REKLAMA

28 września 1864 roku powstaje I Międzynarodówka

Powrót do przeszłości
Data emisji:
2020-09-28 22:00
Prowadzący:
Czas trwania:
49:46 min.
Udostępnij:

Powstanie styczniowe jest dla Marksa wydarzeniem historii uniwersalnej. Dramatyczną próbą modernizacji poprzez wywalczenie suwerenności. Bo tylko niepodległość daje szansę na rewolucję społeczną. Na rozstanie z feudalizmem. Rozwiń »
W samym apogeum powstania zbiera się w Saint James’ Hall aktyw francuskiego i brytyjskiego ruchu robotniczego. To w celu „uhonorowania polskiego zrywu”. Rusza wówczas dyskusja nad stworzeniem międzynarodowej organizacji, mogącej ponad granicami występować w obronie praw ludu pracującego. Pomysł staje się ciałem kilkanaście miesięcy później. Powstaje Międzynarodowe Stowarzyszenie Robotnicze. W skrócie: I Międzynarodówka. Marks jest jej współtwórcą, sekretarzem i autorem wielu dokumentów. W inauguracyjnym tekście pisze o głupiej obojętności wyższych klas w Europie wobec zdławienia przez Rosję Polski.
Jest 28 września 1864 roku. Zwiń «

AUTOMATYCZNA TRANSKRYPCJA PODCASTU

Transkrypcja podcastu
głośno jest o powstaniu styczniowym w Europie podziwiamy bohaterską walkę czeczeńskiego narodu i życzymy jej triumfu piszą robotnicy francuscy, a ci brytyjscy domagają się od rządu interwencji na rzecz Polski kartograficznej nieistniejącej, ale przecież duchem żywej ma się wkrótce okazać, że stanie się kwestia Polska lądem przy olbrzymiej masie wybuchowej na Zachodzie kontynentu, ale po kolei, bo na scenę polityczną tamtych wydarzeń chodzi właśnie Karol Marks orędownik Rozwiń » przywrócenia polskich granicach sprzed pierwszego rozbioru piewca insurekcji innej natury polskiego narodu wielkodusznie generałowie rewolucji zachwyca się podczas wiosny ludów przez polską bramy wraca do nowej polityki ów filozof, któremu nie idzie tylko o to by interpretować świat chce zmieniać powstanie styczniowe jest dla Marksa wydarzeniem historii uniwersalnej dramatyczną próbą modernizacji poprzez wywalczenie suwerenności, bo tylko niepodległość daje szansę na rewolucję społeczną na rozstanie z feudalizmu mamy w samym apogeum powstania zbiera się aktywa francuskiego brytyjskiego ruchu robotniczego to w celu uhonorowania polskiego zrywu rusza wówczas dyskusja nad stworzeniem międzynarodowej organizacji mogącej ponad granicami występować w obronie praw ludu pracującego pomysł staje się ciałem kilkanaście miesięcy później powstaje międzynarodowe Stowarzyszenie robotnicze w skrócie pierwsza międzynarodówka Marks jest jej współtwórcą sekretarzem i autorem wielu dokumentów w inauguracyjnym tekście pisze o głupiej obojętności wyższych klas w Europie wobec zdławienia przez Rosję Polski jest 28września 1800 sześćdziesiątego czwartego roku powrót do przeszłości w poniedziałki po dwudziestej drugiej zaprasza Karolina Lewicka dobry wieczór państwu przy mikrofonie Karolina Lewicka naszym gościem jest dziś dr Piotr Kuligowski Instytut historii pan i redaktor czasopisma praktyka teoretyczna dobry wieczór panie doktorze dobry wieczór pani dobry wieczór państwu będzie dzisiaj rozmawiać o pierwszej Międzynarodówki c, ale zacznijmy od tego, że nasze powstanie styczniowe odbiło się szerokim echem na Zachodzie najpierw reagują robotnicy francuscy w lutym 1800 sześćdziesiątego trzeciego roku piszą wzruszają nas wiadomości o polskim powstaniu podziwiamy bohaterską walkę czeczeńskiego narodu i życzymy jej triumfu, lecz nasi bracia polscy są bezbronni Rosjanie masakrują mężczyzn kobiety dzieci obowiązkiem naszym jest popieranie sprawiedliwej sprawy słabszego za Polakami ujmują się też robotnicy brytyjscy swego rządu domagają się interwencji na rzecz Polski jak do tego doszło w tej drugiej połowy dziewiętnastego wieku, że Polski zryw niepodległościowy wywołał takie reakcje w ruchu robotniczym francuskim brytyjskim cóż tego rodzaju akcje w tym okresie nie były niczym nowym sprawa Polska rozpalała radykalną opinię publiczną, a w Europie zachodniej już wcześniej zarówno w dobie powstania listopadowego, jaki wiosny ludów, a rozmaite radykalne republikańskie demokratyczne kręgi, zwłaszcza właśnie we Francji w wielkiej Brytanii opowiadały się jednoznacznie Ewa sprawą polską, a nawet organizowały demonstracje gest w geście Solidarności, a polską wynikało to kilku zasadniczych przekonań takim podstawowym podstawowym które, które podzielą m.in. a współtwórca pierwszej Międzynarodówki Karol Marks było założenie, że 3 mocarstwa zaborcze to znaczy Prusy Rosja Austria później Austro-Węgry, a są tymi tymi krajami to znaczy Sojusz tych 3 mocarstw jest, a fundamentem fundamentem rządów akcji w Europie to znaczy innymi słowy, odwracając tę logikę stwierdzić może, że postęp w euro będzie możliwy dopiero wtedy, gdy Sojusz tych 3 mocarstw zostanie rozerwany no i naturalnie osadnikiem, który mógłby do takiego dodawania doprowadzić byłoby potencjalnie byłaby potencjalnie udana udana insurekcja udana Inspekcja na ziemiach polskich szerszej perspektywie nakładało się o takim typowo romantycznym przeświadczeniem romantyczną mesjanistyczne przeświadczenie o tym, że wolność 1 projekt naszego narodu przyczynia się niejako do postępu całej ludzkości i Uznam, oddając tę logikę stwierdzić można, że ucisk czy nie wolno 1 narodów, a przyczyniają się do zwiększenia nieszczęść cierpień, a ludu w bardzo szerokim bardzo szerokim ujęciu stąd też brały się te, a do Polski postawy wśród właśnie Republikanów socjalistów Demokratów w Europie zachodniej w tym pierwszym wątku, który pan poruszyły rozumie jest to związane także z tym, o czym pisał Adam Ciołkosz w dziele Karol Marks powstanie styczniowe, twierdząc że Marks Engels uważali Polskę za naród po pierwsze, nieodzowny po drugie, rewolucyjny nieodzowność miała właśnie polegać na tym że, że potęga reakcji Europy w roku 1800 piętnastego opierała się nad świętym przymierza Rosji Austrii Prus cementowa innych rozbiorami Polski właśnie rewolucyjny charakter naszego narodu miał wynikać stąd, że Polacy musieli być rewolucyjni, o ile nie chcieli jako naród zginąć pod panowaniem tychże mocarstw despotycznych tak zgadza się, a Rosja oczywiście w oczach Marka pojawiła się jako taka Ostoja Ostoja Europejskiej reakcji na nas na taką opinię oczywiście pracował przede wszystkim Car Mikołaj pierwszy, który można powiedzieć przebiera nogami, gdy tylko dziś w Europie dochodziło do jakiś wstrząsów społecznych tutaj najlepszym przykładem był fakt byłaby, a rewolucja węgierska z lat 184849 stłumione przy wydatnym współudziale, a współudziale wojsk, a wojsk rosyjskich natomiast Mark też oczywiście przyglądał się programom politycznym takimi, jakimi występowali polscy powstańcy polscy polscy bojownicy o niepodległość w tym w szczególności uwodzi go program, a rewolucji z roku 1800 czterdziestego szóstego przypomnijmy było to powstanie krakowskie zgadza się stosunkowo niewielkie stosunkowo krótkie, ale powstanie, które za sprawą jednego z jego liderów, czyli Edwarda Dembowskiego przyjęło bardzo radykalny program reform społecznych włącznie z postulatami zniesienia, a zniesienia pańszczyzny i to Marek uznawał za automat uznawał za 1, a jedno ilustracji tego, jaką rolę sprawa Polska pełni, a sensei Europejskiej układance w tym okresie pożyczysz zainteresowanie Karola Marksa sprawą polską nie datuje się od powstania styczniowego tylko długo wcześniej podobno pierwsza odnotowana historyczne zetknięcie się Marksa z Polakami przypada na rok 1800 czterdziesty czwarta formaty będzie dopiero spotkanie z Joachimem Lelewelem Marks jest wtedy młodzieńca ma 20 kilka lat lewe to swoje to człowiek mocno dojrzały po sześćdziesiątce i Engels także zachwycony Lelewela nazwał go potem genialnym człowiekiem autorem rozległego i prostego planu ten plan też polega przypomnijmy na emancypację Żydów chłopów oraz dopuszczeniu tych ostatnich do udziału we własności ziemskiej na zachęceniu tym samym do udziale do udziału w czynie rewolucyjnym tak zgadza się program nowela wprowadza się do takiego przeświadczenia, że przywileje szlacheckie, które były potępiane przez licznych, a socjalistów radykałów nie są tymi gruntu złem należy jednak pomyśleć o rozszerzeniu ich na całokształt polskiego społeczeństwa w tym na w tym chłopów to było takie właśnie przekonanie, że nawet traktował de facto przywileje szlacheckie jako swoiste prawa obywatelskie prawa jednostki był przekonany o tym, że te prawa należy nie tyle znieść ile raczej właśnie poszerzyć na te grupy, które dotąd tymi prawami nie były objęte co oczywiście efekcie prowadziłoby do emancypacji szerokich grup społecznych na ziemiach polskich już od 1800 czterdziestego ósmego roku, czyli 2 lata po powstaniu krakowskim Karol Marks jest oficjalnie rzecznikiem odbudowania Polski co najmniej w granicach sprzed 1700 siedemdziesiątego drugiego roku z dużym pasem Wybrzeża Morskiego bardzo ciekawie Karol Marks łączą sprawę odbudowy Polski z zachowaniem ducha przez Niemców twierdził bowiem, że ta bezpośrednia granica z Rosją i przewodnictwo Prus w cesarstwie niemieckim źle działa na ducha niemieckiego, że taki bufor w postaci Polski bufor oddzielający Niemców od Rosji byłby dla Niemców bardzo pożądane zgadza się w z tego też powodu właśnie ta sprawa Polska dla Marka miała tutaj w duchu takim romantycznym taki właśnie bardziej uniwersalny charakter tak tak czy to właśnie byłoby nie tylko osłabienie Rosji nie tylko potencjalne idąca za tym emancypacja chłopów czy, a jeszcze wtedy trudno mówić o robotnikach, ale powiedzmy jakichś grup ma osób pracujących fizycznie w miastach, ale też szersza zmiana, a układanki ogólnoeuropejskiej w tym właśnie w tym właśnie m.in. ewolucja, a ewolucja państw państw niemieckich, bo wtedy jeszcze Niemcy oczywiście nie były nie były Zjednoczone dodajmy też między pięćdziesiątym szóstym, a pięćdziesiątym dziewiątym rokiem jak podaje Ciołkosz we wspomnianym przeze mnie dziele Marks przystąpił do takich studiów poważnych nad historią Polski mnóstwo wtedy czytał Mierosławskiego Lelewela właśnie Maciejowskiego, ale i my teraz już do roku sześćdziesiątego trzeciego, który dla Marksa osobiście nie jest pomyślny, bo klepią wtedy biedy choruje na brakuje pieniędzy na wyżywienie rodziny, kiedy dowiaduje się o wybuchu powstania styczniowego natychmiast chwyta pióro pisze do Engelsa, że jest to szansa na otwarcie takiego okienka rewolucyjnego i mam nadzieję, że lawa popłynie tym razem ze Wschodu na zachód, a nie odwrotnie, że zaszczyt inicjatywy francuskiej będzie nam oszczędzone, czyli jak rozumiem nie chciał, żeby Francuzi po raz kolejny inicjowała inicjowali jakieś powstanie wolał, żeby ono wybuchło na Wschodzie tak tak tak to prawda oczywiście tak jak pani wspomniała to powstanie styczniowe ono bardzo szybko przyciąga uwagę, a nie tylko Marquardt z kręgów robotniczych i Europie zachodniej, zwłaszcza a, zwłaszcza w Francji Wielkiej Brytanii staje się takim, a taką takim zarzewiem zarzewiem dyskusji o zawiązaniu jakiejś szerszej międzynarodowej Solidarności, a właśnie pomiędzy robotnikami robotnikami w Europie tutaj warto zwrócić uwagę na to, że tym samym dokonało się pewne myślowe przesunięcie tak jak wcześniej wspominałem o tym w romantycznym paradygmacie, w którym 1 wyzwolony naród przyczynia się do ogólnego postępu ludzkości o tyle tutaj tutaj coraz częściej zaczęto zwracać uwagę na to, że jednak to wyzwolenie narodowe powinno dokonać się nie jako, a niejako dzieło niejako ponad klasą tylko właśnie powinno być dziełem powinno być dziełem, a klasy Robotniczej stąd też właśnie ten nowy typ pewnej rewolucyjnej idei narodowej, która w tym czasie, które w tym czasie tworzyła był adresowany do robotników i popierany przez kręgi robotnicze w krajach Europy Europy zachodniej jak rozumiem losie jeszcze jakieś wspomnienia z wiosny ludów to raptem kilkanaście lat minęło od tego wydarzenia i czy są z powstaniem styczniowym związane takie nadzieje, że to jest Skra, która no znowu spowoduje ogień w całej Europie takie myślenie o insurekcji styczniowej czy początkowo rzeczywiście pojawiały się takie chude optymistyczne hurraoptymistyczne przekonania pewnych pewnych gremiach zresztą, że można, że każda niemal rewolucja czy nawet niewielki jakiś wstrząśnienia w Europie w dziewiętnastym wieku były w mediach zarówno przychylnym nieprzychylnym często, jakby powielane czy mój publikowane tak to znaczy wydawało się, że dzieje się coś niezwykle istotnego po kilku dniach dane wystąpień były tłumione, więc oczywiście w początkach w początkach powstania powstania styczniowego tego rodzaju tego rodzaju emocje również towarzyszyły w tym grupom dziennikarskim czy opinii publicznej w Europie, a w Europie zachodniej to też prowadziła do gestów Solidarności z powstańcami, a czy powstańcy styczniowi zdają sobie sprawę takiego zainteresowania, jakie budzą ruchu robotniczym francuskim brytyjskim czy jest kontakt jakieś intelektualne porozumienia nad nim pytanie, którzy oczywiście tak to znaczy powstanie styczniowe miało dosyć dobrze rozwiniętą sieć, a w międzynarodowej współpracy natomiast szeregowi powstańcy prawdopodobnie dla Ciechu chłonęli każdą informację o tego rodzaju Solidarności natomiast nie mieli ani możliwości ani zasobów, żeby śledzić na bieżąco reakcję opinii publicznej na Zachodzie ciałko przekonywał, że Marks powrócił do żywej bieżącej polityki właśnie przez polską bramę to było tak rząd wcześniej był nieco wycofany i że zaangażowanie się na rzecz pierwszej Międzynarodówki pchnęło go właśnie w stronę takiej żywe i polityki, a tak to znowu wpisuje się pan w pewien szerszy Europejski kontekst tak to znaczy długofalowym skutkiem, a wiosny ludów było to, że kilkanaście lat w euro i w zasadzie wygasają zarówno takie marzenia o tym, że jakaś rewolta ani dyrekcja nadejdzie rychło jak w ogóle liczne inicjatywy stowarzyszenia organizacje po prostu przestają funkcjonować to znaczy dla w latach pięćdziesiątych w Europie w zasadzie wszelkiego typu duch republikański socjalistyczne są bardzo słabej one w latach sześćdziesiątych dopiero gdy wracają do pani do funkcjonowania m.in. za sprawą za sprawą pierwszej Międzynarodówki to znaczy innymi słowy innymi słowy, a dawni działacze dawni działacze tego typu ugrupowań w latach pięćdziesiątych dziewiętnastego wieku nieco się wycofują dają się pracy teoretycznej lub wręcz taki zwyczajny pracy zarobkowej i dopiero lata sześćdziesiąte są momentem pewnego odnowienia tego typu inicjatyw na co również wpływ fakt, że w Międzynarodówce wielu szeregowych członków to są ludzie urodzeni już w latach trzydziestych czterdziestych, czyli to jest niejako nowe pokolenie rewolucjonistów, które wchodzi na Europejską scenę czy nawet światową w tym przypadku są to też ludzie, którzy przynoszą pewne nowe idee mają nowe oczekiwania kształtują się nowych czasach tych których, a powoli, a ekonomia staje się coraz bardziej globalna zatem również odpowiedź na problemy ekonomiczne też musi mieć charakter globalny charakter takich zinstytucjonalizowanych na poziomie ponadnarodowym mówiliśmy długo i dużo przez ostatni czas o tym jak inspirowało robotników francuskich brytyjskich powstanie w Polsce, ale były jeszcze 2 inne wydarzenia właściwie zjawiska procesy, które wtedy się dzieją w latach sześćdziesiątych dziewiętnastego wieku, które także bardzo inspirują klasę robotniczą to jest sprawa zjednoczenia Włoch z postacią naczelną Garibaldi i to jest oczywiście kwestia wojny secesyjnej tak przyczyną, której był rzecz jasna spór o niewolnictwo no i ta emancypacja czarnoskórych w Ameryce tak tak to naczelny rzeczywiście te lata sześćdziesiąte to jest taki moment, w którym sporo dzieje się na scenie na scenie międzynarodowej do tych do tych 3 konfliktów to znaczy powstania styczniowego, a wojen włoskich i wojny secesyjnej w stanach Zjednoczonych dodać można jeszcze to, że to jest moment, w którym odradza się irlandzki ruch Irlandki ruch niepodległościowy, a także za lata sześćdziesiąte to pierwsza kubańska kubańska wojna o niepodległość i tutaj już te te rozmaite elementy międzynarodowej układanki, do których pierwsza międzynarodówka próbowała jakoś jakoś odnieść, a wybierały sobie zarówno ten trend ten przyczyniły się genezy tego nowego typu internacjonalizmu, którym mówiłem, ale też już tutaj tkwiły potencjalne potencjalne zarzewia konfliktów, które z czasem miały tę pierwszą między narodów zostawić tak z 1 strony rzeczywiście mamy tutaj do czynienia z licznymi odruchami międzynarodowej Solidarności z drugiej jednak choćby ten irlandzki ruch niepodległościowy, chcąc nie, chcąc musiał antagonizować jakoś brytyjską opinię publiczną tutaj po pojawia się duży problem choćby dla brytyjskiego skrzydła pierwszy Międzynarodówki w jaki sposób podchodzić np. rozmaitych ataków ataków terrorystycznych można powiedzieć inspirowanych przez ten irlandzki ruch niepodległościowy to stopniowo ten to spiętrzenie konfliktów narodowych dało zarówno osób do powstania Międzynarodówki jak już sobie zabierało pewne zarzewie potencjalnego konfliktu, które mogą tę strukturę rozsadzić i ostatecznie rozsadziło mówiłem na samym początku tych spotkaniach robotników francuskich brytyjskich, które spotkania miały na celu zamanifestowanie Solidarności z walczącymi Polakami jak dochodzi tak strukturalnie logistycznie do samego powstania pierwszej Międzynarodówki, czyli międzynarodowej organizacji, która zajęłaby się właśnie ograniczeniem np. imigrację zagranicznych pracowników co pracodawcy wykorzystywali przełamaniu strajków wieloma innymi rzeczami, które ówcześnie robotnicy uznawali za niezwykle ważne, bo pierwsze pomysły pojawiają się już podczas takiego spotkania w sierpniu 1800 sześćdziesiątego trzeciego roku zgadza się to spotkanie miało miejsce miał miejsce tłumnie gromadzili się na nim gromadzić się na nią przedstawiciele francuskich brytyjskich ruchów ruchów robotniczych właśnie impulsem do tego powstanie tak jak już mówiliśmy była było wyrażenie Solidarności powstaniem styczniowym w tym też wiąże się pewna ciekawa pewna ciekawa historia Otóż, a podróż francuskich związkowców, a czy przedstawicieli ruchów robotniczych do Londynu sfinansował wówczas niektóre inne niż Władysław Czartoryski Władysław Czartoryski, który na samym nazwisku można się domyślić nie był ze szczególnym zwolennikiem, a ruchów socjalistycznych w tym okresie wręcz przeciwnie był to syn znanego pewnie, a znanego pewnie wielu osobom Adama Jerzego Czartoryskiego furty można powiedzieć konserwatywnego arystokratycznego skrzydła wielkiej wielkiej emigracji i także także Władysław Czartoryski, a wyłożył, a 450 franków po to, aby sfinansować podróż francuskich przedstawicieli ruchów robotniczych do Londynu 2 oczywiście nasuwa się pytanie, jakiego powodu tutaj tutaj znowu widzimy widzimy to jak jak bardzo ta historia była powikłana Otóż Władysław Czartoryski był przekonany, że w czasie trwającego powstania styczniowego należy wykorzystywać każdą okazję do tego, aby w kręgach międzynarodowych nagłaśniać sprawę polską stąd tak to dla niego to spotkanie miało przede wszystkim taki charakter właśnie, który mógł zainteresować zachodnią opinię publiczną kwestią polską stąd no nie nie żałował grosza 450 franków wówczas była dość dość dość znaczna, bo znaczna kwota no właśnie na tym spotkaniu, a na tym spotkaniu wyrażono właśnie roku wykonano te gesty solidarnościowe powstaniem styczniowym jak również pojawiła się taka idea trzeba poszukać jakiejś nowej Formuły nowej płaszczyzny współpracy między ruchami robotniczymi właśnie z uwagi na fakt że, a ekonomia stała się coraz bardziej globalne problemy robotnicze również stawały się coraz bardziej podobne, a różnych w różnych częściach Europy pojawiła się koncepcja, żeby zacząć, żeby zacząć, a współdziałać no właśnie po tym, po tym wydarzeniu, a po tym wydarzeniu 28września 1800 sześćdziesiątego czwartego roku powołano do życia nową organizację, czyli czy te są międzynarodówkę, dlaczego międzynarodówka, a dlatego, że była to organizacja, która nie tylko tak jak przy wcześniejszych okazjach ona nie tylko, gdybym w jej szeregach znaleźli się rzeczywiście przedstawiciele różnych, a narodowości, ale także była ona rzeczywiście międzynarodowa jeśli chodzi o sposoby działania to znaczy np. w czasie trwającej komuny paryskiej przypomnę dla porządku w 1800 siedemdziesiąty pierwszy wystąpienie wystąpienie paryskich paryskich robotników, którzy doprowadzili do rewolucji społecznej stolicy Francji, a dzięki działaniom pierwszej Międzynarodówki udało się zorganizować w kilku miastach Europy m.in. w Genewie czy w Londynie manifestacji Solidarności z komuną paryską, a nawet to było zupełne Novum, a August Bebel, które w 1800 siedemdziesiątym pierwszym roku został wybrany do Reichstagu mógł w tym, że w parlamencie również wygłosić przemówienie, w którym bronił on, a ideałów komuny paryskiej stąd międzynarodówka dlatego była ona nie tylko, a sieciom powiązań pomiędzy różnymi, a narodowymi organie racja pamiętajmy też o tym, że do pierwszej Międzynarodówki na ustępowali nie pojedynczy członkowie, ale to była rzeczywiście sieć rozmaitych organizacji lub redakcji czasopisma, czyli to rzadko rzadko zdarzało się, żeby pojedyncze osoby zgłaszały swój akces do właśnie sieć nie tylko o charakterze międzynarodowym, ale też w tych praktykach rzeczywiście miała ona charakter taki międzynarodowy siedzibą przy najmie początkowo pierwszej Międzynarodówki był Londyn jak sprawdziłam ona wkrótce liczyła kilkadziesiąt tysięcy członków tzw. sekcjach narodowych poszczególnych krajach wielka Brytania Francja Szwajcaria później Włochy Hiszpania Belgia Niemcy nawet stany Zjednoczone najwyższe władze pierwszej Międzynarodówki stanowiły Kongres i rada generalna a kto był najwybitniejszym działaczem pierwszej Międzynarodówki, kto tam działa, kto owych wykuwał się na przyszłość swoim socjalizmie czy internacjonalizm obok Marksa rzecz jasna, którym mówiliśmy, który ten adres inauguracyjny pierwszej Międzynarodówki popełnił pierwsza międzynarodówka tak jak wspomniałem znaleźli się w niej znalazło się w nim parę osób, które urodziły się w latach trzydziestych 40 dziewiętnastego wieku, ale także także osoby, które wcześniej zaangażowane były rozmaite ruchy, które za Maksem moglibyśmy określić mianem socjalizmu utopijnego tak to znaczy zwolennicy koncepcji takich postaci jak sam zimą z szarą furię czy Robert Dołęga, zwłaszcza Wielkiej Brytanii, a te osoby także odnalazły się w szeregach w szeregach pierwszej pierwszy Międzynarodówki drugą z takich wielkich postaci oczywiście jednym z największych antagonistów Karola Marksa w jej szeregach był Michał Michaiła Bakunina to był rosyjski rosyjski anarchista, który dał się Marksem, a współ teoretyczny, o co dotyczących strategii, jakie tam międzynarodówka powinna obrać tak to znaczy Karol Marks, a sądził, że należy wykorzystywać wszelkie możliwe działania do realizacji zasadniczych postulatów Międzynarodówki wśród tych zasadniczych postulatów oczywiście przede wszystkim kwestia robotnicza, a zajmowała centralne centralne miejsce ma właśnie był przekonany, że np. działalność parlamentarną tak jak w Niemczech wspomniany August Bebel działalność parlamentarną może przynieść tutaj, a pozytywne pozytywne skutki dla realizacji tej agendy politycznej Baku natomiast i grupa zwolenników przekonany był przekonany był o tym, że jest duży błąd to znaczy postrzegał on parlament jako podstawową parlament jako instrumenty panowania klasowego budziła nad notariatem stąd nie widział on możliwości wykorzystania parlamentaryzmu mało tego był przekonany, że taka próba musiałaby w konsekwencji przynieść wyłącznie negatywne skutki dla realizacji, a dla realizacji programu pierwszy internautki natomiast na też pamiętać o tym, że dla wielu takich szeregowych członków pierwszej Międzynarodówki te wyrafinowane modele teoretyczne Marksa Bakunina często pozostawały nieczytelne tak to znaczy, a we włoszech np. zwolennicy zwolenników Bakunina nie mieli żadnych oporów przed tłumaczeniem pism Karola Marksa na język na język włoski, jakby dla wielu z tych osób możliwość w ogóle funkcjonowania w ramach takiej takiego stowarzyszenia jak międzynarodówka możliwość brania udziału w tego rodzaju podatek od etycznych była czymś na tyle pociągający na tyle ciekawym na tyle otwierającym nowe sposoby widzenia świata, że nie czują potrzebę jednoznacznego opowiedzenia się po żadnym po żadnej ze stron tego sporu, a być może nawet części istota tego sporu pozostawała dla nich pozostawała dla nich zupełnie jasno to była nadbudowa, czyli ta część intelektualną mówi pan doktor przed chwilą teraz zapytam o bazę to znaczy, jakimi działaniami pierwsza międzynarodówka się parał, jakie miała sukcesy, bo tak generalnie rzecz ujmując to oczywiście uczestniczy w walce o prawa robotników stara się o polepszenie warunków pracy płace, zwłaszcza kobiet i dzieci, bo tutaj jest fatalnie popiera strajki ekonomiczne wtedy organizuje pomoc materialną dla tych, którzy strajkują także popiera rozmaite akcje polityczne działa przy okazji kampanii wyborczych to rozmaitych parlamentów tak komuna paryska to osobna historia myślę, że jeszcze jej kilka zdań poświęcimy, bo też komuna paryska powoduje że, że potem pierwsza międzynarodówka w wielu krajach zostaje zakazana tak jest ciałem nielegalny, więc warto tego wrócić, ale czym tak naprawdę działacze pierwszej Międzynarodówki się zajmują, jakie mają sukcesy w tej walce o poprawę jakości pracy płacy klasy Robotniczej takim największym osiągnięciem było może nie tyle wpływ był może tyle wpływ na na np. na prawodawców poszczególnych krajach korzysta oczywiście też, a pośrednio miało miejsca ile w ogóle samo wywołanie problemu kwestii Robotniczej to znaczy wcześniej przez wiele lat kwestia robotnicza nawet w tych krajach, których robotnicy stanowili już jakąś istotniejszą grupy społeczeństwa np. w wielkiej Brytanii we Francji, a jednak kwestia robotnicza nie funkcjonowała jako osobny jako osobny problem, a polityczny w Polsce ta kwestia de facto pojawia się gdzieś dopiero w okolicach rewolucji 1905 roku i a pierwsza międzynarodówka forsując, a te rozmaite hasła związane z emancypacją klasy Robotniczej, zwłaszcza te 8 godzinny dzień pracy przyczyniła się do tego, że dziennikarze także nowy wrogo nastawieni ideologicznie obecna program pierwszej Międzynarodówki zmuszeni byli jakoś skonfrontować się problemami z problemami robotników przez to kwestia ta stała się jednym z najważniejszych zagadnień, a politycznych w tym w tym w tym okresie w tym okresie, który międzynarodówkę działała oczywiście także po jej także po jej rozwiązaniu drugim takim osiągnięciem to było właśnie wytworzenie takiej nowej nowej płaszczyzny nowej płaszczyzny działania, ponieważ wcześniej mieliśmy do czynienia z serią podobnych prób utworzenia takiej właśnie organizacji o charakterze międzynarodowym, która mogłaby, a propagować z 1 strony właśnie ma kwestię robotniczą drugi wasz solidaryzować się rozmaitymi ruchami narodowymi z polskim i irlandzkim co jeszcze innymi natomiast te kluby zawsze kończyły się fiaskiem wasz były organizacje, które wówczas powstawały wymienić można wymienić można przede wszystkim braterskich Demokratów, którzy wpadli po kilku latach czy później Stowarzyszenie międzynarodowe to właśnie nazwa organizacji, która też tylko przez kilka lat się się utrzymała wcześniej były efemeryda mi tutaj pierwsza międzynarodówka szacuje się, że łącznie u szczytu popularności w jej skład wchodziło około 150 000 osób nie tylko w Europie, ale też w obu Amerykach to już jest liczbą dość znaczną tutaj oczywiście przypominam o tym, że trudno oszacować w sposób jednoznaczny liczebność pierwszy Międzynarodówki właśnie z uwagi na to, o czym mówiłem to znaczy zasilały ją na ogół organizacji, a nie ani pojedynczy członkowie, niemniej nawet ostrożny szacunek 150 000 to już jest liczba, która w dziewiętnastym wieku dziewiętnastym wieku robi wrażenia i też tego świadczenia pierwszy Międzynarodówki później były wykorzystywane w drugą międzynarodówkę ta, która powstała w roku 1800 osiemdziesiątym 80 tym jak mówią o tym, a panie doktorze jak reagowały rządy ówczesne na ta organizacja, a rządy reagowały na rządy marnowały w sposób dość to znaczy ich reakcja negatywna powstanie Międzynarodówki była chyba nie adekwatna do ich rzeczywistych wpływów to znaczy to znaczy w Międzynarodówce mówiło się nawet o tym, że osobami, które promują polityczną agendę są przede wszystkim jej przeciwnicy tak to znaczy rzeczywiście hasła Międzynarodówki sposoby działania spotykały się bardzo bardzo licznymi krytykami ze strony, a ze strony osób o innym nastawieniu innym nastawieniu politycznym tutaj dobrze powołać się ma taki najbardziej chyba ostateczny przykład, czyli Niemcy, w których w, których po wspomnianym przeze mnie przemówieniu August AB, który przypomnę w roku 1800 siedemdziesiątym pierwszym na forum na forum Reichstagu, a solidaryzował się hasłami działaniami komuny paryskiej po tym, przemówieniu Otto von Bismarck zdaje sobie sprawę z tego, że w ruchy socjalistyczne są nie tylko taką FM wiodących taką polityczną ciekawą funkcjonującą dziś zupełnie na marginesie życia społecznego tylko, że stają się realnym siłom które, która w sposób oczywisty funkcjonowania systemu porządkowi, którego Bismarck bardzo chciał bronić, toteż przyczyniła się do tego, że na później przez przez dłuższy czas w ogóle działań jakichkolwiek organizacji socjalistycznych, a w Zjednoczonych Niemczech było było zupełnie zakazany czy fakt, że się struktura wizytują rzesze organizują był postrzegany jako zagrożenie dla ówczesnego porządku politycznego społecznego tak bardzo był postrzegany jako jako zagrożenie przy czym tak jak mówię tak jak mówię koniec końców koniec końców tego rodzaju krytyki, a przyczyniały się raczej do tego, że pierwsza międzynarodówka rosła w siłę, a nie ani traciła impet działacze pierwszej Międzynarodówki spotykają się na tzw. kongresach najpierw one są rokrocznie potem trochę rzadziej Genewa pierwszy Kongres Międzynarodówki jest rok 1800 sześćdziesiąty szósty potem jest Lozanna sześćdziesiątym siódmym Bruksela sześćdziesiątym ósmym HAGA siedemdziesiątym drugim przypomnijmy, że pierwsza międzynarodówka przetrwa do siedemdziesiątego szóstego roku, kiedy zostanie rozwiązana w tym 702 także rada generalna zostanie przeniesiona do nowego Jorku co się tam dzieje na tych kongresach pierwszej Międzynarodówki, o czym tam liderują taką agresję służą przede wszystkim ustalaniu programu politycznego rozstrzygania sporów wewnętrznych w obrębie piersi Międzynarodówki jak również jak również są one platformą do dyskusji nad praktycznymi działaniami, które międzynarodówka może podejmować np. w geście Solidarności z określonymi ruchami strajkowym czy też właśnie z komuną z komuną paryską oczywiście skutkiem ubocznym tego modelu funkcjonowania było to, że do Kongresu zaczęły być wykorzystywane do walk wewnętrznych do walk wewnętrznych sporów ideowych wewnątrz Międzynarodówki, które no czasem przyczyniły się do tego, że ona tak naprawdę zaczęła funkcjonować w 2 Międzynarodówki tak to znaczy po tym roku 1800 siedemdziesiątym 70 tym drugim mamy do czynienia tak naprawdę 2 organizacjami jedno z nich jest kontrolowana przez Marka druga przez tak oni najczęściej nie daje nie daje ponownie ponownie zszyć te ambicje ambicje tych liderów ich teoretyczna bierności przyczyniły się do do trwałego do trwałego pęknięcia natomiast jeszcze jeśli chodzi o te kongresy tutaj warto wspomnieć, że również Polacy mieli swój wkład w ich, a w stertę de we działalność tych tych kongresów ponieważ, choć nie były jakieś wielkie nie były takie wielkie nazwiska to jednak na wielu dokumentach przyjmowanych przez Kongres czy szef rady generalnym Międzynarodówki rzeczywiście widnieją podpisy widnieją podpisy widnieją podpisy grupy Polaków warto wymienić Konstantego, bo Bobrzyńskiego Antoniego Nowickiego Walerego Wróblewskiego potem 3 takie chyba najistotniejsze figury z Polski rodem, które znalazły się w obrębie Międzynarodowego stowarzyszenia robotników pierwsza międzynarodówka w ogóle na ziemię polską oczywiście wówczas pod zaborami dotarła to było tylko także kwestia Polska była lądem i oprócz tych działaczy, których pan wymienił to to pierwszy międzynarodówkę po prostu nie widziano tutaj oczywiście nie ma nie ma pewnej odpowiedzi na to pytanie natomiast są pewne źródła pośrednie tak to znaczy nad np. Agencji Wywiadu rosyjskiego raportowali o tym, że rzeczywiście na ziemiach polskich również działają grupy, które otwarcie sympatyzują z pierwszą międzynarodową marką i co ciekawe, gdyby takich zmian na terenie wszystkich 3 zawodów tak to znaczy w zaborze rosyjskim m.in. w Warszawie Suwałkach czy Lublinie miały istnieć jakieś grupy, które z tą międzynarodówką sympatyzowałem w zaborze austriackim m.in. w Krakowie czy we Lwowie w zaborze pruskim zaborze pruskim w Poznaniu i teraz jeśli chodzi o liczebność grup tutaj znowu nie dysponujemy materiałem, który dawałby, które dawałyby asumpt do tego, żeby w sposób kategoryczny stwierdzić ile osób do nich należało natomiast natomiast w tej grze w raportach rosyjskich agentów widnieje informacja w 1800 siedemdziesiątego drugiego roku, że w Krakowie istnieją 3 grupy, które sympatyzują pierwsza międzynarodówka miały one łącznie liczyć 400 członków, czyli dość duże jak na tamte jak na tamte czasy to pytanie na ile na ile było także np. poszczególne stowarzyszenia zgłosiły akces do Międzynarodówki po prostu wchodziły w jej skład, a na ile na ile rzeczywiście ich szeregowi członkowie widzieli, że międzynarodówka jest jak próbowali program to mogą być 2 zupełnie różne 2 zupełnie różne kwestie, więc stwierdzić można ostatecznie, że takie szerokie możliwości politycznego działania Polakom w owym czasie dawała oczywiście emigracja tutaj nieprzypadkowo międzynarodówka powstaje właśnie w Londynie ani nie nie palę rzucenie w nowym Jorku, które rzeczywiście później i rada generalna będzie funkcjonować właśnie Londyn po roku 1800 czterdziestym ósmy staje się takim centrum Europejskiej emigracji politycznej i to właśnie na emigracji Polacy nie tylko Polacy mogą w pełni uczestniczyć w życiu politycznym prowadzić spory itd. tak dalej natomiast na ziemiach polskich dysponujemy jedynie jedynie niepełnymi informacjami na temat na temat Międzynarodówki natomiast nie ulega wątpliwości, że jej idea również tutaj docierał pozwolę sobie teraz nas zawrócić do Paryża, bo jednak myślę, że trzeba zająć się bliżej komunał paryską, bo chyba to było takie najbardziej spektakularne wydarzenie od czasu powstania pierwszej Międzynarodówki, które w, jaki sposób zmaterializowała te cele, które pierwsza międzynarodówka walczyła prawda oparł się radykalizuje jesteśmy w tym ogniu wojny francusko pruskiej, którą Francuzi przegrają z kretesem w stolicy Francji działa około 30 klubów politycznych one rekrutują rzecz jasna członków wśród robotników drobnomieszczaństwa także drobnych kupców są rewolucyjne tradycje francuska lipcowa lutowa i no i tam się dzieje zgadza się, a kawa się tutaj kilka rzeczy się zakłada tak po pierwsze, u progu komuny paryskiej, a miał miejsce taki pierwszy wewnętrzny kryzys pierwszy międzynarodówka z powodu tego że, a w Europie w latach 6768 przetacza się przez kontynent fala strajków, które działaczy pierwszej Międzynarodówki bardzo angażują ich uwagi na rozmaite represje, które później, a które później do dotknęły ich uwagi na to zaangażowanie pierwszą międzynarodową na lodówkę znalazła się w stanie pewnego pewnego strukturalnego strukturalnego kryzysu natomiast jeśli chodzi o stricte komunę paryską to ona rzeczywiście, a była na przede wszystkim nie było żadnej dominującej żadnej dominującej doktryny, które można by komunalną przypisać tak to rzeczywiście to była rzeczywiście mieszanina najróżniejszych wśród wszystko u nas wdów wdowców można mieszaniny najróżniejszych intuicji politycznych oczywiście o zabarwieniu lewicowym republikańskim, ale czy pali oni bardzo bardzo różnych źródeł i tutaj generalnie panie doktorze chyba ta rewolucja miała po prostu maskować hańby, jaką była kapitulacja tak oczywiście jest to jest to jest jedną z możliwych jej interpretacji i tutaj jakby pierwsza międzynarodówka właśnie angażuje się po pierwsze w wykonywaniu rozmaitych gestów międzynarodowej Solidarności, których już, o których już wspominałem w drugiej natomiast strony bardzo szybko Międzynarodówce wybuchną wybuchną spory na temat oceny na temat oceny komuny paryskiej tutaj znowu ci 2 główni gracze to znaczy Karol Marks Michał PAK Konin, a rozpoczęli dyskusję na temat na temat tego czym ta komuna paryska była jak należy mając za sobą doświadczenie jak można traktować program polityczny głoszony przez Marka faktury, który zakłada właśnie to wykorzystywanie walki politycznej nie tylko ekonomicznej w postępowaniu zastępowaniu kapitalizmu także stwierdzić można komuna, że pierwsza międzynarodówka nie miała może takiego namacalnego wpływu na przebieg komuny paryskiej natomiast na pewno miała ona wpływ na to, że komunę paryską zainteresowały się szanse kręgi opinii publicznej w Polsce w Polsce co ciekawe komuna paryska znów zaczęła być odbierana jako pewna rewolucja nowego typu tak to znaczy, że nie jest to już taka typowo romantyczna typowo romantyczny zryw ludności tylko właśnie jako pewne nowe grupy społeczne, a głoszą zupełnie nowe hasła i podejmują walkę walkę nowego nowego typu widać to nawet w nazewnictwie tak to znaczy publicyści bardziej takim konserwatywnym nastawieniu pisali jeszcze do kosza paryskim, czyli stosowali tradycyjne sposoby widzenia świata natomiast ci, którzy w tym sympatyzowali z komuną paryską starali się właśnie akcentować kwestie kwestie ponosi z tą agendy kwestię robotniczych w analizowaniu tego czym komuna paryska rzeczywiście była mówiliśmy już o tym, że po upadku komuny paryskiej pierwsza międzynarodówka zostaje zdelegalizowana w dużej części państw europejskich i że zaostrza się ten konflikt w łonie pierwszej Międzynarodówki konflikt między marketami, a anarchistami Bakulin charakteryzuje idee Marksa jako autorytarnej i stwierdza nawet czy przestrzega, że jeżeli marksiści dojdą do władzy to wówczas skończą tak samo źle jak członkowie klasy panującej, przeciwko której walczą o coś w tym jest, ale w perspektywie długofalowej bardzo długofalowej i ta organizacja zaczyna się rozpadać się jak jest główny główne przedmiot sporu jakaś główna oś sporu między marksista mi anarchistami wówczas to właśnie kwestia kwestia przede wszystkim taktyki tak to znaczy anarchiści proponują skupienie się na walkach stricte ekonomicznych kapitalizm przede wszystkim akcji strajkowej lub też na tworzeniu rozmaitych spółdzielni zrzeszeń, które mogą stopniowo wypierać ekonomię kapitalistyczną poszczególnych sfer żyć ta natomiast Marks uważał, że równie ważna jest walka polityczna, czyli np. dla Marksa czymś jednoznacznie pozytywnym była sytuacja, w której socjaliści zyskiwali by miejsca w parlamentach europejskich zyskiwali dzięki temu możliwość jak szanse na misji swojego swojego programu, ponieważ musieliby być wysłuchani jako posłowie poszczególnych poszczególnych parlament Europejski i to staje się to staje się zarzewiem zarzewiem sporu między tymi osobami, chociaż tak jak tak jak też wspomniała nie brakuje takich interpretacji dziejów pierwszy Międzynarodówki, której podkreśla się fakt, że ten spór nie był powodem rozpadu, ale był przejawem wewnętrznego kryzysu, gdy międzynarodówka się, w którym międzynarodówka się znalazła kryzysu wywołanego m.in. temu, o czym już pani wspomniała to znaczy będącymi represjami wobec członków pierwszej Międzynarodówki licznych krajach, ale także np. narastającego kryzysu ekonomicznego czy zupełnie nowej sytuacji międzynarodowej tak pamiętajmy, że lata siedemdziesiąte także w sytuacji, gdy mamy, a Zjednoczone Niemcy mamy Zjednoczone Włochy sytuacja międzynarodowa kompletnie się zmienia międzynarodówka powinna już samochodu tej sytuacji odnieśli chyba powoli części części działaczy pierwszej Międzynarodówki zaczyna brakować narzędzi do tego, żeby spróbować jak przeorientować swoje swoje widzenie kwestii międzynarodowej też 1 kwestia panie doktorze jeśli pan pozwoli o sprawach teoretycznych czy pojawia się w tej dyspucie marksistów anarchistów generalnie w unii pierwszej Międzynarodówki sprawa ustroju politycznego konstrukcji władzy Państwowej czy nad tym też się pochylają działacza tak tutaj oczywiście pojawia się koncepcja dyktatury proletariatu w kontekście refleksji Marksa na temat na temat komuny paryskiej przy czym nie ma nie ma zgody między marcem, a Koninem, a czym taka dyktatura czy taka dyktatura proletariatu miała być, bo to w ogóle w pismach Marksa jest to jest to bardzo bardzo skomplikowane bardzo skomplikowane zagadnienie samo pojęcie pojęcie dyktatury budzi na pewnie uzasadnione od 2 niechęci i ta kwestia stała się chyba stała się chyba znaczy to pojęcie jak ogniskuje w sobie ogniskuje w sobie ten ta różnica teoretycznie, jakie pojawiły się między między Marksa Bakunina w tym okresie właśnie na tle sporu o komunę paryską potencjalne strategie jakie, jaki ruch powinien jak ruch powinien przyjmować, bo uznał w tym w tym pojęciu ogniskuje się przekonanie, że planetaria powinien sięgać po władzę polityczną, bo o instytucjonalne sposoby walki po to, aby uzyskać pod uzyskać władzę im realizować swoje własne postulaty w 1800 siedemdziesiąty szóstym roku pierwsza międzynarodówka zostaje rozwiązana druga międzynarodówka powstaje w 1800 osiemdziesiątym dziewiątym, czyli 13 lat później jak bliska albo jak daleko jest 12 o różnicy tutaj jest różnica tutaj jest bardzo dużo przede wszystkim, o ile pierwsza międzynarodówka była taką siecią właśnie Polski być może nawet płaszczyzną komunikacji rozmaitych różnych związków zawodowych redakcji o tym drugim Międzynarodówce już spotykają się partie polityczne na ogół już jakoś okrzepła pewnym dorobkiem lub też na lub też takie, które no zawiązują się zupełnie nowych okolicznościach tak jest już nowa Europa, której kwestia robotnicza zaczyna być to bardziej zakorzeniona w poszczególnych debat politycznych i druga międzynarodówka staje się już inaczej płaszczyzną współpracy między poszczególnymi partiami między poszczególnymi partiami narodowymi tak też oczywiście generuje wewnątrz niej pewne pewne napięcia tutaj pewnie można by rzec, że pies już druga międzynarodówka pod tym względem była mniej międzynarodowa nie ta pierwsza tak, ponieważ tutaj rzeczywiście te partie często tak jak Polska Partia Socjalistyczna itd. już często mają w nazwach to przywiązanie do określonego do określonej narodowości, które się wodą jest to już Zrzeszenie tych rozmaitych partii o takim właśnie profilu o takim właśnie profilu Narodowym jeszcze inna kwestia jest taka, że w drugiej międzynarodówka wśród części działaczy np. np. niemieckich panowało takie przekonanie, że nie należy być może szukać jakiś zupełnie nowych metod walki politycznej tylko należy kontynuować kontynuować pewne podjęte działania tak wydawało się, że wiatr w dymie w żagle, a i okręt będzie płyną ku tym ku temu wymarzone przez nich przez nich rządowi, bo rzeczywiście tak się w Niemczech, gdzie jest wyborów na wybory w końcu na przełomie dziewiętnastego dwudziestego, a dwudziestego wieku socjaliści zyskują tak zyskują wyborów na wybory wydawało się, że czasem możliwe stanie się po prostu przegłosowanie burżuazji wprowadzenie zupełnie nowego zupełnie nowego porządku polityczną społecznego i dopiero wybuch pierwszej wojny światowej przekreślił tego typu marzenia to jeszcze koniec czy pierwsza międzynarodówka będzie miał, jakie znaczenie symboliczne dla późniejszych ruch ruchów robotniczych jak najbardziej tak chodzi choćby hymn chęć pierwszej Międzynarodówki stanie się z czasem stanie się z czasem międzynarodowym międzynarodową pieśnią lewicy ruchów robotniczych tak wyklęty powstań ludu ziemi to jest dość powszechnie kojarzone, a kojarzone hasło mojej sam fakt, że pierwsze międzynarodowe naliczyłem 5 łącznie oznacza to późniejsze po trzeciej już były organizacji naszej FR medyczne, ale to pokazuje, że w głowę nawet gdy pójdziemy w głąb dwudziestego wieku to nie brakowało osób, które próbowały wciąż wpisywać się tą tradycję, odnajdując w niej jakieś jakieś polityczne korzenie polityczną powstały z własnej grupy dr Piotr Kuligowski Instytut historii Polskiej Akademii Nauk czasopismo praktyka teoretyczna panie doktorze bardzo dziękuję za rozmowę dziękuję bardzo, państwu dziękuję za uwagę zapraszam na audycje powrót do przeszłości rzecz jasna za tydzień w poniedziałek po dwudziestej drugiej za chwilę informacje, że państwo spokojnej nocy do usłyszenia Zwiń «

PODCASTY AUDYCJI: POWRÓT DO PRZESZŁOŚCI

Więcej podcastów tej audycji

REKLAMA

POPULARNE

REKLAMA

DOSTĘP PREMIUM

Słuchaj podcastów TOK FM bez reklam. Wybierz pakiet "Aplikacja i WWW" i słuchaj wygodniej z telefonu!

KUP TERAZ

SERWIS INFORMACYJNY

REKLAMA
REKLAMA
REKLAMA