chwycił starych władz władza może poczuć się potem ocaleniu wybrany to jakieś misji chyba tak w ogóle wypadku tak osobistych rządu takiego wpływu jednostki na los jakiegoś kraju nie bez znaczenia są cechy indywidualne takiej osoby pani ma oczywiście rację mówiąc o tym, że on w tym pierwszym okresie generalnie polityką interesował się w sposób istotny nie ma takiego poczucia wpływu faktycznie ten zamach dał mu takie poczucie, że on ma do odegrania rolę, ale myślę w ten sposób, że z czasem, kiedy on stał się jedynowładcą za sprawą okoliczności politycznych bardziej niż jego osobistego zaangażowania to on uwierzył to raczej tak trochę na zasadzie utwierdzenia się w przekonaniu on jak sądzę wówczas wierzył uwierzył że, że norma jest jakiś namaszczony przez Boga, że ma do grania istotną rolę w losach kraju, ale z czasem to przekonanie o niego się umocniło, kiedy stanie się już władcą absolutnym to jego egzaltacja tak jak Azji religijna dojdzie do tego momentu, że w wywiadzie Oriana Fallaci powie na początku lat siedemdziesiątych, iż on czerpie swojej wiedzy i znają świata z różnych źródeł w tym także rozmów z Bogiem to wtedy była dla o czytelnika Zachodniego ekstrawagancja o opinię czytelnika irańskiego nic powiedzieć nie możemy, bo to był kraj rządzony autorytarnie i opinii tej nie badano, ale on jak sądzę wierzy znaczy jego tak jak taka alienacja oderwanie od rzeczywistości zaś już tak daleko im się takie elementy właśnie aktorze on by ten za zapis o tym nie powiemy, że w okresie jego rządów Iran stał się potęgą i te wszystkie elementy to cudowne ocalenie w czasie zamachu, w którym pani powiedziała później ten zbieg okoliczności międzynarodowych, kiedy Iran warunkach zimnej wojny po stronie Stanów zjednoczonych staje się można powiedzieć języczkiem uwagi takim centrum uwagi mocarstw szczególnie Zachodu skok cen ropy naftowej to wszystko sprawiało, że mała Reza pahlawi nabiera przeświadczenia, że on ma w sobie coś takiego szczególnego rzeczywiście jest jakimś instrumentem Opatrzności, w którym się ona posługuje w celu uczynienia z Iranu potęgi i faktycznie tak jest wydarzenia go pewnie formowały w ten sposób to nie ulega wątpliwości to jest kilka słów poproszę o tym momencie zwrotnym, który wprowadza nas w re osobiście i autorytarnych rządów szacha, czyli zamach stanu roku 50 tego trzeciego po to chyba było także, gdy po zamachu na siebie szłam się aktywizuje politycznie to się niektórym politykom irański nie podoba, bo są zwolennikami takiej koncepcji by Szach panował ani rządził od tak to jest okres, kiedy we wszystkich krajach właściwie trzeciego świata idą do nich należał następuje takie przebudzenie nacjonalistyczne znaczy kraje te, które miały jakieś zasoby np. wypadku Egiptu była to był to kanał Sueski w wypadku Iranu to była ropa naftowa naród przebudzony po drugiej wojnie światowej politycznie domaga się przejęcia kontroli nad tymi kluczowymi zasobami w Iranie też kształtować taki front Narodowy masowy ruch polityczny z Muhammadem osady kim na czele ten front Narodowy doprowadził do nacjonalizacji zasobów ropy naftowej ona była własnością właśnie była użytkowana na mocy koncesji na dane jeszcze przez założyciela dynastii Rezy szacha Brytyjczykom przez spółkę i angielsku irańską kompanię naftową, ale angielski Gdańską spółkę naftową większa część przytłaczająca, więc część dochodów z wydobycia eksportu irańskiej ropy naftowej przypadała tej spółce, która była własnością brytyjską to była własność brytyjska Brytyjczycy tej swojej własności strzegł jak źrenicy oka, kiedy na front Narodowy i Sadek, który został premierem Iranu, doprowadzając nacjonalizacji wokół tej kwestii nacjonalizacji rozpoczęła się na potężne taka potężny spór polityczny Klif łączyły się stany Zjednoczone rzecz polega na tym mówiąc najpierw najkrócej, że Waszyngton sankcje żądane wówczas przez prezydenta Trumana znalazły się pod presją obu tych państwa z 1 strony wielka Brytania tradycyjny i możny sojusznik Stanów zjednoczonych domagały się od USA Amerykanie poparli Brytyjczyków w sporze naftowym z Iranem no bo ta ropa powiadają Brytyjczycy jest nasza została bezprawnie przez Iran odebrana z drugiej strony rząd Mosad TK domagał się od Stanów zjednoczonych, które były zainteresowane wejściem na bliski wschód i rozbudową tam swoich wpływów, aby wsparł Iran w tym sporze z Brytyjczykami administracja Trumana z 1 strony odpowiada Brytyjczykom, że nie zamierza angażować się żadne awantury kolonialne mające na celu ocalenie czegoś co uważano za niesłuszne rozwiązanie reszta ropa była irańska na Truman administracja Trumana zachęcała Brytyjczyków do tego, żeby się jakoś z Teheranem jednak próbować dogadać, a z drugiej strony administracja powiada osady owi dobrze, ale wymusić cie poszukać kompromisu ze stroną brytyjską tak, aby kwestia przynależności tej ropy została rozwiązana w sposób jak ja jakimś zakresie dla Brytyjczyków satysfakcjonujące mamy dostatek proponuje 5050 tak poseł proponował taki podział tylko dla Brytyjczyków dumnie nie do przyjęcia Amerykanie też nie chcieli się całkowicie zaangażować po stronie po stronie Iranu mieli Kom-Eko, realizując byli zajęci Andrzej byli zajęci wzięciem też mieć świadomość tego, że Iran był krajem niestabilnym pozycja osady ECA to wynika z dokumentów dyplomatycznych amerykańskich ujawnionych parę lat temu ona była postrzegana jako coś co jest no takich bez ruchomych Piaskach on jest premier może Boże nie być za chwilę i wsparcie przeciwko Brytyjczykom nie życzą niepewną to jest 1 sprawa druga sprawa nauki co uważano go jednak za 1 alternatywę dla komunizmu w Iranie pamiętajmy, żeby nam do nich jak zniknęło z perspektywy wszystko co się dzieje i pięćdziesiątym pierwszy drugim trzeci i później latach sześćdziesiątych siedemdziesiątych aż po upadek ostatniego szacha to są kwestie, które mają gdzieś tam w tle ten cień zagrożenia ze strony związku Radzieckiego ze strony komunizmu Rosja była tradycyjnie zainteresowana Iranem ze względu na dostęp do zatoki Perskiej ze względu na zasoby na położenie geopolityczne tego tego kraju i to była tradycja jeszcze od czasów carskich już pamiętaj przed chwilą o tym, że Północna Iran był w ogóle zdominowany przez przez najmniej przez Rosję później przez związek radziecki, ale stacjonowały wojska radzieckie w okresie drugiej wojny światowej teraz ten lęk przed tym, że ten Iran wpadnie w łapy Moskwy on właśnie determinował wszystkie decyzje Amerykanów, kiedy uważali, że ma Sadek jest gwarancją, że Moskwa nie przejmie kontrolę nad ranem to go wspierali, kiedy administracja Eisenhowera uznała, że osady Mac grana zbyt wielu fortepianach jest gotów poprzez swoją nierozważną politykę może nie ze złej woli, ale przez właśnie tę taką otwartość na dopuszczenie komunistów do 2 działalność w Iranie nawiązywanie kontaktów z Moskwą czy uczy właściwie przez utrzymywanie tego z stanu permanentnej destabilizacji w Iranie w związku z ze sporem naftowym z Anglią spowodować taki kryzys, że komuniści przejmą władze no to wówczas uznano w Waszyngtonie rządzonym przez Republikanów Eisenhowera, że trzeba tego Sadek odsunąć to jest geneza tej operacji którą, której sami Amerykanie nadali kryptonim Ajax i którą przeprowadziła Centralna agencja wywiadowcza była operacja mająca na celu odsunięcie od władzy rządu Mohammada osadę ECA do restytucji władzy właśnie młodego szacha Mohammada Rezy Pahlawiego tutaj odegrał istotną rolę, dlatego że cały zamysł tej operacji polegał na tym, iż Szach miał odwołać rząd osadę AK trzeba legitymizować ten zamach każdy przewrót wymaga legitymizacji na zdymisjonował premiera drogą pisemnego dekretu dokładnie proszę polega na tym, że wieści o przygotowywanym przewrocie wyciekły do frontu Narodowego samego premiera i w pierwszej fazie ten przewrót udało się wojskom rządowym w 1 osady kołowi dusić wtedy Mohammad Reza pahlawi opuścił Iran i przez Bagdad udał się do Rzymu i wrócił dopiero wtedy, kiedy było jasne, że spiskowcy odnieśli sukces tak ciekawe, że wtedy po raz pierwszy ujawniła się ta jego pewna taka, jaka byłaby zgoda na bieg wydarzeń to znaczy w sytuacji, kiedy on czuł kontrolę nad rzeczywistością był sprawny intelektualnie decyzyjny pewny siebie w momencie, kiedy rzeczy wymyka mu się spod kontroli nagle zaczynał Hamlet izolować popadł w melancholii nastroje depresyjne i wtedy po raz pierwszy to ujawnił to bardzo wyraźnie widać w dokumentach dyplomatów, który się z nim stykali idą tam w tym Rzymie deliberować zamiast myśleć o odzyskaniu tronu ton myślał o tym jak ułożyć funkcjonowanie za granicą skoro już do Iranu nie ma powrotu, ale przewrót powtórzono próbę przewrotu w Iranie tym razem sukcesem i w sierpniu 1000 dziewięćdziesiątego trzeciego roku Mohammad Reza pahlawi powrócił do Iranu i wtedy już rozpoczął rządy osobiste stał się władcą, który wprawdzie od strony formalnej był władcą konstytucyjnym w Iranie był powoływany wybierany parlament ten parlament wyłania rząd Szach powoływał premiera rzecz w tym, że nie miało to nic wspólnego z rzeczywistą demokracją nie odbywały się w Iranie w tym okresie wolne wybory co więcej czasem ten ta kontrola władzy centralnej, czyli dworu ludzi z dworem powiązanych nad systemem politycznym kraju to uczyniła z Iranu dyktaturę Millerze głową tego tego systemu był Mohammed Reza pahlawi, czyli Szach Szach król wszystkich królów, który rządzi Iranem silną ręką, ale jak rozumiem na arenie międzynarodowej jest zaledwie marionetką Stanów zjednoczonych to sprawa jest złożone on rządzi Iranem w sposób zdecydowany i faktycznie ten przewrót w roku 1953 uczynił z niego do pewnego z tym jest stopnia klienta Stanów zjednoczonych w ogóle Iran badacze jeden z czasów Rezy Pahlawiego badaczy u określają często mianem państwa klienta danego stosunku do USA, ponieważ Amerykanie dostarczyli nad Iranem parasoli nad samym przede wszystkim szachy parasol swojej swojego wsparcia irańska armia była wspierana przez stany Zjednoczone w Iranie utworzono policję polityczną o nazwie Salak ten to jest skład bardzo zła sława będzie towarzyszyć przez kolejne lata tak tak będzie miała reputację jednej z najbardziej brutalnych policji politycznych dwudziestego wieku uzasadnioną idealnie stopnia tak ich z stanie się jednym z symboli rządów szacha on się bał bardzo powtórzenia wydarzeń z roku pięćdziesiątego pierwszego 50 tego drugiego co więcej miał też świadomość, że jego ojciec doszedł do władzy drogą zamachu stanu i jest troszkę także próbował się zabezpieczyć przed czymś co jego ojca doprowadziło do władzy co jemu samemu groził na początku lat pięćdziesiątych uznał, że drogą do zabezpieczenia się przed przed przewrotem przed zamachem, gdyby zmiany jego tron będzie utworzenie sprawnej policji politycznej także w tym także mieli swój udział miał współudział strona amerykańska, choć oczywiście Amerykanom nie sposób obarczać za wszystkie zbrodnie popełnione przez policję polityczną wszak rzecz inna, że pytanie oczywiście pojawia się tego rodzaju ile on wiedział o działalności SA w Baku to zawsze jest dyskusja na temat tego ile taki w cudzysłowie Car wie o występach swoich ludzi tyle ile opowiedzą tydzień powiedzą sam szachy to nie ulega wątpliwości nie był brutalem to jest on np. jego ojciec był człowiekiem twardym brutalnym on nie to był elegancki wykształcony w Szwajcarii pan to co piszą biografowie na jego temat to też znamienne to fakt, że on się nieco przeistacza na potrzeby publiczne jeden z biednych pamiętników czytamy coś takiego jest dyplomatów wspomina takiego Szach Otóż siedzą sobie z cesarzem szachem przy lampce wina dyskutują władz jest rozluźniony żartuje uśmiecha jest pogodnym sympatycznym człowiekiem za chwilę ma wyjść pokazać się Dworzak ma później tłumowi i mówi teraz ja muszę się przygotować zakłada mundur i przybiera marsową minę, którą można zobaczyć na zdjęciach tego, że on siebie jako szacha Iranu widział właśnie roli roli tego, który przewodniczy narodowi i od tego się od oczekuje bycia takim trochę orientalnym despotą na tle wracać do tego pytania o o kwestie związane ze Stanami Zjednoczonymi tak jak powiedziałem w tej fazie epoki zimnej wojny Iran jawił się jako jedno z takich najbardziej newralgicznych miejsc Amerykanie bardzo inwestowali Iran pod każdym względem, jeżeli chodzi o zasoby materialne także polityczne bardzo dbali o to, żeby Iran pozostawał w związku ze Stanami Zjednoczonymi, a Szach miał dzięki Amerykanom gwarancje, że to jego panowanie będzie w jaki sposób zabezpieczany sytuacja zaczęła się zmieniać z początku na 70 i też wiąże z kryzysami naftowymi, dlatego że one spowodowały nie przewidywalny nie przewidywany przez nikogo wcześniej wzrost cen ropy naftowej, a ponieważ Iran był ten w ten surowiec zasobny już wcześniej zresztą ta te ceny ropy zwyżkowały nie tak nie tak radykalnie jak na początku lat siedemdziesiątych, ale zwyżkowały one pozwalały rozwinąć Rezy Pahlawiego bardzo ambitny program modernizacyjny, który przyszedł nazwy po pod historii pod nazwą biały rewolucji miałaby odpowiedź to miał być odpowiedź na czerwoną rewolucję tak myślę komuniści obiecują wam czerwoną rewolucję rewolucję bolszewicką Jawa narodowi irańskiemu daje inną ofertę, a operatorzy biała rewolucja utoruje drogę rewolucji islamskiej to prawda tutaj dojdziemy do pytania właśnie o kwestię związaną z źródłami tej rewolucji teraz kiedy, kiedy cofamy się do tego momentu daty do kwestii którą, którą omawiać przed chwilą jak powiedział w ten sposób że, o ile na początku maja Reza pahlawi był rzeczywiście kimś, kto przypominał marionetkowego władcę w rękach Amerykanów to na przełomie lat 6071, zwłaszcza siedemdziesiątych ożywia manty połowę to bez wątpienia łączyło go z Amerykanami konsekwentnie to jest przeświadczenie o tym, że związek radziecki stanowi zagrożenie dla świata, że komunizm jest fundamentalnym zagrożeniem dla porządku Międzynarodowego dla porządku wewnętrznego poszczególnych krajów, ale nie jest tak, że on ślepo wykonywał polecenia Waszyngtonu co więcej osłabienie pozycji amerykańskiej w latach 72 osoby z Zachodu, które nastąpiło wtedy na początku siedemdziesiątych w połączeniu ze wzrostem potęgi Mohammada Rezy Pahlawiego na początku lat siedemdziesiątych spowodowało, że ich Waszyngton zobaczył mnie tyle instrument swojej polityki, ale gwaranta swojej pozycji na bliskim Wschodzie i środkowym Wschodzie doczekał się mała Reza pahlawi ze strony prezydenta Nixona takich słów, na które chyba czekał od początku swojego panowania bądź moim czy bądź moim gwarantuje ład na bliskim Wschodzie w moim imieniu w imieniu Stanów zjednoczonych już nikt nie widział w nim klientów swojej polityki zobaczył tak jak pokazał go czy udział w nim swojego partnera, dlatego że rzeczywiście zewnętrznej obraz Iranu, zwłaszcza na początku siedemdziesiątych był taki, że ten kraj, który był jednym z biedniejszych krajów świata pogrążonym w zacofaniu na początku lat siedemdziesiątych jawił jako kraj nieprawdopodobnie dynamicznego rozwoju, na który oczywiście pieniądze pozyskiwane z eksportu surowca, jakim była ropa naftowa, ale Szach inwestował to jest właśnie ta biała rewolucja jest biała rewolucja Szach rządzi za pomocą reform no i terroru, a czy mogę zapytać panie doktorze, a błąd prognozy, jeżeli chodzi o białą rewolucję, bo mówiliśmy już o tym, że ta biała rewolucja miała w zamyśle szacha zapobiec rewolucji czerwonych czy zagrożeniu socjalistycznemu komunistycznemu i sam Szach wychodził z założenia to właśnie socjaliści są głównym zagrożeniem dla jego władze, a nierówności społeczne w Iranie mogą oczywiście pomóc pozyskiwać zwolenników stąd m.in. reforma rolna, która ruszyła w sześćdziesiątym drugim roku była częścią tej reformatorski białej rewolucji ze strony duchowieństwa, które bardzo mocno straciło na reformie rolnej mimo jego roli w protestach roku sześćdziesiątego trzeciego Otóż duchowieństwo samego początku nie podobało szachy nie widział większego zagrożenia, bo zakładał, że w toku modernizacji w Iranie zniknie ta tradycyjna kultura szyicka kraju podobnie się do do innych light stosowanych państw Europy zachodniej co nie docenił swego społeczeństwa czy czy myślał, że skutki reform będą, a takie także bardziej przegrają społeczeństwo irańskie to będzie podążać obranym kierunku czy po prostu okoliczności pod koniec lat 70 ułożył się tak nie inaczej nie sposób było na początku lat sześćdziesiątych tego zupełnie przewidzieć dla tu dotykamy samej istoty problemu, czyli powodu, dla którego nastąpiła katastrofa tego panowania tego się nie spodziewał, bo system wydawał się domkniętej potężna pani mówi on też nagle rozsypał niczym domek z kart ku zaskoczeniu wszystkich i ich faktycznie jest także on funkcjonował czy realizować swoją politykę w przekonaniu, iż proces modernizacji doprowadzić do takiego etapu rozwoju społecznego, że religia przestanie mieć znaczenie jako element formujące postawy polityczne i jak powiedział także on początkowo też będzie sferą prywatną religia nie państwową tak, bo myślę, że będzie tak na Zachodzie, że wraz z rozwojem po wzrostem poziomu życia rozwojem tych w tej tej tej struktury społecznej urbanizacją emancypacji kobiet i atak emancypacja kobiet o tyle ciekawe prawda zostały dostały prawa wyborcze mogą głosować tylko na 1 partię tę tworzoną przez szacha i to na tym, że jest taki stary dowcip stworzył pan Bóg wyrzekł Adamowi wybieraj właśnie tak rządził tak Iran najpierw 2 partie 1 się nazywa partią ludu druga partia nowy Iran żartobliwie mówiono, że 1 właśnie tak najjaśniejszy panie druga tak jest najjaśniejszy panie, ale powiat siedemdziesiątych wszak stwierdził w 2 parkiet trochę za dużo stworzył 1 partię odrodzenie miało to humorystyczne nawet wydźwięk, bo ogłosił to powstanie wielkiej fecie głosił premiera swojego oddanego Amira basach owej sekretarzem generalnym partia ogromnie zaskoczony tym sobie żartował nawet z tego powodu to była to była to było państwo jednopartyjny jeden z wywiadów, których udzielił tam w czasie, gdy dziennikarzy zachodnich zapytanie był właśnie o to czy nie warto było dopuścić jakiegoś bogatszego życia politycznego powiedział po co przecież to jest 1 partia mieszczą się wszystkie poglądy czy można krytykować najjaśniejszego pana czy można sobie wyobrazić pyta dziennikarz że, że jakiś dziennikarz irańskiej czy jaki wynika z gdańskim, więc dokładnie tłumaczy, że część to pytanie, jaki będzie dziennikarz irańskiej mógłby skrytykować waszą wysokość Sasza na to tak szczerze odpowiada mógłby, ale tego nie zrobił da i to co jest jego podejście do tych znaczy on głębokie przekonania przypominał oświeceniowego Wład oświecenia absolutyzm oświecony z osiemnastego wieku czy ja wiem co jest dla narodu dobre ja ten wprowadza jak ktoś przeciwstawia to po prostu nie rozumie co dla narodu dobrej, bo jest w interesie narodu spacyfikowanie tych ruchów wracam do tego wątku pani poruszyła ta biała rewolucja np. przez organizacje nie wnikając w szczegóły ona wiązać z reformą rolną, która faktycznie podważyła pozycję dawnej arystokracji ziemskiej potężnej także duchowieństwa szyickiego, ale to co duchowieństwo szyickie miało za złe reszcie pahlawi to przede wszystkim oczywiście te przemiany obyczajowe ci duchowni, którzy byli w stosunku do pahlawi jego lojalni zwracali wcześniej jego uwagę, że to trochę między młotem, a kowadłem z 1 strony jest najbardziej radykalnych z czasem zaczął reprezentować Chomeini wygnany z Iranu, a z drugiej strony byli ci duchowni, jakby czy drugi set był Dwór i oni ci umiarkowani i tak liczba umiarkowanych kurczyła się, bo oni byli traktowani jako zwolennicy rzecznicy panującego i jeżeli ta modernizacja np. poprzez wzrost liczby ludności miejskiej na Zachodzie prowadziła do laicyzacji to co charakterystyczne dla Iranu jest znamienne to w Tychach irańskich miastach bardzo wyraźnie wzrastała liczba szkół religijnych dzisiaj, kiedy myślimy czy czytano Iranie to często widzimy studentów jako ten ruch, który przeciwstawia się rządom demokratycznym dań z rolnikami realizacji oni często padają ofiarą represji wtedy było tak samo tylko, że ci studenci z kolei byli przeciwni rządom szacha ten ruch oporu przeciwko cesarzowi wielu hurtowy i te Chomeini ten nurt religijny, jakby pociągnął za sobą znaczną część społeczeństwa w tym nurcie znaleźli się także intelektualiści znalazł się czasem zaraz się to co zostało z frontu Narodowego jak można wiedzieć, że radykałowie religijni przyciągnęli jak magnes wszystkich, którzy byli w konflikcie z szachem jedni byli w konflikcie z faktem ze względu na jego reformy obyczajowe czy prawa wyborcze kobiet sama obecność kobiet przestrzeni publicznej siostra szacha np. która była nieprawdopodobnie ambitna i wszechobecna głodna prestiżu stanowisk popularności obecności publicznej to tego społeczeństwa irański nie było aż tak bardzo przykro przygotowany na to nie był pan tak tak przygotowane z drugiej strony mamy studentów intelektualistów tych, którzy domagają się wolności i jeszcze jest ten ruch, który się sprzeciwia rządom czy zmianom obyczajowym kulturowym te wszystkie nurty one czy taka rzeka, która wezbrała ruszyły przeciwko monarchii pahlawi, a jemu samemu szachowi zostały te filary władzy, który jednak nie mogą zapewnić trwałości tron z systemu armia aparat bezpieczeństwa, czyli Sawa połączony z biurokracją państwową i tak system tzw. patronatu Morskiego trzeba pamiętać, że siak dawał pracy mówiąc w uproszczeniu zdaje się co druga co trzecia osoba zatrudniona na etacie w Iranie była zatrudniona przez państwo, czyli de facto przez rodzinę cesarską, bo oni stworzyli taką organizację do spraw planowania budżetu to właśnie taka epoka też klas przyjęła właśnie różnego rodzaju planom planowym rozwoju gospodarczego uprzemysłowienia, tak więc państwo rozrosło się za czasów mama Rezy Pahlawiego dało zajęcie pracę wielu ludziom, ale jednocześnie powodują ten awans cywilizacyjny spowodowało narastanie napięć społecznych jak tylko 1 kwestii tutaj powiedziane interesująca był taki wysokiej rangi oficer Sawa ku szef wydziału trzeciego zajmował się właśnie walką z opozycją Paris zabytki bardzo ciekawa postać można powiedzieć, że on jak on mógłby rozbudzić obrazić tych wszystkich, którzy lubią opowieści sensacyjne to jest ktoś, kto często jest na kartach różnych historii dotyczących służb specjalnych dworów panujących człowiek od zadań specjalnych jednocześnie bardzo elegancki i bardzo brutalny ktoś, kto łączy w sobie dyplomatę i człowieka zdolnego do najbardziej bezwzględny rzeczy przygotował dla szacha wielu raportów tak czy 2, który leżeli kilkanaście lat 1 był 60 tego drugiego roku drugi spowija 70 oba powstały też znamienne w okresie, kiedy stany Zjednoczone naciskały na Iran w zakresie liberalizacji, dlatego że np. sześćdziesiątych w Iranie w czasie stanu w znalezieniu kadzi, a w latach siedemdziesiątych to jeszcze nie był ten moment, kiedy Abe przygotował raport zaraz do władzy dojdzie Carter i ten będzie naciskał na liberalizacji ochrony praw człowieka i zabici w obu tych raportach postawił taką tezę że, zanim się zbyt realizuje Iran w takim rozumieniu, że dopuścić np. wolne wybory to trzeba osiągnąć pewien poziom dojrzałości społeczeństwa, ale taką symulację przeprowadził rzesze i 602 roku, jeżeli przeprowadzi wolne wybory w Iranie to co najmniej 13 parlamentarzystów będą przedstawiciele radykalnej opozycji wobec szacha, a tak rządzić nie da powiada jeden z szefów Sawa ku czy ten konkretny nasz bohater i on był zwolennikiem do końca rozwiązania problemu narastającej opozycji za pomocą żelaznej pięści do tego zachęcał cesarza jednak Reza pahlawi na tak najbardziej radykalne rozwiązanie nie zdecydował chyba problem ostatniego okresu rządów szacha polegał na tym, że on nie mógł wybrać drogi znaczy on z 1 strony próba liberalizować ten system a kiedy okazało się jak silna jest fala rewolucji i podjął próbę powstrzymania jej za pomocą półśrodków był za późno zresztą o tym wspominał później w swoich wywiadach rzecz inna zawsze uważał że, że te rewolucje bywał spisek jakoś do końca życia nie mógł uwierzyć w to, że to właściwie jego panowanie uruchomiło i uruchomiło siły, które zmiotły go strony jak to się stało panie doktorze, że liderem opozycji antymon archaicznej stał się Chomeini jak to się stało, że ci, którzy chcieli demokratyzacji Iranu poszli pod skrzydła radykalnego duchowieństwa w dużej mierze wciąż tak za sprawą faktu, że Iran społeczeństwo irańskie było w znacznej mierze społeczeństw jeszcze mocno sadzeniu Religi konserwatywnym te zmiany obyczajowe, o których wspominaliśmy one dotyczyły wszystkich wielkich miast w jakim się rozrastały, ale on do tych miast napłynęła także ludność wiejska, która mentalnie nie zmieniła jak patrzymy na te demonstracje przeciwko szachowi, które tak naprawdę wybuch na masową skalę dosłownie na rok przed jego upadkiem czy siedemdziesiąty ósmy tak tak dokładnie tak to tam widzimy ludność, która to co teraz robotnicy raczej studenci ta wielkomiejska klasa średnia ona mogła psioczyć na na pewne ograniczenia reżim szewski na korupcję to jest coś co jest bardzo istotne i co zdaniem wielu ludzi z bezpieki irańskiej pogrążyło ten ten system dlatego zionie uważa, że rewolucji nie było, gdyby nie ciągłe ciągle przenikające do społeczeństwa informacje o tym jakie albo przykładach korupcji otoczenia szacha i tras u wydaje się że, że ten lider to rosyjscy charyzmy czy lider musi sam sobą reprezentować te wartości czy tę tezę tę osobowość, za którą pójdą ludzie i Chomeini był kimś takim biegu trochę wyniosła historia, ale on też miał w sobie tę żelazną wolę on jawił jako ten nie skazany, który wyrzuca szachowi zbrodnie wyrzuca szefowi represyjność wyrzuca szachowi korupcję i wyrzuca szachowi degrengoladę i jak my się wydaje mamy do czynienia z taką sytuacją, że ten religijny przywódca jawił się także liberałom irańskim takim takich na nazwijmy umownie to oczywiście trzeba by te jeszcze dokonać różnych różnych, po czym różne uwagi do tego, jaki ten nurt był Bóg jest umownie nacjonaliści z ruchu osady jak kiedyś liberałowie gdańscy po prostu widzieli w tym ruchu religijnym drogę do przełamania dyktatury szacha większości z tych ludzi nie przyszło do głowy, że Chomeini ustanowi po upadku Mohammada Rezy Pahlawiego Republikę demokratyczną, że odbierze się coś co dał ludziom Szach, czyli np. ta wyborcze kobiet to się zaczęło już zresztą też znamienne w ostatnim roku panowania szacha on próbował uspokoić nastroje społeczne doprowadzi do rozładowania tych napięć do zakończenia po powszechnie manifestacji przeciwko swojemu opanowaniu poprzez pewne ustępstwa na rzecz opozycji tytułem przykładu zamknięto w Iranie kasyna prawda co lin ten coś co jest na Zachodzie co było dla dla ruchu religijnego symbolem zgnilizny Zachodu to zamknięty ta nie musi wydawało, że jeżeli do być może jeśli jemu jak samemu premierowi powołanemu przez niego, że takie ustępstwa w stosunku do tego ruchu religijnego one spowodują rozbrojenie tego ruchu okazało się, że te te hasła te żądania szły dalej i wówczas można było się spodziewać, że po upadku szacha czy podejściu szacha nastąpi jakaś reakcja konserwatywna w Iranie i myślę, że część z tych nie religijnych przeciwników szacha obawiała się tego część to uświadamiał, a no, ale wszyscy widzieli w tym ruchu drogę do przezwyciężenia przezwyciężenia tej dyktatury ja bym się jednak zwrócić uwagę już 70 ósmy roku było widać, że ten ruch nie będzie tolerancji religijnie z Iranu zaczęli wyjeżdżać przedstawiciel tamtejszej ludności żydowskiej nasiliły się ataki na Haiti TUW nasiliły ataki w ogóle mniejszości religijne palono miejsca kultu dochodziło do napaści fizycznych obcokrajowcy Amerykanie będący symbolem wszystkiego wszelkiego zła też znaleźć na cenzurowanym widać było i czy słowo jaskółka jest tutaj właściwie Bona zapowiada coś dobrego, ale widać było czym się czym pachnie ta zmiana tylko, że jak sądzę obawiano się, że jeżeli Szach upadnie i na jego miejsce nie wyjdzie rząd może i o taki przechylony na prawo religijnie to wówczas wejdą komuniści i to było lękiem także Zachodu dlatego zachód, kiedy uświadomił sobie w okolicach października 670508. roku, że panowania szacha w sensie osoby mat Rezy Pahlawiego i nie do uratowania nawiązał kontakty z ruchem Chomeiniego, wierząc w to, że Iran być może nie będzie tak pro zachodni proamerykański jak był w czasach szacha, ale przynajmniej nie będzie komunistycznej i będzie jakość w orbicie Stanów zjednoczonych do głowy nie przyszła ani tym, którzy się jakoś tam powiązali z tą opozycją irańską ani ludziom w Waszyngtonie, że wprawdzie nie będzie reżim komunistyczny, ale będzie radykalnie anty zachodnie stany Zjednoczone będą wielkim szatanem w styczniu 70 dziewiątego roku po wielu miesiącach protestów ulicznych, o których pan doktor mówił Iran zdawał się być na krawędzi wojny domowej Szach oczywiście z każdym dniem słabł, ale w tych pierwszych jeszcze tygodniach roku 70 tego dziewiątego wydawać by się mogło, że obie strony sporu niszach ze swoim aparatem państwa Gwardią cesarską i protestujący trzymają się mocno jest trzeci gracz, który zaczął już pan mówić, czyli stany Zjednoczone w listopadzie 71008. roku ambasador Stanów zjednoczonych w Teheranie przesłał do Waszyngtonu takie memorandum o znamiennym tytułem wyobrazić sobie niewyobrażalne on właśnie sugeruje, że dni szacha są policzone, że trzeba zawsze się potajemny układ z częścią wojska jak i ajatollah ma autorytet protestujących jest właśnie taka narada 11stycznia w tym 1009. roku w białym domu, kiedy przedstawiciele CIA ocenił, że po powrocie do kraju, który przebywa na wygnaniu Chomeini najpewniej sam nie obejmie władzę, ale pozwoli rządzić swoim bardziej umiarkowanym młodszym towarzyszom i wtedy Jimmy Carter zaczyna się wahać teraz zapytam na koniec stany Zjednoczone czy to było także ani nie byli sobie w stanie wyobrazić niewyobrażalnego, czyli tego państwa fundamentalizmu religijnego czy też popełnili jakieś polityczne wywiadowcze błędy bardzo poważna w tamtym czasie ja myślę, że wszystko pani wspomniała odegrał tam rolę w jakim zakresie przyczyniło się do tej katastrofy także polityk amerykański wobec Iranu przez bardzo długi okres czasu w Waszyngtonie w ogóle nie uświadamiamy sobie skali napięć wewnętrznych w Iranie obok tego memorandum, które pani wspomniała, czyli wyobrazić sobie niewyobrażalne są także inne dokumenty ja jak np. ten, który w, którym jest mowa o tym, że Iran na pewno nie znajduje się ani w okresie przed rewolucyjnym ani pod presją rewolucyjną dzisiaj to brzmi dzisiaj brzmi jak żart albo pokaz niekompetencji ja jej oni faktycznie dużo informacji czerpali ze swoich źródeł właśnie saku czy biurokracji cesarskiej, a to sprawia, że mieli ten obraz ograniczony, dlatego że tam też ukrywano różnego rodzaju negatywne zjawiska mają miejsce w Iranie, więc do PiS w ten sposób z 1 strony administracja amerykańska czy dyplomacja amerykańska zostały zaskoczone tym co się dzieje w Iranie, kiedy w końcu sobie uświadomili ku czemu sprawy zmierzają też mogli zdecydować na 1 konkretną drogę sam Mohammed Reza pahlawi im dłużej trwała ta już 35 rewolucyjny pięćdziesiątym ósmym roku dodajmy do tego jeszcze już był wtedy chorym człowiekiem chorował ciężko zmarł 2 lata później 8 bardzo oglądam na stany Zjednoczone to właśnie z tych przykładów, kiedy on tracił pewność siebie i szukał patron ten patron nie musieli zdecydować w Waszyngtonie walczyły ze sobą różne koncepcje rozwiązania sporu Departament stanu, czyli coś na kształt naszego NFZ-u stał na stanowisku, że siak powinni realizować system i poszukać jakiegoś rozwiązania w związku z tym Zbigniew Brzeziński doradca do spraw bezpieczeństwa Narodowego uczymy ego Cartera stwierdzał, że drogą do rozwiązania problemu jest stłumienie tych tego ruchu rewolucyjnego przez armię czy wszyscy właściwie położyli krzyżyk na cesarzu szachu, ale różne widzieli środki do wyjścia z kryzysu Brzeziński był zwolennikiem rozwiązań siłowych jemu się wydawało, że drogą do ocalenia Iranu jest wojskowy zamach stanu czy wojskowi, ale przypomnijmy w czasach szacha była nieprawdopodobnie rozbudowana i dofinansowana właściwa elita wojskowi mieliby się przeprowadzić zamach stanu można by dyskutować, dlaczego nie przeprowadzili, dlatego że wszak tak zarządza nimi właśnie kontaktów między sobą, bo też bał się wojskowego zamachu stanu czy, dlatego że nie można było polegać na poborowi wspomni o tym, iż wydają się do 1008. roku, kiedy Sawa chciał tłumić manifestacji to jeden z szefów ssaków wojskowy zawodu może to powiedział, gdy grał twardo powiedział, że nie możemy polegać na poborowi tych dlatego próba krwawego stłumienia zamieszek może się obrócić przeciwko władzy więc, jakby to nie patrzeć okazało się, że armia, która wydawała się Amerykanom to gwarancją utrzymania Iranu kręgu wpływów amerykańskich, kto miał pilnować nawet jeśli ludzie Chomeiniego przejmą władzę to nie dojdzie do zwycięstwa właśnie takiej koncepcji teokracji tylko w razie czego armia wkroczy da zresztą tego samego te tego też obawiali się architekcie tej rewolucji, bo wspomnijmy, że wśród pierwszych ofiar reżimu nowego po upadku szacha byli przede wszystkim generałowie szacha to zostaje szybko aresztowani szybko osądzeni i szybko rozstrzelania i tego wojskowego ten wojskowy zamach stanu czy uczynienie z wojska i gwaranta przejścia od dyktatorskich władz cesarski do jakiejś formy Republiki rządzonej przez duchownych, ale z udziałem polityków świecki ta armia Kremla gwarantem tego przejścia okazała się niezdolna do tek i cały ten plan, który sobie jakoś tam wyobrażano Waszyngtonie, który próbowano realizować wysyłano do do Teheranu emisariusz najpierw tych, którzy mieli zasugerować szachowi oddanie władzy co w końcu przecież zrobić to znaczy wyjechał z Iranu na wypoczynek da nie było w Tyczynie powiedzą, że opuszcza definitywnie Iran, choć tak dokładnie wyglądał, więc z 1 strony ta próba realizacji tego projektu przez Amerykanów zawiodła z drugiej strony ta fala rewolucyjna w samym Iranie była chyba na tyle na tle wezbrała, że była nie do powstrzymania historyk piszący w stanach Zjednoczonych pochodzenia irańskiego Rwanda bramie napisał kiedyś, że dyskusja o tym czy mała Reza pahlawi jest, gdy był w stanie powstrzymać rewolucję upadek swojego trąd jest dyskusja na temat tego czy Titanic zatonął, gdyby inaczej ustawiono na nim leżaki ja nie jestem nie jestem przekonany, że można powiedzieć tutaj wszystko było przesądzone w sposób definitywny wydaje się że, gdyby Reza pahlawi zdecydował się rzeczywiście bardzo radykalne rozwiązanie no to miał jakąś drogę do do ocalenia tronu, ale faktem też jest, że nie wiadomo czy tak ten tron nie upadł tyle tylko że, że Iran znalazłby się po prostu w stanie jakiegoś rodzaju wojny domowej wcześniej tego oczywiście nie jesteśmy w stanie przewidzieć wiadomo, że Amerykanie pomylili się bardzo w ocenie kierunku rozwoju wydarzeń w Iranie i cały ten misterny plan amerykański polegający na tym, że władze przejmą komuniści tak umownie nazwijmy albo ktoś z otoczenia ajatollaha, ale ze znaczącym udziałem armii właśnie w kontrolowaniu sytuacji wewnętrznej w Iranie on on zupełnie się powrotu Szach zmarł tak pan mówił w rok 80 na wygnaniu w Egipcie dr Marcin Kotarski Uniwersytet Jagielloński nasi goście bardzo dziękuję panie doktorze dziękuję bardzo, a ja zapraszam państwa także na jutro tuż po informacjach o dwudziestej drugiej audycja powrót to w przeszłości tym razem powiem o kapitulacji Westerplatte to zdarzyło się właśnie 7września, tyle że 81 lat temu dobrego wieczoru i do usłyszenia Zwiń «

PODCASTY AUDYCJI: SPRAWY RÓŻNE

Więcej podcastów tej audycji

REKLAMA

POPULARNE

REKLAMA

DOSTĘP PREMIUM

Słuchaj podcastów TOK FM bez reklam. Skorzystaj z 40% rabatu w jesiennej promocji. Wybierz pakiet "Aplikacja i WWW" i słuchaj wygodniej z telefonu!

KUP TERAZ

SERWIS INFORMACYJNY

REKLAMA
REKLAMA
REKLAMA